I KZP 12/02

UCHWAŁA Z DNIA 23 KWIETNIA 2002 R.

I KZP 12/2002

Względna przyczyna odwoławcza w postaci zarzutu „rażącej nie-

współmierności kary” przewidziana w art. 438 pkt 4 zd. 1 k.p.k. może sta-

nowić podstawę wniesienia środka odwoławczego także w przypadku ra-

żącej niewspółmierności orzeczonego środka karnego.

Przewodniczący: sędzia SN T. Grzegorczyk.

Sędziowie SN: M. Sokołowski, E. Strużyna (sprawozdawca).

Zastępca Prokuratora Generalnego: R. Stefański.

Sad Najwyższy w sprawie Marka Ż. po rozpoznaniu, przekazanego

na podstawie art. 441 § 1 k.p.k. przez Sąd Okręgowy w Z. postanowieniem

z dnia 28 lutego 2002 r., zagadnienia prawnego wymagającego zasadni-

czej wykładni ustawy:

„Czy zawarte w art. 438 pkt 4 k.p.k. sformułowanie – niesłuszne za-

stosowanie – obejmuje swoim zakresem również wysokość wymiaru środ-

ków karnych określonych w art. 39 pkt 1-3, 6-7 k.k.?”

u c h w a l i ł udzielić odpowiedzi jak wyżej.

U Z A S A D N I E N I E

Przedstawione Sądowi Najwyższemu zagadnienie prawne sformuło-

wane zostało w następującej sytuacji procesowej.

2

Sąd Rejonowy w Z. wyrokiem z dnia 22 listopada 2001 r. skazał Mar-

ka . za popełnienie przestępstwa określonego w art. 178 a § 1 k.k. na karę

grzywny, a na podstawie art. 42 § 2 k.k. orzekł wobec niego środek karny w

postaci zakazu prowadzenia wszelkich pojazdów mechanicznych w ruchu

lądowym na okres 2 lat.

Apelację od powyższego wyroku złożył Prokurator Rejonowy w Z. i

zarzucając „rażącą niewspółmierność środka karnego w postaci zakazu

prowadzenia wszelkich pojazdów mechanicznych w ruchu lądowym na

okres dwóch lat”, wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku i orzeczenie środ-

ka karnego w postaci zakazu prowadzenia pojazdów mechanicznych na

okres 4 lat.

Sąd Okręgowy w Z., rozpoznając powyższą apelację powziął wyra-

żoną w pytaniu prawnym wątpliwość i zagadnienie to, na podstawie art.

441 § 1 k.p.k., przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia.

Prokurator Krajowy wniósł o odmowę podjęcia uchwały z uwagi na

fakt, że przepis art. 438 pkt 4 in fine k.p.k. jest sformułowany jasno i nie

budzi wątpliwości.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

W aktualnym stanie prawnym podzielenie stanowiska zawartego we

wniosku Prokuratora Krajowego nie jest możliwe. Treść przepisu, o którego

wykładnię zwrócił się, w trybie określonym w art. 441 § 1 k.p.k., Sąd Okrę-

gowy w Z. nie wywoływała bowiem wątpliwości interpretacyjnych jedynie

na gruncie kodyfikacji karnych z 1969 r.

Wykładnia językowa sformułowania „niesłusznego zastosowania albo

niezastosowania środka zabezpieczającego lub innego środka”, czyli okre-

ślenia ujętej w art. 387 pkt. 4 in fine k.p.k. z 1969 r., (identycznie jak w art.

438 pkt 4 in fine k.p.k. z 1997 r.) podstawy odwoławczej prowadzi do oczy-

wistego wniosku, że chodzi o błąd w ocenie okoliczności uzasadniających

zastosowanie konkretnego środka. O „niesłusznym” zastosowaniu albo

3

niezastosowaniu danego środka można więc mówić wówczas, gdy środek

ten ma charakter fakultatywny, tzn. gdy decyzja o jego zastosowaniu jest

wyrazem sędziowskiej oceny.

Zarówno w doktrynie jak i praktyce orzeczniczej omawiana podstawa

odwoławcza tak właśnie jest interpretowana od dawna, w tym także na

gruncie obowiązującego k.p.k. (por. m. in. Z. Doda, A. Gaberle: Kontrola

odwoławcza w procesie karnym, Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Ko-

mentarz, t. II, Warszawa 1997, s. 132; S. Zabłocki w: J. Bratoszewski, L.

Gardocki, Z. Gostyński, S. M. Przyjemski, R. A. Stefański, S. Zabłocki: Ko-

deks postępowania karnego. Komentarz, t. II, Warszawa 1998, s. 464; P.

Hofmański, E. Sadzik, K. Zgryzek: Kodeks postępowania karnego. Komen-

tarz, t. II, Warszawa 1999, s. 550; F. Prusak: Komentarz do Kodeksu po-

stępowania karnego, t. 2, Warszawa 1999, s. 1217; J. Grajewski, L. K. Pa-

przycki: Kodeks postępowania karnego z komentarzem, Sopot 2000, s.

647; T. Grzegorczyk: Kodeks postępowania karnego, Komentarz, Kraków

2001, s. 109).

Utrwalona w orzecznictwie i nauce wykładnia zwrotu określającego

przewidzianą w art. 438 pkt 4 in fine k.p.k. podstawę odwoławczą nie mo-

że jednak oznaczać niemożności kwestionowania w postępowaniu odwo-

ławczym długości okresów na jaki dany środek karny został orzeczony. W

sytuacji, gdy ocena kary jako sumy dolegliwości wynikającej z zastosowa-

nych kar i środków prowadzi do wniosku o niewspółmierności orzeczonej

kary (nadmiernej surowości lub łagodności), możliwa jest korekta wyroku

poprzez uwzględnienie ewentualnego zarzutu rażącej niewspółmierności

kary.

Zaskarżenie wyroku z powodu orzeczenia rażąco niewspółmiernego

środka karnego nie może być jednak wyłączone tylko dlatego, że brzmienia

art. 438 pkt 4 k.p.k. nie skorelowano z przepisami Kodeksu karnego z

4

1997 r., w którym zrezygnowano z nazw „kary zasadnicze” i „kary dodat-

kowe”, wprowadzając określenia „kary” i „środki karne”.

Wykładnia przepisu art. 387 pkt 4 k.p.k. z 1969 r. nie nastręczała

trudności w warunkach, gdy w prawie karnym materialnym funkcjonowało

pojęcie kar zasadniczych i kar dodatkowych. Interpretację art. 438 pkt 4

k.p.k. poważnie komplikuje jednak fakt wprowadzenia w k.k. 1997 r., obok

pojęcia kar, także pojęć: środków karnych, środków związanych z podda-

niem sprawcy próbie oraz środków zabezpieczających, a ponadto w k.p.k.

z 1997 r. pojęcia środków zapobiegawczych.

W myśl przepisów obowiązującego Kodeksu karnego możliwe jest

samoistne orzekanie środków karnych. W sytuacjach przewidzianych w art.

59 i art. 60 § 7 k.k. sąd może bowiem odstąpić od wymierzenia kary i po-

przestać na orzeczeniu wyłącznie środka karnego. Podkreślenia wymaga

fakt, że także w przypadkach odstąpienia od wymierzenia kary, dopusz-

czalne jest orzeczenie środka karnego w maksymalnych ustawowych gra-

nicach. Możliwe jest więc np. odstąpienie od wymierzenia kary sprawcy

przestępstwa określonego w art. 178a § 1 k.k., i orzeczenie środka karne-

go w postaci zakazu prowadzenia pojazdów mechanicznych na okres 10

lat. W takiej sytuacji, przy identycznej interpretacji przepisu art. 438 pkt 4

k.p.k. jaka funkcjonowała w odniesieniu do art. 387 pkt. 4 k.p.k. z 1969 r.

wyłączona byłaby możliwość zaskarżenia orzeczenia. Tym samym przepis

art. 438 pkt 4 in fine k.p.k., jako wyłączający prawo do rozpoznania sprawy

karnej przez sąd wyższej instancji, należałoby uznać za sprzeczny z art.

176 ust. 1 Konstytucji RP oraz z art. 2 ust. 1 Protokołu Siódmego do Kon-

wencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności.

Zdaniem Sądu Najwyższego orzekającego w niniejszej sprawie brak

podstaw do uznania, że zamiarem ustawodawcy było wyłączenie możliwo-

ści zaskarżenia omawianej kategorii orzeczeń karnych. Należy zatem opo-

wiedzieć się za taką wykładnią przepisu art. 438 pkt 4 k.p.k., która nie na-

5

rusza Konstytucji i nie łamie obowiązujących standardów międzynarodo-

wych. W pełni dopuszczalnym rozwiązaniem w tym względzie jest zatem

operowanie zarzutem „rażącej niewspółmierności kary” nie tylko w przy-

padku wymierzenia rażąco niewspółmiernej kary, ale także w przypadku

rażącej niewspółmierności orzeczonego środka karnego. Dodatkowym ar-

gumentem przemawiającym za taką wykładnią jest fakt, że Kodeks karny

przewiduje jednolite zasady wymiaru zarówno kar jak i środków karnych

(Rozdział VI. Zasady wymiaru kar i środków karnych; art. 56).

Reasumując, uzasadnione jest więc uznanie, że względna przyczyna

odwoławcza w postaci zarzutu „rażącej niewspółmierności kary” przewi-

dziana w art. 438 pkt 4 zdanie pierwsze k.p.k. może stanowić podstawę

wniesienia środka odwoławczego także w przypadku rażącej niewspół-

mierności orzeczonego środka karnego.