I KZP 9/02

UCHWAŁA Z DNIA 23 KWIETNIA 2002 R.

I KZP 9/02

Do dnia 28 lutego 2001 r., tzn. do dnia wejścia w życie ustawy z dnia

15 grudnia 2000 r. o zmianie ustawy – Kodeks karny skarbowy (Dz. U. z

2001 r. Nr 11, poz. 82), która znowelizowała przepisy art. 107 i 108 k.k.s,

przepis art. 108 § 1 k.k.s., w zakresie urządzania lub prowadzenia bez wy-

maganego zezwolenia albo wbrew jego warunkom gry w automatach loso-

wych, stanowił lex specialis wobec art. 107 § 1 k.k.s.

Przewodniczący: sędzia SN T. Grzegorczyk (sprawozdawca).

Sędziowie SN: M. Sokołowski, E. Strużyna.

Zastępca Prokuratora Generalnego: R. Stefański.

Sąd Najwyższy w sprawie Willema V. i Hansa S. po rozpoznaniu

przekazanego na podstawie art. 441 § 1 k.p.k. przez Sąd Okręgowy w P.,

postanowieniem z dnia 29 stycznia 2002 r., zagadnienia prawnego wyma-

gającego zasadniczej wykładni ustawy:

„Czy można uznać, że prowadzenie bez zezwolenia Ministra Finan-

sów gier w automatach losowych w okresie od czerwca 1995 r. do 23

września 1997 r. stanowi przestępstwo z art. 108 § 1 k.k.s. w brzmieniu ob-

owiązującym od dnia 17października 1999 r. do dnia 28 lutego 2001 r. jako

przepisu stanowiącego lex specialis w stosunku do art. 107 § 1 k.k.s., który

gry losowe w automatach losowych w okresie od dnia 23 listopada 2000

r. do dnia 28 lutego 2001 r. zdepenalizował?„

u c h w a l i ł udzielić odpowiedzi jak wyżej.

2

U Z A S A D N I E N I E

Akt oskarżenia w sprawie przeciwko Willemowi V. i Hansowi S.,

wniesiony w marcu 1999 r. zarzucał im popełnienie przestępstwa z art. 117

§ 1 u.k.s. z 1971 r., polegającego na prowadzeniu w okresie od czerwca

1995 r. do 23 września 1997r. przy użyciu automatów losowych działalno-

ści w zakresie gier bez wymaganego zezwolenia Ministra Finansów. Sąd

Rejonowy w P. procedował w tej sprawie od lipca 2000 r. do marca 2001 r.,

a więc już pod rządem Kodeksu karnego skarbowego z dnia 10 września

1999 r. (Dz. U. nr 83, poz. 930), który 17 października 1999 r. zastąpił

dawną u.k.s. Zarówno przy tym w świetle art. 6 ustawy z dnia 10 września

1999 r. – Przepisy wprowadzające k.k.s. (Dz. U. Nr 83, poz. 931), jak i art.

2 § 2 samego k.k.s. nie budziło wątpliwości, że w sprawie tej należało sto-

sować nowy kodeks, a nie poprzednią u.k.s.

Na tle tegoż kodeksu wyłoniło się zdaniem Sądu Okręgowego w P.,

przy rozpoznawaniu w niniejszej sprawie środka odwoławczego od orze-

czenia Sądu Rejonowego, zagadnienie prawne wymagające zasadniczej

wykładni ustawy, przedstawione w pytaniu do Sądu Najwyższego. Sposób

sformułowania tego pytania może sugerować, iż Sądowi Okręgowemu

chodzi o odpowiedź na pytanie, czy opisane przez ten sąd zachowanie wy-

czerpuje znamiona przestępstwa skarbowego z art. 108 § 1 k.k.s., roz-

strzyganie o czym należy jednak do sądu meriti i nie może stanowić

przedmiotu pytania prawnego. Z uzasadnienia postanowienia sądu pytają-

cego wynika jednak, że jego wątpliwości tak naprawdę budzi kwestia wza-

jemnego stosunku art. 107 § 1 i art. 108 § 1 k.k.s. sprzed nowelizacji tego

kodeksu dokonanej ustawą z dnia 15 grudnia 2000 r. (Dz. U. Nr 11 z 2001

r., poz. 82), w związku ze zmianami wprowadzonymi do ustawy o grach

losowych i zakładach wzajemnych z 1992 r. przez ustawę z 26 maja 2000

r. o zmianie tej ustawy (Dz. U. Nr 70, poz. 816), która to nowela weszła w

3

życie z dniem 23 listopada 2000 r. Do tej daty – jak wskazuje Sąd Okrę-

gowy – gry w automatach stanowiły rodzaj gry losowej, od niej zaś są od-

rębną grą, nie będąca grą losową, choć nadal normowaną przez tę ustawę.

Tymczasem, co podkreśla się w uzasadnieniu pytania, według art. 53 § 35

k.k.s. określenia użyte w rozdziale 9 k.k.s. mają na gruncie prawa karnego

skarbowego znaczenie takie jakie nadaje im ustawa o grach losowych i za-

kładach wzajemnych. Sam kodeks zaś w brzmieniu sprzed 28 lutego 2001

r. w art. 107 § 1 penalizował urządzanie lub prowadzenie gry losowej lub

zakładu wzajemnego „wbrew przepisom ustawy, regulaminu lub warunkom

zezwolenia”, podczas gdy w art. 108 § 1 k.k.s. penalizowano urządzanie

lub prowadzenie „bez wymaganego zezwolenia albo wbrew jego warun-

kom” loterii fantowej, gry binga fantowego, loterii promocyjnej lub gry w au-

tomatach. Dostrzegając różnice w stylizacji obu tych przepisów k.k.s. Sąd

Okręgowy podnosi, iż widoczny jest jednak ich ścisły związek, tym bardziej,

że wszystkie gry wskazane w art. 108 § 1 k.k.s. – gra w automatach do

dnia 22 listopada 2000 r. pozostawały jednocześnie grami losowymi, o ja-

kich mowa w art. 107 § 1 k.k.s. Zdaniem tego sądu zdaje się to „wskazy-

wać na zamiar ustawodawcy odmiennego, łagodniejszego potraktowania

sprawców przestępstw z art. 108 § 1 k.k.s. w stosunku do sprawców prze-

stępstw przeciwko pozostałym grom losowym”, przy czym Sąd Okręgowy

uważa, że rozstrzygnięcie w kwestii wzajemnego stosunku obu tych prze-

pisów k.k.s. wymaga zasadniczej wykładni ustawy. Także Prokurator Ge-

neralny, poprzez swego zastępcę, na piśmie oraz przed Sądem Najwyż-

szym wniósł o udzielenie odpowiedzi na przedstawione przez Sąd Okrę-

gowy pytanie i powzięcie uchwały, że do czasu wejścia w życie ustawy z

dnia 15 grudnia 2000 r. o zmianie ustawy Kodeks karny skarbowy, art. 108

§ 1 k.k.s., w zakresie urządzania i prowadzenia bez wymaganego zezwole-

nia lub wbrew jego warunkom gier w automatach losowych, stanowił lex

specialis wobec art. 107 § 1 k.k.s.

4

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

W sprawie niniejszej rzeczywiście wyłoniło się zagadnienie prawne

wymagające zasadniczej wykładni ustawy. Sprowadza się ono do ustalenia

zakresu penalizacji objętej przepisami art.107 § 1 i 108 § 1 k.k.s. i wzajem-

nego stosunku tych norm, w których używa się częściowo odmiennych,

częściowo jednak podobnych określeń. Chodzi zatem o interpretację obu

tych przepisów, co ma istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia w sprawie, w

której pytanie to sformułowano, a ewentualna niewłaściwa ich wykładnia

mogłaby doprowadzić do wadliwej praktyki stosowania prawa. Istnieje za-

tem podstawa do podjęcia uchwały w tym przedmiocie.

Ma rację Sąd Okręgowy odwołując się art. 53 § 35 k.k.s., a przez nie-

go do ustawy z 1992 r. o grach losowych i zakładach wzajemnych, gdyż na

gruncie materialno-prawnej części szczególnej k.k.s. dochodzi do ścisłego

powiązania między prawem finansowo-administracyjnym a prawem karnym

skarbowym. Określenia użyte w normach karnych k.k.s. przy penalizacji

określonych zachowań godzących w interes fiskalny państwa lub samorzą-

du muszą więc być rozumiane tak i tylko tak, jak rozumie je ustawa szcze-

gólna, regulująca nakazy i zakazy finansowo-administracyjne. W odniesie-

niu do czynów ujętych w rozdziale 9 k.k.s. jest to ustawa z dnia 29 lipca

1992 r. o grach losowych i zakładach wzajemnych (tekst jedn. Dz. U z 1998

r. Nr 12, poz. 650 ze zm.), a obecnie (od 23 listopada 2000 r.) ten sam akt

jako ustawa o grach losowych, zakładach wzajemnych i grach na automa-

tach (zm. Dz. U. z 2000 r. Nr 70, poz. 816). Do dnia 22 listopada 2000 r., tj.

do wejścia w życie jej nowelizacji dokonanej ustawą z dnia 26 maja 2000 r.,

ustawa o grach wyróżniała jedynie gry losowe oraz zakłady wzajemne i za-

liczała do grona tych pierwszych także gry w automatach losowych (art. 2

ust.1 pkt 6 ustawy). Należały do nich wówczas również gry liczbowe, loterie

pieniężne, loterie fantowe, gry cylindryczne, gry w karty, bingo pieniężne i

bingo fantowe oraz (od 1996 r.) loterie promocyjne. Nowelizacja dokonana

5

wspomnianą ustawą z 26 maja 2000 r. (obowiązująca od 23 listopada 2000

r.) wyodrębniła gry na automatach z grupy gier losowych, traktując je jako

odrębną kategorię gier obok gier losowych i zakładów wzajemnych (art. 1

pkt 3 lit. a i b noweli), zmieniając też odpowiednio i tytuł samej ustawy,

obejmujący aktualnie wyraźnie także gry na automatach jako gry inne niż

losowe (art. 1 pkt 1 noweli). O ile wcześniej nowelizując przepisy finanso-

wo-administracyjne ustawodawca z zasady dokonywał także stosownych

zmian w przepisach prawa karnego skarbowego z danej dziedziny, to

wspomniana nowelizacja nie dotknęła k.k.s. Zmiany w k.k.s., związanej ze

zmianami ustawy o grach, dokonano dopiero ustawą z dnia 15 grudnia

2000 r. (Dz. U. Nr 11 z 2001 r., poz. 82), obowiązującą od 1 marca 2001 r.

Jak zatem kształtowała się penalizacja zachowań polegających na prowa-

dzeniu działalności w zakresie gier na automatach bez wymaganego ze-

zwolenia ?

W obowiązującej do 16 października 1999 r. ustawie karnej skarbo-

wej kwestię tę normował art. 117 § 1 penalizujący działania tego , „kto pro-

wadzi działalność w zakresie gier losowych lub zakładów wzajemnych bez

wymaganego zezwolenia lub w działalności takiej pośredniczy”. Ten zaś

kto jedynie urządzał grę lub zakład „niezgodnie z przepisami o grach (...)

lub z regulaminem (...)” odpowiadał z art. 120 u.k.s. Mimo , że oba te prze-

pisy obejmowały wszelkie gry losowe, w tym i na automatach, to w art. 118

u.k.s. spenalizowano odrębnie urządzanie bez wymaganego zezwolenia

loterii fantowej lub binga fantowego, które były także grami losowymi.

Przepis ten stanowił lex specialis wobec art. 117 § 1 u.k.s. przy czym ogra-

niczał się jedynie do dwóch gier losowych i tylko do ich „ urządzania” bez

zezwolenia, które to zachowanie penalizował tu łagodniej niż uczyniono to

w art. 117 k.k.s. Ponieważ art. 118 u.k.s. nie dotyczył gry w automatach

prokurator trafnie w niniejszej sprawie kwalifikował zarzucany oskarżonym

czyn z art. 117 u.k.s. W doktrynie wskazywano wówczas, iż „ prowadzenie”

6

działalności w zakresie gier bez zezwolenia, o jakim mowa w art. 117 § 1

u.k.s. tym różni się od samego „urządzania” gry bez zezwolenia w ujęciu

art. 118 u.k.s., że obejmuje zakres szerszy i poza urządzaniem wchodzi tu

w grę również m.in. ułożenie systemu gry, wysokości wygranych, itd. (zob.

F. Prusak. Ustawa karna skarbowa z komentarzem, Warszawa 1995, s.

194). Właśnie to używanie dwu różnych określeń spowodowało, że projek-

tując nowy k.k.s. zdecydowano się na ujęcie bardziej syntetyczne, obejmu-

jące alternatywnie oba powyższe zachowania w każdym z odpowiedników

dawnych art. 117 i 118 u.k.s., co podkreślono w motywach ustawodaw-

czych do projektu k.k.s. (zob. Nowa kodyfikacja karna. Kodeks karny skar-

bowy, wyd. Ministerstwo Sprawiedliwości, Warszawa 1999, nr 29, s. 249).

Odpowiednikami takimi stały się dla art. 117 i 120 u.k.s. – art. 107 k.k.s.,

zaś dla art. 118 u.k.s. – art. 108 k.k.s.

W aktualnym stanie prawnym, tj. ukształtowanym po 28 lutego 2001

r. oba te przepisy, czyli art. 107 § 1 i 108 § 1 k.k.s. nadal pozostają w sto-

sunku specjalności (zob. np. T. Grzegorczyk. Kodeks karny skarbowy. Ko-

mentarz, wyd. II, Warszawa 2001, s. 384). Pierwszy z nich penalizuje bo-

wiem urządzanie lub prowadzenie wbrew przepisom ustawy lub warunkom

zezwolenia każdej gry losowej, zakładu wzajemnego lub gry na automacie,

drugi zaś urządzanie lub prowadzenie wbrew przepisom ustawy lub warun-

kom zezwolenia niektórych gier losowych, a to loterii fantowej, binga fanto-

wego, loterii promocyjnej lub audioteksowej. Intencją ustawodawcy było tu

zatem łagodniejsze potraktowanie naruszeń przeciwko organizacji niektó-

rych gier losowych. Urządzanie lub prowadzenie, po wskazanej wyżej da-

cie, bez wymaganego przez ustawę zezwolenia, gier na automatach bez

wątpienia musi zatem być zakwalifikowane z art. 107 § 1 k.k.s., nie dotyczy

ich bowiem w ogóle art. 108 k.k.s. Jak natomiast wyglądało to w okresie od

wejścia w życie k.k.s., tj. od 17 października 1999 r. do 28 lutego 2001 r.,

7

czyli do wejścia w życie jego nowelizacji z dnia 15 grudnia 2000 r., która

ukształtowała obecnie brzmienie art. 107 § 1 i art. 108 § 1 k.k.s.?

Przepis art. 107 § 1 k.k.s. zakładał wówczas karalność wobec tego, „

kto wbrew przepisom ustawy, regulaminu lub warunkom zezwolenia urzą-

dza lub prowadzi grę losową lub zakład wzajemny” , przy czym pamiętać

należy, że do dnia 22 listopada 2000 r. gry na automatach były grami loso-

wymi. W art. 108 § 1 k.k.s. penalizowano natomiast zachowanie tego, „kto

bez wymaganego zezwolenia albo wbrew jego warunkom urządza lub pro-

wadzi loterię fantową, grę bingo fantowe, loterię promocyjną lub grę w au-

tomatach losowych”, czyli zakładano karalność prowadzenia lub urządza-

nia bez zezwolenia albo z naruszeniem zezwolenia niektórych tylko gier, z

grona tych, o jakich mowa była ogólnie w art. 107 § 1 k.k.s.

W uzasadnieniu projektu k.k.s. podkreślano, że czyn z art. 108 § 1

k.k.s. jako odpowiednik dawnego art. 118 § 1 k.k.s., „ze względu na spój-

ność wewnętrzną wymagał uzupełnienia o inne przedmioty czynności wy-

konawczej” w tym „loterię promocyjną i o grę automatach losowych” (zob.

Nowa kodyfikacja, op. cit., s. 248). Założeniem było zatem nadal utrzyma-

nie tego przepisu jako lex specialis wobec nowej już normy art. 107 § 1, z

tym jedynie, że obok dotychczasowej loterii fantowej i binga fantowego (art.

118 § 1 k.k.s.), obejmował on i inne gry, co do których naruszenie zasad

ich prowadzenia chciano potraktować łagodniej niż w art. 107 § 1 kodeksu,

w tym i gry na automatach losowych. Trzeba przyznać jednak, iż znamiona

czynności penalizowanych w obu przepisach wyglądały nieco inaczej.

Zmiany w tym zakresie dokonano już w trakcie prac parlamentarnych nad

kodeksem, modyfikując treść art. 107 § 1, bez ingerowania jednak w treść

art. 108 § 1, i to w sytuacji, gdy w projekcie oba te przepisy brzmiały tak

samo, tzn. jak ostatecznie ówczesny art. 108 § 1 k.k.s. (zob. T. Grzegor-

czyk. Kodeks karny skarbowy. Komentarz, wyd. I, Warszawa 2000, s. 371).

Stworzyło to kłopoty interpretacyjne, ale nie zmieniało jednak głównej in-

8

tencji ustawodawcy, czyli chęci łagodniejszego traktowania niektórych na-

ruszeń z zakresu organizacji niektórych gier. Stąd też w doktrynie wskazy-

wano, że „art. 107 § 1 k.k.s. nie może być odnoszony do wszystkich gier,

gdyż charakter lex specialis ma tu art. 108 § 1 k.k.s. penalizujący urządza-

nie lub prowadzenie bez zezwolenia albo wbrew jego warunkom” niektó-

rych gier, przy czym przez naruszenie warunków zezwolenia na gruncie

art. 108 § 1 k.k.s. rozumiano też działanie wbrew regulaminowi gry, jako że

wymagał on zatwierdzenia przy zezwoleniu na grę (T. Grzegorczyk. Ko-

deks ..., wyd. I, op. cit., s. 371). Podnoszono także, że o ile przedmiotem

czynu z art. 107 § 1 k.k.s. jest urządzanie lub prowadzenie gry bądź zakła-

du wbrew przepisom ustawy, regulaminu lub warunkom zezwolenia, to przy

art. 108 § 1 k.k.s. „chodzi o przestrzeganie wymogu uzyskania zezwolenia

na prowadzenie określonych gier losowych, a następnie respektowanie wa-

runków przewidzianych w tym zezwoleniu” (zob. T. Stępień, K. Stępień.

Przestępstwa i wykroczenia skarbowe, Toruń 2000, s. 261 i 267), bądź że

w art. 107 § 1 chodzi o naruszenia z zakresu metod reglamentacji prawnej

działalności w zakresie gier w jej aspekcie merytorycznym i technicznym,

zaś przy art. 108 § 1 k.k.s. o naruszenie jedynie monopolu koncesyjnego

państwa w zakresie niektórych gier (zob. G. Bogdan, A. Nita, Z. Radzikow-

ska, A. Światłowski. Kodeks karny skarbowy z komentarzem, Gdańsk

2000, s. 343 i 349).

Jest oczywiste, że działanie bez wymaganego przez ustawę zezwo-

lenia było i jest działaniem „wbrew przepisom ustawy”, która wymóg zezwo-

lenia wprowadzała, a o tym mówił art. 107 § 1 k.k.s. w odniesieniu do

wszystkich gier i zakładów. Gdy chodzi jednak o gry wskazane w art. 108 §

1 k.k.s. – w tym i wymienioną tam grę na automatach losowych - to brak

samego zezwolenia lub działanie z naruszeniem jego warunków oznaczało

wyłącznie karalność za takie zachowanie z tego właśnie przepisu, stano-

wiącego lex specialis wobec art. 107 § 1 k.k.s. w odniesieniu do zachowań

9

wyraźnie określonych przez art. 108 § 1 kodeksu. Podejmowanie natomiast

przy prowadzeniu lub urządzaniu gier wskazanych w art. 108 § 1 takich

działań, które naruszały przepisy ustawy o grach w zakresie innym niż uzy-

skiwanie zezwolenia i przestrzeganie warunków tego zezwolenia, a więc

przy posiadanym zezwoleniu i bez naruszania jego wymogów, musiało już

być kwalifikowane z art. 107 § 1 k.k.s., jako działanie „wbrew przepisom

ustawy”.

Stanu tego, gdy chodzi o stosunek art. 108 § 1 k.k.s. do art. 107 § 1

k.k.s., nie zmieniła nowelizacja ustawy o grach dokonana ustawą z dnia 26

maja 2000 r., która wyłączyła grę na automatach z pojęcia gier losowych,

uznając ją za odrębny rodzaj gry, reglamentowanej jednak nadal przez

ustawę o grach. Skoro bowiem art. 108 § 1 k.k.s. wyraźnie wskazywał, iż

obejmuje urządzanie lub prowadzenie bez zezwolenia lub wbrew jego wa-

runkom m.in. gry w automatach losowych, to działanie takie nadal pozo-

stawało karalnym według tego właśnie przepisu, choć gra na automatach

nie była już grą losową. Tylko bowiem gdyby przestała ona w ogóle być re-

glamentowana przez ustawę o grach albo nastąpiłaby likwidacja potrzeby

uzyskiwania zezwoleń na gry na automatach, doszłoby w tym zakresie do

depenalizacji zachowania opisanego w art. 108 § 1 k.k.s. Nowelizacja ta

wyłączyła natomiast możliwość karania za prowadzenie gry na automatach

wprawdzie za zezwoleniem i bez naruszania jego warunków ale wbrew in-

nym przepisom ustawy o grach, gdyż aż do nowelizacji k.k.s., dokonanej

ustawą z dnia 15 grudnia 2000 r. o zmianie ustawy Kodeks karny skarbowy

(Dz. U. Nr 11 z 2001 r. poz. 82), przepis art. 107 § 1 k.k.s. penalizował

urządzanie lub prowadzenie wbrew przepisom ustawy „gry losowej lub za-

kładu wzajemnego”, a po 22 listopada 2000 r. gra na automatach grą loso-

wą już nie była. Natomiast, jak już wskazano wcześniej, po wejściu w życie

tej ostatniej nowelizacji, czyli od 1 marca 2001 r. urządzanie lub prowadze-

nie po tej dacie wbrew przepisom ustawy – w tym i bez zezwolenia wyma-

10

ganego przez ustawę - lub wbrew warunkom udzielonego zezwolenia gry

na automatach, zakładu wzajemnego albo gier losowych innych niż okre-

ślone w art. 108 § 1 k.k.s., winno być kwalifikowane z art. 107 § 1 k.k.s.

W konsekwencji zatem należy przyjąć, że do dnia 28 lutego 2001 r.,

tzn. do wejścia w życie ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o zmianie ustawy

Kodeks karny skarbowy, która znowelizowała przepisy art. 107 i 108 k.k.s.,

przepis art. 108 § 1 k.k.s., w zakresie urządzania lub prowadzenia bez wy-

maganego zezwolenia albo wbrew jego warunkom gry na automatach lo-

sowych, stanowił lex specialis wobec art. 107 § 1 k.k.s. Mając powyższe na

uwadze rozstrzygnięto jak w uchwale.