III CKN 762/00

Wyrok z dnia 8 maja 2002 r., III CKN 762/00

Sąd rozpoznający sprawę z powództwa o uzgodnienie treści księgi

wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym nie może samodzielnie stwierdzić

spełnienia przesłanek określonych w art. 16 ust. 1 ustawy z dnia 12 maja

1958 r. o sprzedaży nieruchomości Państwowego Funduszu Ziemi i

uporządkowaniu niektórych spraw związanych z przeprowadzeniem reformy

rolnej i osadnictwa rolnego (jedn. tekst: Dz.U z 1989 r. Nr 58, poz. 348 ze zm.).

Na podstawie tego przepisu, o przejęciu nieruchomości rolnej lub leśnej na

rzecz Skarbu Państwa orzeka konstytutywnie właściwy organ.

Sędzia SN Gerard Bieniek (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Teresa Bielska-Sobkowicz

Sędzia SN Bronisław Czech

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Skarbu Państwa – Lasów

Państwowych, Nadleśnictwa w G. z siedzibą w Z. przeciwko Irenie G., Marii K.,

Jackowi G., Andrzejowi G. i Janowi G. o uzgodnienie treści księgi wieczystej, po

rozpoznaniu w Izbie Cywilnej w dniu 8 maja 2002 r. na rozprawie kasacji strony

powodowej od wyroku Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 13 sierpnia 1999 r.

oddalił kasację i zasądził od strony powodowej na rzecz pozwanych kwotę

1000 zł tytułem kosztów postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Skarb Państwa – Lasy Państwowe, Nadleśnictwo G. domagał się usunięcia

niezgodności między stanem prawnym ujawnionym w księdze wieczystej nr (...)

prowadzonej przez Sąd Rejonowy w Gorlicach dla nieruchomości składającej się z

działki nr (...)/4 o pow. 23,0901 ha, położonej w D., a rzeczywistym stanem

prawnym przez wykreślenie z działu II tej księgi wpisanych jako współwłaścicieli

pozwanych Irenę G., Jacka G., Andrzeja G., Jana G. oraz Marię K. i wpisanie w ich

miejsce jako właściciela – powoda.

Sąd Okręgowy w Nowym Sączu wyrokiem z dnia 26 lutego 1999 r. powództwo

oddalił i ustalił, że pozwani są następcami prawnymi Mieczysława G., wpisanymi do

księgi wieczystej jako spadkobiercy. Mieczysław G. w 1930 r. wraz z Zofia z G. T. w

drodze ustnej umowy nabyli od Marii S. działkę nr (...)/3 stanowiącą część działki nr

(...)/1, którą objęli we współposiadanie. W sierpniu 1939 r. działkę nr (...)/3 o pow.

46,2901 ha fizycznie podzielono przez opalikowanie, wydzielając z niej działkę nr

(...)/4 o pow. 23.0901 ha, którą objął w posiadanie Mieczysław G., a pozostałością

działki nr (...)/3 o takiej samej powierzchni władała Zofia T. z G. Braki formalne

ustnej umowy – sprzedaży działki nr (...)/3 i następnie jej podziału na działki nr

(...)/3 i (...)/1, usunięte zostały aktami notarialnymi z dnia 12 listopada 1942 r. i z

dnia 13 czerwca 1946 r. Kierownik Powiatowego Urzędu Ziemskiego w G.

protokołem z dnia 27 lipca 1946 r. przekazał Nadleśnictwu Państwowemu w G.

nieruchomości Marii S. – kompleks „K.-K.” o pow. 310,29 ha, łącznie z wydzieloną

już z tego kompleksu działką nr (...)/4, która ze względu na czas powstania (przed

dniem 1 września 1939 r.) i swą powierzchnię (poniżej 25 ha), przejęciu nie

podlegała. W efekcie starań Mieczysława G. o odzyskanie nieruchomości, Dyrektor

Lasów Państwowych, Okręgu R. z siedzibą w T. dnia 13 lutego 1947 r. wydał

decyzję nr (...) o wyłączeniu spod przejęcia na rzecz Skarbu Państwa działki nr

(...)/4 należącej do Mieczysława G.

Ustalono ponadto, że Nadleśnictwo G. nie kwestionowało decyzji Dyrektora

Lasów Państwowych z dnia 13 lutego 1947 r. ani też, co najmniej do końca 1958 r.,

względem działki leśnej nr (...)/4 nie wykonywało aktów posiadania, jak również, że

nie uzyskało w trybie ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o sprzedaży nieruchomości

Państwowego Funduszu Ziemi oraz uporządkowaniu niektórych spraw związanych

z przeprowadzeniem reformy rolnej i osadnictwa rolnego (Dz.U. Nr 17, poz. 71 ze

zm., jedn. tekst: Dz.U. z 1989 r. Nr 58, poz. 348 ze zm.) decyzji Okręgowego

Zarządu Lasów Państwowych, stwierdzających nabycie tej działki. Dokonując oceny

zebranych dowodów, a w szczególności przedstawionych przez Skarb Państwa

map i wykazu tzw. oddziałów wchodzących w działkę (...)/4 i konfrontując je z

przedstawionymi wnioskami i wykazami cięć za lata 1945-1962, Sąd pierwszej

instancji uznał, że nie można przyjąć za udowodnione, aby w roku 1953 i w 1959/60

wnioski cięć dotyczyły tej części oddziału 56d i 56f, która wchodziła w skład działki

nr (...)/4. Pozostałe wnioski cięć dotyczyły oddziałów nie leżących w granicach

działki.

Dokonując oceny prawnej tych ustaleń faktycznych, Sąd Okręgowy stwierdził,

że Skarb Państwa nie wykazał, by wynikający z księgi wieczystej stan prawny był

niezgodny z rzeczywistym stanem prawnym, gdyż nie udowodniono, że w dniu

wejścia w życie ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o sprzedaży nieruchomości

państwowego Funduszu Ziemi oraz uporządkowania niektórych spraw związanych

z przeprowadzeniem reformy rolnej i osadnictwa rolnego, tj. w dniu 5 kwietnia

1958 r., Skarb Państwa władał działką nr (...)/4.

Pogląd ten podzielił Sąd Apelacyjny w Krakowie, który wyrokiem z dnia 13

sierpnia 1999 r. oddalił apelację powoda.

Wyrok ten zaskarżył kasacją powód, wskazując na naruszenie prawa

materialnego, tj. przepisów ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o sprzedaży

nieruchomości Państwowego Funduszu Ziemi oraz uporządkowania niektórych

spraw związanych z przeprowadzeniem reformy rolnej i osadnictwa rolnego, przy

uwzględnieniu treści uchwały Trybunału Konstytucyjnego z dnia 20 lutego 1991 r. w

sprawie wykładni art. 16 tej ustawy. Wskazując na powyższe, wniósł o uchylenie

zaskarżonego wyroku i poprzedzającego wyroku Sądu Okręgowego i przekazanie

sprawy do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Wstępnie należy zauważyć, że podstawą prawną powództwa w niniejszej

sprawie jest art. 10 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece

(jedn. tekst: Dz.U. z 2001 r. Nr 124, poz. 1361 ze zm. – dalej "u.k.w.h."). Zgodnie z

tym przepisem, w razie niezgodności między stanem prawnym nieruchomości

ujawnionym w księdze wieczystej, a rzeczywistym stanem prawnym osoba, której

prawo nie jest wpisane lub jest wpisane błędnie albo jest dotknięte wpisem nie

istniejącego obciążenia lub ograniczenia, może żądać usunięcia tej niezgodności.

Przedmiotem postępowania dowodowego w takiej sprawie jest więc ustalenie, czy

istotnie zachodzi niezgodność treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem

prawnym, uzasadniająca jej usunięcie przez dokonanie prawidłowych wpisów.

Postępowanie dowodowe w takiej sprawie – w przeciwieństwie do

postępowania wieczystoksięgowego – nie podlega w zasadzie żadnym

ograniczeniom. Zastrzeżenie „w zasadzie” jest niezbędne, gdyż postępowanie

przewidziane w art. 10 nie może zastępować innego postępowania, np. o

stwierdzenie zasiedzenia (zob. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 20 marca

1969 r., III CZP 11/69, OSNCP 1969, nr 12, poz. 210), w postępowaniu tym sąd

ustala jednak samodzielne istnienie dobrej lub złej wiary nabywcy nieruchomości

(zob. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 27 grudnia 1994 r., III CZP 158/94, OSNC

1995, nr 4, poz. 59), jak też dopuszczalne jest badanie, czy Skarb Państwa stał się

z mocy prawa właścicielem lasów i gruntów leśnych na podstawie dekretu PKWN z

12 grudnia 1944 r. o przejęciu niektórych lasów na własność Skarbu Państwa

(Dz.U. Nr 15, poz. 82; zob. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 27 kwietnia 1994 r.,

III CZP 54/94, OSNCP 1994, nr 11, poz. 215).

Trzeba stwierdzić, że prawidłowo w tym względzie postąpił Sąd Apelacyjny,

który rozważał, czy w świetle ustalonych faktów i zebranych dowodów sporna

nieruchomość nie przeszła z mocy prawa na własność Skarbu Państwa na

podstawie przepisów dekretu PKWN z dnia 12 grudnia 1944 r. o przejęciu

niektórych lasów na własność Skarbu Państwa (Dz.U. Nr 15, poz. 82). Przede

wszystkim podniesiono, że stosownie do postanowień art. 1 ust. 3 lit. b, przepisy

dekretu PKWN z dnia 12 grudnia 1944 r. nie obejmowały lasów i gruntów leśnych,

podzielonych prawnie lub faktycznie przed dniem 1 września 1939 r. na parcele nie

większe niż 25 ha, stanowiących własność osób fizycznych, których grunty nie są

objęte przepisami art. 2 lit. e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o

przeprowadzeniu reformy rolnej.

Rozważając, czy sporna nieruchomość była wyłączona spod działania

przepisów dekretu z dnia 12 grudnia 1944 r., Sąd drugiej instancji wskazał na fakty

ustalone na podstawie dokumentów oraz wpisów w księgach wieczystych. (...)

Treść tych dokumentów potwierdza – zdaniem Sądu Apelacyjnego – fakt, że przed

dniem 1 września 1939 r. grunt o powierzchni 23,0901 ha, odpowiadający działce nr

(...)/4 był faktycznie wydzielony w następstwie podziału.

W kasacji powodowy Skarb Państwa podważał te ustalenia i oceny, nie

sposób jednak uznać, żeby uczynił to skutecznie.

W kasacji nie wskazano podstawy w postaci naruszenia przepisów

postępowania, co oznacza, że powodowy Skarb Państwa nie kwestionuje

ustalonego stanu faktycznego, a Sąd Najwyższy związany jest granicami kasacji, tj.

podstawami i wnioskami kasacyjnymi. Ponadto, po raz pierwszy w kasacji

zakwestionowano decyzję dyrektora Okręgu R. Lasów Państwowych z dnia 13

lutego 1947 r. o wyłączeniu spod upaństwowienia lasów nabytych od pozwanych.

Nie czyniono tego wcześniej, mimo że odwołanie się do tej decyzji nastąpiło w

urzędowych pismach Ministerstwa Leśnictwa i Przemysłu Drzewnego. Skarb

Państwa nie przedstawił także żadnych merytorycznych argumentów, które mogłyby

poddać w wątpliwość ustalenie, że faktyczny podział spornej nieruchomości nastąpił

przed dniem 1 września 1939 r., w wyniku którego wydzielono działkę nr (...)/4 o

powierzchni 23,09 ha. Jak to zaś wyjaśnił Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 8 maja

1998 r., I CKN 664/97 (OSNC 1999, nr 1, poz. 7), podział faktyczny lasu i gruntu

leśnego przed dniem 1 września 1939 r. na parcele nie większe niż 25 ha oznacza

w rozumieniu art. 1 ust. 3 lit. b dekretu PKWN z dnia 12 grudnia 1944 r. to samo, co

stwierdzenie faktu podziału na takie areały, których granice nie muszą być

widoczne, jeśli są widoczne na mapie albo na innej podstawie mogą być

wyodrębnione w terenie.

W kasacji zasadniczy zarzut dotyczy jednak naruszenia przepisów ustawy z

dnia 12 marca 1958 r. o sprzedaży nieruchomości Państwowego Funduszu Ziemi

oraz o uporządkowania niektórych spraw związanych z przeprowadzeniem reformy

rolnej i osadnictwa rolnego, w szczególności zaś art. 16 tej ustawy. Przepis ten był

przedmiotem wykładni Trybunału Konstytucyjnego, dokonanej uchwałą z dnia 20

lutego 1991 r., W 5/91, w której stwierdzono, że w świetle art. 16 ust. 1 ustawy

z dnia 12 marca 1958 r. o przejęciu na własność Państwa nieruchomości rolnych i

leśnych (z wyjątkiem określonych w art. 16 ust. 2 ustawy) decydują wyłącznie

przesłanki wymienione w tym przepisie, a mianowicie, objęcie nieruchomości we

władanie Państwa do dnia wyjścia w życie ustawy, czyli do dnia 5 kwietnia 1958 r.,

oraz pozostawianie tych nieruchomości we władaniu Państwa lub przekazanie ich w

użytkowanie innym osobom fizycznym lub prawnym bez względu na okoliczności, w

jakich doszło do objęcia nieruchomości przez Państwo. Przejęciu na własność

Państwa podlegają także te nieruchomości, których właściciele do dnia 5 kwietnia

1958 r. dawali wyraz woli odzyskania swojej nieruchomości, względnie z przyczyn

obiektywnych, od siebie niezależnych nie mieli możliwości dochodzenia swoich

praw.

Wskazana wykładnia art. 16 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. dotyczy

stosowania materialnoprawnych przesłanek przejęcia nieruchomości rolnych i

leśnych na rzecz Skarbu Państwa. W razie ich spełnienia, o przejęciu orzeka,

zgodnie z art. 16 ust. 3 ustawy, w odniesieniu do nieruchomości leśnych, dyrektor

okręgowego urzędu lasów państwowych. Jest poza sporem, że taka decyzja nie

została wydana, powstaje zatem pytanie, czy spełnienie przesłanek do przejęcia w

drodze decyzji administracyjnej na rzecz Skarbu Państwa nieruchomości leśnej na

podstawie art. 16 ust. 1 powołanej ustawy może być wykazane w procesie o

uzgodnienie stanu prawnego ujawnionego w księdze wieczystej z rzeczywistym

stanem prawnym, a w konsekwencji, czy wyrok uwzględniający powództwo może

„zastąpić” konieczną w tym zakresie drogę administracyjną. Na to pytanie należy

udzielić odpowiedzi negatywnej. (...)

Ciężar dowodu, że rzeczywisty stan prawny danej nieruchomości jest inny, niż

wynika to z księgi wieczystej, spoczywa na powodzie. W konkretnej sprawie wykazanie

rzeczywistego stanu prawnego nieruchomości wymaga istnienia prawotwórczej decyzji

administracyjnej właściwego organu, tj. dyrektora okręgowego urzędu lasów

państwowych. Istnienie takiej decyzji jest dowodem na to, jaki jest rzeczywisty stan

prawny nieruchomości. Wydanie wyroku uwzględniającego powództwo z art. 10

u.k.w.h. bez istnienia takiej decyzji o charakterze prawotwórczym narusza kognicję

sądu, który zastępowałby w istocie organ administracyjny. Takie stanowisko nie jest

możliwe do zaakceptowania. Przeciwnie, uzasadniona jest teza, że sąd

rozpoznający sprawę z powództwa o uzgodnienie treści księgi wieczystej z

rzeczywistym stanem prawnym nie może samodzielnie stwierdzić spełnienia

przesłanek określonych w art. 16 ust. 1 ustawy z dnia 12 maja 1958 r. o sprzedaży

nieruchomości Państwowego Funduszu Ziemi i uporządkowaniu niektórych spraw

związanych z przeprowadzeniem reformy rolnej i osadnictwa rolnego. Na podstawie

tego przepisu, o przejęciu nieruchomości rolnej lub leśnej na rzecz Skarbu Państwa

orzeka konstytutywnie właściwy organ.

Takie stanowisko przyjął Sąd Apelacyjny i z tego powodu uznał trafnie, że

niedopuszczalne jest postępowanie dowodowe, którego przedmiotem byłoby

wykazanie spełnienia przesłanek do wydania takiej decyzji. Z tego też względu, nie

można uznać za usprawiedliwione zarzutów zawartych w kasacji, co do naruszenia

przepisów ustawy z dnia 12 marca 1958 r. Uzasadnia to oddalenie kasacji (art.

39312

k.p.c.).