IV CKN 1071/00

Wyrok z dnia 16 maja 2002 r., IV CKN 1071/00

1. Ostateczna decyzja wojewody, stwierdzająca nabycie z mocy prawa

własności nieruchomości zajętej pod drogę publiczną przez Skarb Państwa

lub jednostkę samorządu terytorialnego (art. 73 ust. 1 i 3 ustawy z dnia 13

października 1998 r. – Przepisy wprowadzające ustawy reformujące

administracje publiczną, Dz.U. Nr 133, poz. 872), stanowi wyłączny dowód

nabycia własności.

2. Nie podlega uwzględnieniu wniosek o zasądzenie kosztów

postępowania kasacyjnego, zawarty w piśmie określonym jako odpowiedź na

kasację, złożonym po upływie terminu przewidzianego w art. 393-6

k.p.c.

Sędzia SN Marian Kocon (przewodniczący)

Sędzia SN Iwona Koper (sprawozdawca)

Sędzia SN Kazimierz Zawada

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Kazimierza B. i Jerzego B. przeciwko

Janinie i Markowi małżonkom K. o pozbawienie tytułu wykonawczego wykonalności,

po rozpoznaniu w Izbie Cywilnej w dniu 16 maja 2002 r. na rozprawie kasacji

powodów od wyroku Sądu Okręgowego w Gdańsku z dnia 15 kwietnia 1999 r.

oddalił kasację oraz oddalił wniosek pozwanych o zasądzenie kosztów

postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Powodowie Kazimierz B. i Jerzy B. domagali się pozbawienia w całości

wykonalności tytułu wykonawczego w postaci wyroku Sądu Rejonowego w

Kościerzynie z dnia 30 czerwca 1997 r., nakazującego im zaniechania

przejeżdżania i przechodzenia przez położoną w R. działkę oznaczoną nr 63.

W uzasadnieniu żądania twierdzili, że po powstaniu tytułu egzekucyjnego nastąpiło

zdarzenie, skutkiem którego ich zobowiązanie nie może być egzekwowane,

albowiem Kierownik Urzędu Rejonowego w K. wywłaszczył przedmiotową działkę

na rzecz Gminy D. Ponadto podnieśli, że w dniu 1 stycznia 1999 r. wchodzi w życie

ustawa z dnia 13 października 1998 r. – Przepisy wprowadzające ustawy

reformujące administrację publiczną (Dz.U. Nr 133, poz. 872), zgodnie z którą

działka ta, zaliczona do dróg gminnych w Dzienniku Urzędowym Województwa G.,

z mocy prawa stanowić będzie własność Gminy D., pozostając obecnie w jej

władaniu.

Sąd Rejonowy ustalił, że pozwani Janina i Marek małżonkowie K. nadal

pozostają właścicielami przedmiotowej działki. Decyzja Kierownika Urzędu

Rejonowego o wywłaszczeniu na rzecz Gminy została uchylona ostateczną decyzją

Wojewody G. z dnia 26 lutego 1998 r, a postępowanie umorzono. Decyzja nie

została zaskarżona do Naczelnego Sadu Administracyjnego. Nie nastąpiło też

wszczęcie postępowania wywłaszczeniowego na podstawie kolejnego wniosku

wójta, a to wobec niewyczerpania trybu przewidzianego w art. 115 ust. 2 i 5 ustawy

z dnia 21 sierpnia 1997r. o gospodarce nieruchomościami (Dz.U. Nr 115, poz. 741).

Nie istnieje więc w tym zakresie podstawa do przyjęcia, że nastąpiło zdarzenie

uzasadniające uwzględnienie powództwa, w następstwie którego pozwani utracili

prawo własności przedmiotowej działki, albo też powodowie nabyli uprawnienie do

korzystania z niej.

Odnośnie do okoliczności przejścia własności działki na rzecz Gminy na

podstawie art. 73 ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r., Sąd Rejonowy

stwierdził, że przewidziane tym przepisem nabycie własności nieruchomości

zajętych pod drogi publiczne nastąpi z dniem 1 stycznia 1999 r., a tym samym w

dniu wyrokowania – w dniu 28 grudnia 1998 r. – nie było możliwe jego

zastosowanie. Niezależnie od tego, zgodnie z ust. 3 art. 73 tej ustawy, podstawą

ujawnienia przejścia prawa własności jest ostateczna decyzja wojewody wydana na

wniosek właściwego zarządu drogi. Tym samym nie jest wystarczające dla

wykazania przejścia własności powołanie się na fakt pozostawania działki we

władaniu Gminy.

Kierując się powyższymi względami, Sąd Rejonowy oddalił powództwo.

Sąd Okręgowy w Gdańsku zaskarżonym wyrokiem z dnia 15 kwietnia 1999 r.

oddalił apelację powodów. Podzielił stanowisko Sądu pierwszej instancji, że

zgodnie z art. 73 ust. 1 w związku z ust. 3 ustawy dopiero ostateczna decyzja

Wojewody stwierdza nowy stan własności, który mógłby prowadzić do pozbawienia

tytułu wykonawczego wykonalności. W sprawie niniejszej zapadła natomiast

decyzja Wojewody G., która opatrzona została bezpodstawnym stwierdzeniem jej

ostateczności, mimo niezachowania dwuinstancyjnego trybu, wynikającego z

bezwzględnie obowiązujących przepisów. Decyzja taka nie wywiera skutków

prawnych w sferze prawa cywilnego.

Kasacja powodów oparta została na podstawie naruszenia prawa

materialnego – przepisu art. 73 ust. 1 i 3 ustawy z dnia 13 października 1998 r.

przez przyjęcie, że nie ma on zastosowania w warunkach sprawy, oraz na

podstawie naruszenia przepisów postępowania, w ramach której skarżący

sformułowali zarzut naruszenia art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c. przez przyjęcie, że wejście

w życie nowych przepisów prawa nie daje podstawy do żądania pozbawienia

wykonalności tytułu wykonawczego. Wskazując na powyższe skarżący wnieśli o

uchylenie zaskarżonego wyroku oraz wyroku Sądu pierwszej instancji i przekazanie

sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje: (...)

Sformułowany w kasacji zarzut naruszenia art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c.

pozbawiony jest doniosłości prawnej, jaka wiąże się z istnieniem związku

przyczynowego miedzy uchybieniem a orzeczeniem, jako wynikiem rozpoznania

sprawy, jego treść rozmija się bowiem z przytoczonymi wcześniej motywami

zaskarżonego wyroku i wskazaną w nich przyczyną oddalenia powództwa, którą

było niewykazanie przez powodów w sposób prawnie wymagany, że nastąpiło

zdarzenie, wskutek którego zobowiązanie ich wygasło lub nie może być

egzekwowane. Zdarzeniem tym, według twierdzeń pozwu, była utrata przez

pozwanych prawa własności nieruchomości, zajętej pod drogę publiczną w

następstwie jej nabycia z mocy prawa przez Gminę.

Istotą powstałego na tle zarzutów kasacji sporu prawnego pozostaje natomiast

kwestia prawidłowej wykładni przepisów art. 73 ust. 1 i 3 ustawy z dnia 13

października 1998 r. – Przepisy wprowadzające ustawy reformujące administrację

publiczną. Zgodnie z ustępem 1, nieruchomości pozostające w dniu 31 grudnia

1998 r. we władaniu Skarbu Państwa lub jednostek samorządu terytorialnego, nie

stanowiące ich własności, a zajęte pod drogi publiczne, z dniem 1 stycznia 1999 r.

stają się z mocy prawa własnością Skarbu Państwa lub właściwych jednostek

samorządu terytorialnego za odszkodowaniem. W świetle przytoczonej regulacji,

nabycie z mocy prawa przez uprawnione podmioty prawa własności nieruchomości

następuje, gdy nieruchomość pozostawała w dniu 31 grudnia 1998 r. we władaniu

tych jednostek, nie stanowiła własności tych jednostek i była zajęta pod drogę

publiczną.

Ustalenie spełnienia tych przesłanek i na tej podstawie faktu nabycia

własności nieruchomości przez te jednostki należy do postępowania

administracyjnego, zgodnie bowiem z art. 73 ust. 3 ustawy podstawą do ujawnienia

w księdze wieczystej przejścia własności nieruchomości, o których mowa, jest

ostateczna decyzja wojewody. Jest to kompetencja wyłączna przyznana organowi

administracji. W obecnym stanie prawnym, po zmianie ustępu 3 – dokonanej

ustawą z dnia 11 kwietnia 2001 r. o zmianie ustaw o samorządzie gminnym, o

samorządzie powiatowym, o samorządzie województwa, o administracji rządowej w

województwie oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz.U. Nr 45, poz. 497) –

postępowanie administracyjne w tej sprawie wszczyna się na żądanie strony lub z

urzędu, w związku z czym decyzja wojewody może być wydana na wniosek

każdego podmiotu, który w wystarczającym stopniu udokumentuje swój interes

prawny w urzędowym potwierdzeniu nabycia z mocy prawa gruntu zajętego pod

drogę. Przedmiotem dowodzenia w tym postępowaniu przez zainteresowanego

dotychczasowego właściciela nieruchomości może być nieistnienie przesłanek do

wydania decyzji. Decyzja wojewody podlega zaskarżeniu w trybie instancyjnym

oraz do Naczelnego Sądu Administracyjnego, nie jest więc dopuszczalne

stwierdzenie przez sąd nabycia własności z mocy prawa przez te jednostki, jako

przesłanki w toczącym się procesie, w którym z jej nabyciem łączą się skutki

prawne dla jego rozstrzygnięcia. Dopuszczenie właściwości rzeczowej sądu w tym

zakresie musiałby prowadzić do nie dającego się zaakceptować konkurowania

odmiennych rozstrzygnięć sądu oraz organu administracji, co do istnienia

przesłanek określonych w art. 73 ust. 1 omawianej ustawy.

Przyjęta w tym przypadku konstrukcja prawna była już stosowana w innych,

wcześniejszych aktach normatywnych, przewidujących potwierdzenie nabycia

własności nieruchomości, które następuje z mocy prawa, przez wydanie decyzji

administracyjnej (np. art. 12 i 15 ustawy z dnia 26 października 1971 r. o

uregulowaniu własności gospodarstw rolnych, Dz.U. Nr 27, poz. 250 ze zm., art. 2

ust. 3 ustawy z dnia 29 września 1990 r. o zmianie ustawy o gospodarce gruntami,

Dz.U. Nr 79, poz. 464 ze zm, art. 5 ust. 1 i 2 oraz art. 18 ust. 1 i art. 20 ust. 1

ustawy z dnia 10 maja 1990 r. – Przepisy wprowadzające ustawę o samorządzie

terytorialnym i ustawę o pracownikach samorządowych, Dz.U. Nr 32, poz. 191 ze

zm.)

Kwestia charakteru decyzji wojewody stwierdzającej nabycie własności z

mocy prawa była przedmiotem wypowiedzi Sądu Najwyższego na gruncie ustawy z

dnia 10 maja 1990 r. – Przepisy wprowadzające ustawę o samorządzie terytorialny i

ustawę o pracownikach samorządowych. Po początkowej różnicy stanowisk w

orzecznictwie Sądu Najwyższego (uchwała z dnia 19 lutego 1991 r., III CZP 3/91,

OSNCP 1991, nr 7, poz. 91 i uchwała z dnia 30 grudnia 1992 r., III CZP 157/92,

OSNC 1993, nr 5, poz.84) ukształtował się pogląd wyrażony w uchwale składu

siedmiu sędziów z dnia 29 lipca 1993 r., III CZP 64/93, (OSNC 1993, nr 12, poz.

209), że jakkolwiek przepis art. 5 ust 1 tej ustawy wywołuje skutki cywilnoprawne w

postaci przejścia prawa własności, które następują z mocy prawa z chwilą wejścia

w życie ustawy, to z faktu, iż stwierdzenie nabycia własności należy do wyłącznej

kompetencji organu administracji (art. 18 ust. 1) wynika, że do wylegitymowania się

przez osobę, która powołuje się na takie nabycie własności nieruchomości,

konieczne jest okazanie decyzji.

Treść przepisu art. 73 ust. 3 ustawy z dnia 13 października 1998 r.,

nadającego deklaratoryjnej decyzji wojewody, stwierdzającej nabycie własności ex

lege, charakter dokumentu stanowiącego podstawę wpisu tego prawa do księgi

wieczystej (analogicznie art. 20 ust. 1 ustawy z dnia 10 maja 1990 r.), oznacza, że

ta decyzja stanowi wyłączny dowód nabycia własności, a powołujący się na

spełnienie się skutku nabycia własności z ustawy powinien tym dokumentem fakt

ten wykazać.

Odmienne rozwiązanie przyjęte zostało natomiast w ustawie z dnia 21 marca

1985 r. o drogach publicznych (Dz.U. Nr 14, poz. 60 ze zm.), stanowiącej w art. 51

ust. 1 pkt 2, że z dniem wejścia jej w życie grunty oddane i zajęte pod drogi

publiczne wybudowane "z udziałem czynu społecznego" stają się z mocy prawa

własnością Państwa. Ustawa ta nie przewiduje stwierdzenia nabycia przez Państwo

gruntu zajętego na drogę przez organ administracji. Do ujawnienia w księdze

wieczystej, na mocy jej art. 51 ust 1 pkt 2, prawa własności gruntu zajętego pod

drogę publiczną wystarczy wydane na podstawie art. 217 § 1 k.p.a. zaświadczenie

stwierdzające spełnienie się warunków nabycia tego prawa przez Państwo

(uchwała Sądu Najwyższego z dnia 20 września 1994 r., III CZP 108/94, OSNC

1995, nr 2, poz. 28). Powstałe na tym tle spory między dotychczasowym

właścicielem a Państwem należą do drogi sądowej (wyrok Naczelnego Sądu

Administracyjnego z dnia 12 maja 1995 r., II SA 217/94, ONSA 1996, nr 2, poz. 91)

W tym stanie rzeczy, gdy kasacja pozbawiona jest usprawiedliwionych

podstaw, Sąd Najwyższy na podstawie art. 393-12

k.p.c. orzekł o jej oddaleniu.

Oddaleniu podlega również wniosek pozwanych o zasadzenie kosztów

postępowania kasacyjnego. Podstawę zasądzenia przez sąd kosztów zastępstwa

prawnego stanowią przepisy rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 12

grudnia 1997 r. (Dz.U. Nr 154, poz. 1013 ze zm.). W postępowaniu kasacyjnym,

odmiennie niż w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji i w postępowaniu

apelacyjnym, rozporządzenie określa stawki wynagrodzenia za poszczególne,

wymienione w jego § 15 ust. 4 czynności, z pominięciem jednak sporządzenia i

wniesienia odpowiedzi na kasację. Zgodnie z utrwalonym już w orzecznictwie

stanowiskiem, wyrażonym w postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 27

października 1998 r., III CKN 805/98 (OSNC 1999, nr 4, poz. 79) za złożenie

odpowiedzi na kasację adwokatowi lub radcy prawnemu przysługuje opłata według

stawki przewidzianej w § 15 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia (jak za sporządzenie i

wniesienie kasacji). Strona przeciwna może wnieść do sądu drugiej instancji

odpowiedź na kasację w terminie dwutygodniowym od doręczenia jej kasacji (art.

393-6

zdanie pierwsze k.p.c.), nie stanowi odpowiedzi na kasacje tak nazwane

pismo procesowe, wniesione po upływie ustawowego terminu do dokonania tej

czynności. W konsekwencji nie wywołuje ono skutków w zakresie zawartego w nim

wniosku o zasądzenie kosztów zastępstwa prawnego w postępowaniu kasacyjnym,

obejmujących sporządzenie i wniesienie odpowiedzi na kasację (art. 167 k.p.c. w

związku z art. 393-19

k.p.c. i art. 391 § 1 k.p.c.). Ze wskazanych przyczyn nie może

być uwzględniony wniosek pozwanych o zasądzenie kosztów postępowania

kasacyjnego, zawarty w piśmie określonym jako odpowiedź na kasację, które

złożone zostało po upływie terminu do podjęcia tej czynności.