II CKN 892/00

Wyrok z dnia 24 maja 2002 r., II CKN 892/00

Nie jest dopuszczalna droga sądowa w sprawie o zasądzenie kwoty

pieniężnej obejmującej odsetki nienależnie pobrane od podatnika przez organ

podatkowy.

Sędzia SN Maria Grzelka (przewodniczący)

Sędzia SN Henryk Pietrzkowski (sprawozdawca)

Sędzia SN Hubert Wrzeszcz

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa syndyka masy upadłości Zakładów

Włókien Chemicznych „W.”, Spółki Akcyjnej w T.M. przeciwko Skarbowi Państwa,

Urzędowi Skarbowemu w T.M. o 61 145,80 zł, po rozpoznaniu w Izbie Cywilnej w

dniu 15 maja 2002 r. na rozprawie kasacji pozwanego od wyroku Sądu

Apelacyjnego w Łodzi z dnia 27 stycznia 2000 r.

zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że oddalił apelację, nie obciążając

powoda kosztami postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Apelacyjny w Łodzi wyrokiem z dnia 27 stycznia 2000 r. zmienił wyrok

Sądu Okręgowego w Piotrkowie Trybunalskim z dnia 19 lipca 1999 r. w ten sposób,

że utrzymał w mocy nakaz zapłaty polecający pozwanemu Skarbowi Państwa –

Urzędowi Skarbowemu w T.M., aby zapłacił powodowemu syndykowi masy

upadłości Zakładów Włókien Chemicznych „W.” w T.M. kwotę 61 145,80 zł z

ustawowymi odsetkami od dnia 1 stycznia 1994 r.

Według dokonanych ustaleń, po ogłoszeniu w dniu 1 października 1997 r.

upadłości Zakładów „W.”, Urząd Skarbowy w T.M. zgłosił w dniu 27 kwietnia 1998 r.

do masy upadłości wierzytelność w kwocie 806 088,30 zł. Izba Skarbowa w P.T.

prawomocną decyzją z dnia 26 czerwca 1998 r. orzekła zwrot na rzecz Zakładów

„W.” kwoty 61 145,80 zł., stanowiącej odsetki od zaległości podatkowej w zapłacie

podatku dochodowego od osób prawnych za rok 1990, uznając, że zostały

nienależnie pobrane przez Urząd Skarbowy w dniu 27 stycznia 1994 r. z nadpłaty

podatku dochodowego od osób prawnych za 1990 r. Pismem z dnia 27 lipca 1998 r.

Urząd Skarbowy w T.M. powiadomił powoda, że w związku z wymienioną decyzją

dokonał – zgodnie z art. 34 rozporządzenia Prezydenta RP z dnia 24 października

1934 r. – Prawo upadłościowe (jedn. tekst: Dz.U. z 1991 r. Nr 118, poz. 512 ze zm.

– dalej "Pr.upadł.") – potrącenia nadpłaty podatku dochodowego od osób prawnych

za 1990 r. z wierzytelnością w kwocie 190 628,10 zł zgłoszoną do masy upadłości.

Sąd Apelacyjny uznał, że nadpłata podatku dochodowego nie jest objęta

zobowiązaniem podatkowym, nie jest więc podatkiem, lecz nienależnym

świadczeniem majątkowym o charakterze cywilnoprawnym, do którego spełnienia

podatnik nie był zobowiązany (art. 410 § 2 k.c.). Strona pozwana nie mogła jednak

dokonać potrącenia tej nadpłaty z przysługującą jej wierzytelnością, zgodnie

bowiem z art. 37 Pr.upadł. wierzyciel, który chce skorzystać z prawa potrącenia,

powinien o tym oświadczyć nie później niż przy zgłoszeniu wierzytelności. Strona

pozwana zgłosiła swą wierzytelność do masy upadłości w kwietniu 1998 r., a

potrącenia dokonała dopiero w lipcu 1998 r.

Kasacja, w której pozwany wnosił o uchylenie zaskarżonego wyroku

i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania, oparta

została na podstawie naruszenia prawa materialnego przez błędną wykładnię

art. 34 § 1 i 2 oraz art. 37 Pr.upadł., art. 498 k.c. oraz art. 28 ustawy z dnia 19

grudnia 1980 r. o zobowiązaniach podatkowych (jedn. tekst: Dz.U. z 1993 r. Nr 108,

poz. 486 ze zm.) w związku z art. 330 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja

podatkowa (Dz.U. Nr 137, poz. 926 ze zm.) i uznanie, że dokonane w dniu 27 lipca

1998 r. potrącenie wierzytelności w kwocie 190 628,10 zł było bezskuteczne.

Zdaniem skarżącego, Sąd Apelacyjny naruszył także art. 72 § 1 Ordynacji

podatkowej przez błędne zakwalifikowanie wierzytelności powoda w postaci

odsetek nienależnie pobranych przez Urząd Skarbowy jako nadpłaty podatku.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 39311

§ 1 k.p.c., Sąd Najwyższy rozpoznaje sprawę w granicach

zaskarżenia kasacją oraz jej podstaw, w granicach zaskarżenia bierze jednak z

urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. Mając na względzie powyższe

uregulowanie, rozważenia wymagała kwestia, czy w rozpoznawanej sprawie jest

dopuszczalna droga sądowa, skoro w wypadku niedopuszczalności drogi sądowej

zachodzi nieważność postępowania (art. 379 pkt 1 k.p.c.).

Stanowisko Sądu Apelacyjnego, dopuszczające drogę sądową w niniejszej

sprawie, oparte jest na stwierdzeniu, że o dopuszczalności drogi sądowej decyduje

charakter dochodzonej wierzytelności. Jeśli wierzytelność nie ma charakteru

publicznoprawnego, lecz cywilnoprawny, droga sądowa – w ocenie tego Sądu – jest

dopuszczalna, chyba że przepisy szczególne przekazują rozpoznanie takiej sprawy

do właściwości innych organów. Stwierdzenia te nie budzą żadnych zastrzeżeń,

gdyż zgodne są z unormowaniem zawartym w art. 2 § 3 k.p.c. Nie można natomiast

podzielić wewnętrznie sprzecznego stanowiska Sądu Apelacyjnego, że dochodzona

przez stronę powodową należność jest „nadpłatą, mającą charakter wyłącznie

cywilnoprawny", oraz że o nadpłacie tej orzeka na podstawie szczególnych

przepisów organ administracyjny, a jednocześnie przyjmuje się, że do dochodzenia

zwrotu tej nadpłaty droga sądowa jest dopuszczalna. Rozumowanie takie nie

pozostaje w zgodzie z art. 2 § 3 k.p.c., stanowiącym, że nie są rozpoznawane w

postępowaniu sądowym sprawy cywilne, jeżeli przepisy szczególne przekazują je

do właściwości innych organów.

Przepisy ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa nie

posługują się pojęciem „nadpłaty o charakterze cywilnym". Jak trafnie zauważył Sąd

Apelacyjny, zawierają one legalną definicję nadpłaty, określają, kiedy powstaje, a

ponadto, w jaki sposób podatnik może uzyskać zwrot nadpłaconego lub nienależnie

pobranego podatku. Dodać należy, że o stwierdzeniu nadpłaty orzekają organy

podatkowe (art. 79 § 1 i 3). Zgodnie z art. 77 § 1 Ordynacji podatkowej, nadpłaty

podlegają oprocentowaniu w wysokości równej wysokości odsetek za zwłokę

pobieranych od zaległości podatkowych. Nie budzi wątpliwości, że o odsetkach od

nadpłat oraz o odsetkach od zaległości podatkowych, jako o należnościach ściśle

ze sobą powiązanych, również orzekają organy podatkowe. Orzekanie o zwrocie

odsetek od nadpłat przekazane zatem zostało na podstawie przepisów Ordynacji

podatkowej do właściwości "innych organów" w rozumieniu art. 2 § 3 k.p.c., co

oznacza, że droga sądowa w omawianym zakresie jest niedopuszczalna. Żądanie

zapłaty kwoty pieniężnej, obejmującej orzeczony przez organ podatkowy zwrot

nienależnie pobranych odsetek od podatku, nie może zatem być rozpoznane na

drodze sądowej.

Okoliczność, że orzeczona w postępowaniu administracyjnym należność nie

może być egzekwowana według przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w

administracji, gdyż nie wynika z zastosowania wzajemnego potrącenia zobowiązań

podatkowych z zobowiązaniami organu podatkowego (art. 2 § 1 pkt 1c ustawy z

dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, jedn. tekst:

Dz.U. Nr 36 z 1991 r., poz. 161 ze zm.), nie zmienia oceny co do

niedopuszczalności drogi sądowej w rozpoznawanej sprawie, nie ta bowiem

okoliczność, jak wykazano, decyduje o dopuszczalności bądź niedopuszczalności

drogi sądowej.

Mające przemawiać za dopuszczalnością drogi sądowej stwierdzenie Sądu

Apelacyjnego, że "powód nie ma innej drogi do dochodzenia swoich roszczeń,

decyzja o zwrocie nadpłaty nie jest bowiem tytułem egzekucyjnym (...) w sądowym

postępowaniu", jest nieuzasadnione. Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 7 lutego

1997 r., III CZP 1/97 (OSNC 1997, nr 8, poz. 98), na którą zwrócił uwagę Sąd

Okręgowy, podniósł, że wolą racjonalnego prawodawcy nie może być ograniczenie

możliwości dochodzenia praw natury cywilnoprawnej tylko do stadium

rozpoznawczego, z wyłączeniem stadium egzekucyjnego. Przyjąć należy, że jeżeli

w postępowaniu rozpoznawczym kompetentny organ rozpoznaje sprawę co do

należności o charakterze cywilnym i wydaje orzeczenie lub decyzję, z których

wynika obowiązek spełnienia świadczenia, to każde zapadłe orzeczenie lub decyzja

powinna wywołać skutek nie tylko w postaci prawomocności (ostateczności), lecz

także skutek w postaci wykonalności. Podzielając to stanowisko stwierdzić należy,

że wprawdzie brak jest wyraźnej normy, która prowadziłaby do wniosku, że decyzja,

którą orzeczony został zwrot należności z tytułu nienależnie naliczonych odsetek od

podatku, stanowi jeden z rodzajów tytułów egzekucyjnych realizowanych w drodze

egzekucji sądowej (art. 777 § 1 pkt 3 k.p.c.), jednakże, opierając się na

przytoczonej regule dotyczącej wykonalności świadczenia objętego wydaną

decyzją, przyjąć należy, że wskazana decyzja stanowi tytuł egzekucyjny, o którym

mowa w art. 777 pkt 3 k.p.c.

W świetle przedstawionych wywodów droga sądowa była niedopuszczalna

i pozew podlegał odrzuceniu (art. 199 § 1 pkt 1 k.p.c.). W przypadku gdy pozew

ulega odrzuceniu, nie ma podstaw do uchylenia zaskarżonego wyroku sądu drugiej

instancji i przekazania sprawy temu sądowi do ponownego rozpoznania. W takiej

bowiem sytuacji Sąd Najwyższy uchyla wydane w sprawie wyroki oraz odrzuca

pozew (art. 39316

k.p.c.). Wobec tego, że Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 19 lipca

1999 r. uchylił nakaz zapłaty i odrzucił pozew, nie było podstaw do uchylenia tego

wyroku, zawierającego już rozstrzygnięcie o odrzuceniu pozwu. W opisanej sytuacji

procesowej należało zmienić zaskarżony wyrok i oddalić apelację, a więc orzec

w sposób, w jaki powinien to uczynić Sąd Apelacyjny.