III CZP 29/02

Uchwała z dnia 21 maja 2002 r., III CZP 29/02

Sędzia SN Jacek Gudowski (przewodniczący)

Sędzia SN Józef Frąckowiak

Sędzia SN Elżbieta Skowrońska-Bocian (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku I.R., spółki z o.o. w L. przy uczestnictwie

Huty K., spółki z ograniczona odpowiedzialnością w D.G. i Przedsiębiorstwa Usług

Remontowych i Serwisowych „R.”, spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w D.G.

o wpis, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 21 maja

2002 r., przy udziale prokuratora Prokuratury Krajowej Iwony Kaszczyszyn

zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Katowicach

postanowieniem z dnia 19 marca 2002 r.

„Czy wpis konstytutywny prawa wieczystego użytkowania (art. 27 ustawy o

gospodarce gruntami w związku z art. 29 ustawy o księgach wieczystych i hipotece)

jest skutecznie dokonany z datą złożenia wniosku o wpis, czy też z dniem jego

technicznego wpisu w księgę wieczystą?”

podjął uchwałę:

Wpis użytkowania wieczystego do księgi wieczystej ma moc wsteczną

od daty złożenia wniosku o wpis (art. 29 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o

księgach wieczystych i hipotece, jedn. tekst: Dz.U. 2002 r. Nr 124, poz. 1361).

Uzasadnienie

Przedstawione zagadnienie powstało przy rozpoznawaniu apelacji

Przedsiębiorstwa Usług Remontowych i Serwisowych „R.”, spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością w D.G., uczestnika postępowania o dokonanie wpisu hipoteki

przymusowej, oraz nabywcy prawa użytkowania wieczystego gruntu i własności

budynków znajdujących się na działce nr 106/9 od Huty K., drugiego uczestnika

tego postępowania. Umowa sprzedaży użytkowania wieczystego zawarta została

pomiędzy wskazanymi podmiotami w dniu 29 sierpnia 2001 r., a wniosek o

dokonanie wpisu tego prawa na rzecz nabywcy złożono w dniu 5 września 2001 r.

W dniu 13 września 2001 r. "I.R.", spółka z o.o. w L., jako wierzyciel

legitymujący się tytułem wykonawczym wobec Huty K., złożyła wniosek o wpis

hipoteki przymusowej obciążającej m.in. prawo użytkowania wieczystego

nieruchomości, stanowiącego przedmiot umowy zawartej pomiędzy uczestnikami

niniejszego postępowania. Wpis hipoteki przymusowej nastąpił w dniu 27 listopada

2001 r., a wpis nabywcy użytkowania wieczystego w dniu 21 grudnia 2001 r. Od

wpisu hipoteki przymusowej apelację wniosło Przedsiębiorstwo Usług

Remontowych i Serwisowych „R.”, zarzucając niedopuszczalność dokonania wpisu

hipoteki przymusowej w sytuacji, w której nastąpiło zbycie użytkowania wieczystego

na rzecz skarżącego.

W uzasadnieniu przedstawionego zagadnienia prawnego Sąd Okręgowy

wskazał, że zgodnie z art. 29 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i

hipotece (jedn. tekst: Dz.U. 2002 r. Nr 124, poz. 1361 – dalej "u.k.w.h.") wpis ma

moc wsteczną od daty złożenia wniosku o jego dokonanie. Ustawa nie uzależnia

przy tym wystąpienia skutku wstecznego od charakteru wpisu – konstytutywnego

lub deklaratywnego. Sąd wskazał także na wagę rozstrzygnięcia przedstawionego

zagadnienia dla praktyki sądów wieczystoksięgowych, gdyż nierzadko w tym

postępowaniu nie jest zachowywana kolejność rozpoznawania spraw zgodnie z

kolejnością złożonych wniosków. (...)

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Kluczowym zagadnieniem dla rozstrzygnięcia przedstawionego zagadnienia

prawnego jest określenie chwili powstania skutku konstytutywnego wpisu do księgi

wieczystej. W obowiązującym stanie prawnym część wpisów do księgi wieczystej

ma charakter konstytutywny, co oznacza, że powstanie określonego prawa lub jego

przejście na nabywcę uzależnione zostało od dokonania wpisu w księdze

wieczystej. Przykładowo wskazać można art. 7 ust. 2 ustawy z dnia 24 czerwca

1994 r. o własności lokali (jedn. tekst: Dz.U. z 2000 r. Nr 80, poz. 903 ze zm.), z

którego wynika, że do powstania odrębnej własności lokalu niezbędny jest wpis do

księgi wieczystej, lub art. 27 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce

nieruchomościami (jedn. tekst: Dz.U. z 2000 r. Nr 46, poz. 543 ze zm. – dalej

"u.g.n."), zgodnie z którym oddanie nieruchomości w użytkowanie wieczyste i

przeniesienie tego prawa w drodze umowy wymaga wpisu w księdze wieczystej.

Jednocześnie, zgodnie z art. 29 u.k.w.h., wpis w księdze wieczystej ma moc od

chwili złożenia wniosku o dokonanie wpisu.

Wpis prawa użytkowania wieczystego do księgi wieczystej, zarówno w razie

ustanawiania, jak i przenoszenia tego prawa w drodze umowy, ma charakter

konstytutywny. W razie braku art. 29 u.k.w.h. wpis do księgi wieczystej miałby

decydujące znaczenie zarówno dla powstania skutku rozporządzającego, jak i dla

ustalenia daty przejścia prawa na nabywcę. Wynikający z art. 29 ustawy skutek

wsteczny zdaje się jednak występować niezależnie od charakteru dokonanego

wpisu. Do takich wniosków prowadzi wykładnia językowa omawianego przepisu,

który nie uzależnia wystąpienia skutku wstecznego od deklaratywnego charakteru

dokonywanego wpisu.

Sformułowany wyżej wniosek nie jest jednak powszechnie przyjmowany ani w

orzecznictwie, ani w doktrynie. Niezbędna jest zatem szersza analiza tego

zagadnienia.

Kwestia najbardziej zbliżona do objętej przedstawionym zagadnieniem

prawnym była przedmiotem rozważań Sądu Najwyższego w postanowieniu z dnia

13 grudnia 2001 r., IV CKN 369/01 (nie publ.). W stanie faktycznym tamtej sprawy,

podobnie jak w sprawie niniejszej, wpis prawa użytkowania wieczystego na rzecz

nabywcy nastąpił później niż wpis hipoteki przymusowej, mimo że wniosek o wpis

użytkowania wieczystego został złożony wcześniej niż wniosek o wpis hipoteki. Sąd

Najwyższy wyraził pogląd, zgodnie z którym wpis w księdze wieczystej prawa

użytkowania wieczystego na podstawie wniosku wyprzedzającego wniosek o wpis

hipoteki przymusowej, czyni wadliwym dokonany wcześniej wpis. Z treści

uzasadnienia wynika, że przejście prawa użytkowania wieczystego na nabywcę

następuje wprawdzie po dokonaniu wpisu, ale ze skutkiem wstecznym od daty

złożenia wniosku. Stąd, zdaniem Sądu Najwyższego, wyrażonym w powołanym

postanowieniu, z chwilą wpisu użytkowania wieczystego, ze względu na moc

wsteczną tego wpisu, wpis hipoteki przymusowej staje się wadliwy, albowiem w

dacie jego dokonania prawo użytkowania wieczystego nie należało już do dłużnika,

przeciwko któremu przysługiwał tytuł wykonawczy.

Analogiczne stanowisko w odniesieniu do konstytutywnego wpisu odrębnej

własności lokalu zajął Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 26 stycznia 1981 r., III CRN

283/80 (OSNCP 1981, nr 10, poz. 195) wskazując, że w sytuacji, gdy wpis

dotyczący wyodrębnionego lokalu został dokonany w księdze wieczystej,

ustanowienie odrębnej własności tego lokalu następuje w dniu złożenia wniosku o

założenie dla niego księgi wieczystej.

Odmienne natomiast stanowisko zajął Sąd Najwyższy w uzasadnieniu

uchwały z dnia 9 marca 1995 r., III CZP 149/94 ("Monitor Prawniczy" 1995, nr 11, s.

336). Stwierdzono w nim, że dopiero prawomocny wpis wywołuje skutek

konstytutywny, którego wyrazem jest przeniesienie użytkowania wieczystego.

Wniosek taki Sąd Najwyższy wyprowadził z odpowiedniego zastosowania ogólnej

reguły wyrażonej w art. 521 § 1 k.p.c. Zgodnie z tym przepisem, który znajduje

zastosowanie ze względu na brak odmiennych uregulowań w ustawie o księgach

wieczystych i hipotece, postanowienia rozstrzygające sprawę co do istoty stają się

skuteczne po uprawomocnieniu.

Również w doktrynie prezentowane są różne stanowiska. Zgodnie z

pierwszym z nich, wpis użytkowania wieczystego ma moc wsteczną od daty

złożenia wniosku o wpis i konsekwentnie od tej daty należy liczyć termin, na jaki

prawo to zastało ustanowione. Podobne stanowisko prezentowane jest w

odniesieniu do odrębnej własności lokalu; prawo to powstaje z datą złożenia

wniosku o wpis. Zgodnie z drugim stanowiskiem, przepisy prawa materialnego

wiążą zmianę stanu prawnego z samym wpisem, a nie z jakimś innym zdarzeniem.

Skutek wsteczny, przewidziany w art. 29 u.k.w.h., oznacza – w odniesieniu do

wpisów o charakterze konstytutywnym – jedynie tyle, że skutki prawne prawa

powstałego w dacie wpisu cofają się do daty złożenia wniosku. Data ta nie określa

natomiast powstania czy przejścia prawa na nabywcę, definitywne nabycie prawa

użytkowania wieczystego następuje zatem w chwili dokonania wpisu do księgi

wieczystej.

Przechodząc do oceny prezentowanych stanowisk należy zauważyć, o czym

już wspomniano, że pogląd łączący powstanie użytkowania wieczystego lub jego

przejście na nabywcę z datą złożenia wniosku o wpis znajduje podstawę prawną w

art. 29 u.k.w.h. Przepis ten zawiera ogólne uregulowanie obejmujące wszelkie

skutki prawne związane z wpisem do księgi wieczystej, a jego treść nie daje

podstaw do różnicowania wpisów o charakterze deklaratywnym i konstytutywnym.

W zakresie uregulowanym tym przepisem nie znajdzie zastosowania art. 521 § 1

k.p.c., przewidziana tym przepisem reguła znajduje bowiem zastosowanie „jeżeli

przepis szczególny inaczej nie stanowi”.

Prezentowane stanowisko znajduje także uzasadnienie w przepisach ustaw

uzależniających powstanie lub przejście określonego prawa od dokonania

konstytutywnego wpisu w księdze wieczystej. W przypadku użytkowania

wieczystego, z art. 27 u.g.n. wynika jedynie, że skuteczność umowy ustanawiającej

lub przenoszącej na nabywcę prawo użytkowania wieczystego uzależniona została

od dokonania wpisu do księgi wieczystej. Treść powołanego przepisu nie określa

daty powstania lub przejścia prawa. Podobnie, z art. 7 ust. 2 ustawy o własności

lokali wynika jedynie, że do powstania odrębnej własności lokalu niezbędny jest

wpis do księgi wieczystej. Data powstania prawa (lub jego przejścia) może być

tożsama z datą dokonania wpisu, ale z ustawy może także wynikać, że skutek taki

związany został z innym zdarzeniem (inną datą). Treść art. 29 u.k.w.h. pozwala

przyjąć, że wpis użytkowania wieczystego (lub inny wpis konstytutywny) wywiera

skutek wsteczny od daty złożenia wniosku, i z tą datą powstaje lub przechodzi na

nabywcę określone prawo. W przypadku użytkowania wieczystego należy

konsekwentnie przyjąć, na co wskazywano w doktrynie, że od tej daty liczy się

termin, na jaki prawo zostało ustanowione.

Za przyjęciem prezentowanego stanowiska przemawia także wykładnia

funkcjonalna. Uznanie, że powstanie lub przejście prawa następuje, w razie

dokonania wpisu, z chwilą złożenia wniosku o wpis, pozwala zapobiec

przypadkowości czy wręcz niepewności w zakresie skutków związanych z wpisem.

Przykładem takiej sytuacji jest stan faktyczny niniejszej sprawy. U podstaw

uregulowania zawartego w art. 29 u.k.w.h. leży rzymska zasada prior tempore

potior iure.

Reasumując, powstanie lub przejście prawa użytkowania wieczystego

uzależnione jest od dokonania wpisu do księgi wieczystej (art. 27 u.g.n.), jednak

zasada wstecznego działania wpisu, wynikająca z art. 29 u.k.w.h., ma zastosowanie

także przy wpisach o charakterze konstytutywnym. Oznacza to, że – w razie

dokonania wpisu – datą powstania prawa użytkowania wieczystego lub jego

przejścia na nabywcę (skutek rozporządzający zawartej umowy) jest data złożenia

wniosku o wpis. Niezbędne jest jedynie podkreślenie, że skutek wsteczny

wynikający z art. 29 u.k.w.h. związany jest z wpisem już dokonanym.

Mając powyższe na względzie, Sąd Najwyższy, na podstawie art. 390 k.p.c.,

rozstrzygnął przedstawione zagadnienie prawne, jak w uchwale.