I CKN 864/00

Wyrok z dnia 6 czerwca 2002 r., I CKN 864/00

Wierzytelność określona w lokacyjnym bonie oszczędnościowym,

wydanym przez bank na podstawie § 19 zarządzenia Prezesa NBP z dnia 19

lipca 1983 r. w sprawie rodzajów wkładów oszczędnościowych, wydanych na

nie dowodów oraz zasad otwierania i prowadzenia rachunków tych wkładów

(M.P. Nr 29, poz. 157 ze zm. ), nie podlega waloryzacji sądowej przewidzianej

w art. 3581

§ 3 k.c.

Sędzia SN Antoni Górski (przewodniczący)

Sędzia SN Mirosław Bączyk (sprawozdawca)

Sędzia SN Irena Gromska-Szuster

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Ireny S. przeciwko Powszechnej

Kasie Oszczędności Bankowi Polskiemu S.A. w W. o zapłatę, po rozpoznaniu w

Izbie Cywilnej w dniu 6 czerwca 2002 r. na rozprawie kasacji powódki od wyroku

Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 21 października 1999 r.

oddalił kasację i przyznał adwokatowi Grażynie K.-B. prowadzącej Kancelarię

Adwokacką w W. od Skarbu Państwa – Sądu Okręgowego w Warszawie kwotę

1500 zł tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy oddalił powództwo Ireny S., w którym domagała się

zasądzenia od PKO BP w Warszawie kwoty 36 270 zł, obejmującej zwaloryzowane

świadczenie Banku, wynikające z zawartej przez strony w dniu 22 listopada 1988 r.

umowy. Na podstawie tej umowy powódka zdeponowała w pozwanym Banku kwotę

700 000 zł (przed denominacją) na pięcioletniej lokacie terminowej. Za wydane

przez bank bony lokacyjne, następnie wykupione przez Bank w dniu 23 listopada

1993 r., powódka otrzymała zgodnie z umową kwotę 910 000 zł (przed

denominacją). Suma ta obejmowała zdeponowaną kwotę powiększoną o odsetki.

Sąd Okręgowy przyjął, że lokacyjny bon oszczędnościowy PKO BP jest

rachunkiem bankowym w rozumieniu art. 13 ustawy z dnia 28 lipca 1990 r. o

zmianie ustawy kodeks cywilny (Dz.U. Nr 55, poz. 321 – dalej "u.zm.k.c."). Stanowił

on dowód zawarcia umowy o lokacyjny wkład oszczędnościowy na okres pięciu lat.

Z treści art. 731 k.c. wynika, że wkład oszczędnościowy jest formą rachunku

bankowego. W tej sytuacji przepis art. 13 u.zm.k.c. wyłącza zastosowanie art. 3581

§ 3 k.c.

W apelacji powódki od wyroku Sądu Okręgowego sformułowano zarzut

błędnej wykładni przepisu art. 725 k.c. Zdaniem skarżącej, lokacyjny bon

oszczędnościowy nie jest rachunkiem bankowym w rozumieniu art. 13 u.zm.k.c.

Sąd Apelacyjny oddalił apelację, przychylając się do stanowiska Sądu

Okręgowego, że rachunek wkładów oszczędnościowych stanowi szczególny rodzaj

rachunku bankowego. Stanowisko to było uzasadnione zarówno w okresie

obowiązywania art. 17 ustawy z dnia 31 stycznia 1989 r. – Prawo bankowe (jedn.

tekst: Dz.U. z 1992 r. Nr 72, poz. 359 – dalej "Pr.bank. z 1989 r."), jak i w obecnym

stanie prawnym (art. 50 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe, Dz.U.

Nr 140, poz. 939 ze zm.). Łączący strony stosunek zobowiązaniowy, ukształtowany

umową z dnia 22 listopada 1988 r., powinien być zakwalifikowany jako umowa

rachunku bankowego obejmującego wkład oszczędnościowy. Okoliczność, że bony

lokacyjne, wydane na zdeponowany przez powódkę wkład, są dowodem na

okaziciela, nie zmienia charakteru tego wkładu, ponieważ nadal pozostaje on

wkładem oszczędnościowym. W tej sytuacji następuje wyłączenie dopuszczalności

waloryzacji przewidziane w art. 13 u.zm.k.c. Sąd Apelacyjny nie podzielił także

argumentacji skarżącego, zgodnie z którą wspomniany przepis wyłącza waloryzację

jedynie wierzytelności pieniężnych zgromadzonych na rachunkach bankowych

podmiotów prowadzących działalność gospodarczą.

Sąd Apelacyjny zwrócił uwagę także na to, że powódka nie wykazała, iż

przyjęcie od pozwanego Banku w 1993 r. kwoty nominalnej nastąpiło z

zastrzeżeniem braku właściwego wykonania zobowiązania przez pozwany Bank.

Uzasadnia to wniosek, że doszło do wygaśnięcia zobowiązania wynikającego z

umowy z dnia 22 listopada 1988 r. Przepis art. 3581

§ 3 k.c. nie ma zastosowania

do zobowiązań już wykonanych, przy czym wykazanie, że spełnienie świadczenia

pieniężnego w nominalnej wysokości nie stanowi właściwego wykonania

zobowiązania, obciąża wierzyciela zgodnie z ogólną regułą wyrażoną w art. 6 k.c.

W kasacji powódki zarzucono naruszenie przepisu art. 12 ust. 1 i 2 u.zm.k.c. w

wyniku przyjęcia, że doszło do wygaśnięcia zobowiązania pieniężnego. Naruszenie

przepisu art. 13 u.zm.k.c., przez błędną wykładnię polega natomiast na przyjęciu

stanowiska, że bon lokacyjny na okaziciela jest rachunkiem bankowym. Taka

interpretacja pozostaje, w ocenie skarżącej, sprzeczna z przepisami art. 17 i 18

Pr.bank. z 1989 r. (w wersji znowelizowanej w 1992 r.).

Wskazując na wspomniane podstawy kasacyjne, powódka domagała się

uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania

sądowi drugiej instancji.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Należy przede wszystkim stwierdzić, że w postępowaniu kasacyjnym nie może

być brany pod uwagę sformułowany przez powódkę zarzut naruszenia przepisów

art. 12 ust. 1 i 2 u.zm.k.c. Wskazując na uchybienie tym przepisom przez Sąd

Apelacyjny, powódka starała się w dłuższym wywodzie wykazać, że nie nastąpiło

jeszcze wykonanie zobowiązania przez Bank. Nie kwestionowała jednocześnie

ustaleń dokonanych przez Sąd drugiej instancji i nie zgłosiła w tym zakresie

zarzutów naruszenia przepisów kodeksu postępowania cywilnego. Dlatego

ustalenia faktyczne dokonane przez Sąd Apelacyjny są wiążące. (...)

Podstawowe znaczenie ma zatem pytanie, czy wierzytelność pieniężna

wynikająca z lokacyjnego bonu oszczędnościowego, wystawionego przez PKO BP,

może być objęta waloryzacją sądową przewidzianą w art. 3581

§ 3 k.c., czy też

waloryzacja taka została ex lege wyłączona w przepisie art. 13 u.zm.k.c. Zgodnie z

tym przepisem, postanowienia art. 12 ust. 2 u.zm.k.c. oraz art. 3581

§ 3 k.c. nie

mają zastosowania m.in. do kwot zdeponowanych na rachunkach bankowych.

Lokacyjne bony oszczędnościowe zostały wprowadzone w dniu 1 października

1976 i stanowiły dowód zawarcia umowy o lokacyjny wkład oszczędnościowy na

okres 5 lat od daty ich wystawienia (zarządzenie Ministra Finansów z dnia 6 lipca

1976 r., M.P. Nr 35, poz. 155 i § 19 zarządzenia Prezesa NBP z dnia 19 lipca

1983 r. w sprawie rodzajów wkładów oszczędnościowych, wydawanych na nie

dowodów oraz zasad otwierania i prowadzenia rachunków tych wkładów, M.P. Nr

29, poz. 156). Bony takie były wystawiane do stycznia 1989 r. (§ 1 zarządzenia

Prezesa NBP z dnia 27 stycznia 1989 r. zmieniającego zarządzenie w sprawie

rodzajów wkładów oszczędnościowych, wydawanych na nie dowodów oraz zasad

otwierania i prowadzenia rachunków tych wkładów, M.P. Nr 2, poz. 17). Powódka

nabyła bony w pozwanym Banku w 1988 r. Stanowiły one dowody na okaziciela na

złożone wkłady oszczędnościowe i poddane zostały regulacji prawnej przewidzianej

we wspomnianych przepisach (por. zwłaszcza § 16-28 zarządzenia Prezesa NBP z

dnia 19 lipca 1983 r.). Zarządzenie to zostało wydane na podstawie art. 18 i art. 33

ust. 2 ustawy z dnia 26 lutego 1982 r. – Prawo bankowe (Dz.U. Nr 7, poz. 56). W

art. 33 ust. 1 tego Prawa upoważniono banki do wystawiania dowodów imiennych i

na okaziciela na złożone wkłady oszczędnościowe. Podobną regulację zawierał

przepis art. 18 Pr.bank. z 1989 r.

Z jurydycznego punktu widzenia byłoby niewłaściwe utożsamianie

„lokacyjnego bonu oszczędnościowego” z wkładem oszczędnościowym, który

obejmował określoną sumę pieniężną, powierzoną przez posiadacza rachunku

bankowego bankowi w związku z zawarciem umowy rachunku bankowego (umowy

rachunku oszczędnościowego). Innymi słowy, powierzenie bankowi wkładu

oszczędnościowego następowało w ramach umowy rachunku bankowego łączącej

bank i posiadacza rachunku (art. 725 k.c.). Wkład taki odzwierciedlał wówczas

wierzytelność pieniężną posiadacza rachunku wobec banku. W związku z

zawarciem umowy rachunku bankowego (oszczędnościowego rachunku

bankowego) mogło dojść do wydania posiadaczowi rachunku odpowiedniego

dokumentu o różnej nazwie i funkcji, w zależności od postaci (rodzaju)

powierzonego bankowi wkładu oszczędnościowego.

Zgodnie z § 19 zarządzenia Prezesa NBP z dnia 19 lipca 1983 r., „lokacyjne

bony oszczędnościowe” stanowiły dowód zawarcia umowy o lokacyjny wkład

oszczędnościowy na okres 5 lat od daty wystawienia. Były zatem dowodem

zawarcia umowy rachunku bankowego o treści określonej we wspomnianym

przepisie i wydanym przez bank „Regulaminie dla posiadacza lokacyjnych bonów

oszczędnościowych”. Okazicielski charakter bonu (§ 16 i 17 zarządzenia Prezesa

NBP z dnia 19 lipca 1983 r.) umożliwiał posiadaczowi bonu (posiadaczowi rachunku

bankowego) swobodne dysponowanie wkładem oszczędnościowym (art. 517 § 2

k.c.). Treść § 19 ust. 4 zarządzenia Prezesa NBP z dnia 19 lipca 1983 r. oraz

postanowień wspomnianego regulaminu (pkt 1, 7) świadczą, że każdego

posiadacza lokacyjnego bonu oszczędnościowego wiązał stosunek umowny

ukształtowany między bankiem i pierwotnym posiadaczem bonu o treści określonej

wskazanymi przepisami zarządzenia Prezesa NBP i postanowieniami regulaminu.

Należy jednak zwrócić uwagę, że powódka, po zawarciu umowy z pozwanym

Bankiem w 1988 r., nie dokonała przeniesienia posiadania lokacyjnych bonów

oszczędnościowych na rzecz innych osób w okresie trwania stosunku umownego.

Nie było zatem potrzeby rozważania sytuacji prawnej nabywcy lokacyjnego bonu

oszczędnościowego, a przede wszystkim – źródła i treści jego uprawnień wobec

instytucji bankowej.

Prezentowane wywody prowadzą do wniosku, że powódkę z bankiem wiązała

„umowa o lokacyjny wkład oszczędnościowy” (§ 19 zarządzenia Prezesa NBP),

mieszcząca się w ogólnej konstrukcji umowy rachunku bankowego (art. 725 k.c.) i

stanowiąca jedną z możliwych postaci takiej umowy. W każdym razie nie byłoby

dostatecznych podstaw do stwierdzenia, że w okresie zawarcia przez powódkę

umowy z pozwanym Bankiem i w czasie jej wykonywania umowa rachunku

bankowego (art. 725 k.c.) stanowiła konstrukcyjnie inny typ umowy bankowej niż

umowa o wkład oszczędnościowy. Dlatego należy podzielić trafne stanowisko Sądu

Apelacyjnego, zgodnie z którym przepis art. 13 u.zm.k.c. wyłącza również

możliwość waloryzacji wierzytelności pieniężnej wynikającej z umowy rachunku

bankowego (umowy rachunku oszczędnościowego), przy zawarciu której posiadacz

rachunku otrzymywał od banku lokacyjny bon oszczędnościowy na okaziciela,

stanowiący dowód zawarcia umowy i umożliwiający zarazem posiadaczowi

rachunku ułatwione dysponowanie wkładem oszczędnościowym zgromadzonym na

tym rachunku. W rezultacie należy przyjąć, że wierzytelność określona w

lokacyjnym bonie oszczędnościowym, wydawanym przez bank na podstawie § 19

zarządzenia Prezesa NBP z dnia 19 lipca 1983 r. w sprawie rodzajów wkładów

oszczędnościowych, wydawanych na nie dowodów oraz zasad otwierania i

prowadzenia rachunków tych wkładów, nie podlega waloryzacji sądowej

przewidzianej w art. 3581

§ 3 k.c. Waloryzację taką wyłącza przepis art. 13

u.zm.k.c.

Podobne stanowisko zostało wyrażone w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 21

stycznia 1999 r., III CKN 102/98 (nie publ.) w odniesieniu do premiowych bonów

oszczędnościowych, wydawanych na podstawie zarządzenia Ministra Finansów z z

dnia 27 maja 1971 r. w sprawie upoważnienia Powszechnej Kasy Oszczędności do

wypuszczenia premiowych bonów oszczędnościowych (M.P. Nr 33, poz. 210).

Nie można podzielić zapatrywania skarżącej, że zawarte w przepisie art. 13

ust. 1 i 2 u.zm.k.c. i art. 16 Pr.bank. z 1989 r. (w brzmieniu określonym ustawą z

dnia 14 lutego 1992 r. o zmianie ustawy – Prawo bankowe i niektórych innych

ustaw, Dz.U. Nr 20, poz. 78) uregulowania prawne dotyczą wyłącznie rachunków

bankowych podmiotów gospodarczych. Według skarżącej, wyłączenie waloryzacji

przewidzianej w art. 3581

§ 3 k.c. odnosiłoby się zatem jedynie do wierzytelności

wynikających z umowy rachunku bankowego łączącej bank z podmiotem

gospodarczym. Tymczasem samo sformułowanie przepisu art. 13 u.zm.k.c. (verba

legis: „kwoty zdeponowane na rachunkach bankowych”) oraz jego cel uzasadniają

stwierdzenie, że przewidziano w nim wyłączenie możliwości waloryzowania

wszystkich wierzytelności pieniężnych wynikających z umów rachunku bankowego

(art. 725 k.c.) bez względu na charakter i status prawny posiadacza rachunku

bankowego. Co więcej, nie sposób twierdzić, że wyłączenie waloryzacji dotyczy

jedynie rachunków bankowych, w których na plan pierwszy wysuwa się ich funkcja

o charakterze depozytowym. Określenie „kwoty zdeponowane na rachunkach

bankowych” oznaczają bowiem kategorię wierzytelności pieniężnych wynikających

z umów rachunku bankowego.

Należy jeszcze zaznaczyć, że przedstawiona prawna regulacja lokacyjnego

bonu oszczędnościowego nie wskazywała na to, że chodziło tu o papier

wartościowy samodzielny (od początku lub po nabyciu go przez następnego

posiadacza), inkorporujący wierzytelność pieniężną (w rozmiarze powierzonego

bankowi wkładu oszczędnościowego), jurydycznie odmienną niż wierzytelność

pieniężna wynikająca z umowy rachunku bankowego w rozumieniu art. 725 k.c.

Niezależnie od oceny charakteru prawnego lokacyjnego bonu oszczędnościowego

(papier wartościowy lub inny dokument), wierzytelność związana z posiadaniem

takiego dokumentu miała zawsze swoje źródło w zawartej z bankiem umowie

rachunku bankowego (umowie o lokacyjny wkład oszczędnościowy). Nietrafne

zatem jest twierdzenie, że w stanie prawnym ukształtowanym w okresie

obowiązywania Prawa bankowego z 1982 r. i Prawa bankowego z 1989 r. lokacyjne

bony oszczędnościowe reprezentowały wierzytelność nie wynikającą z umowy

rachunku bankowego, lecz jedynie z tego właśnie samodzielnego jurydycznie,

okazicielskiego papieru wartościowego.

Z przedstawionych względów Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji (art. 39312

k.p.c.).