I PKN 123/01

Wyrok z dnia 4 czerwca 2002 r.

I PKN 123/01

Pracodawca, który w wyniku zmian organizacyjno-prawnych przejął real-

izację świadczeń wobec emerytów i rencistów niebędących przed ich przej-

ściem na emeryturę lub rentę pracownikami tego pracodawcy, jest obowiązany

zwrócić Funduszowi Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych różnicę mię-

dzy kwotą otrzymaną ze środków tego Funduszu, a kwotą wypłaconą ze środ-

ków własnych na podstawie prawomocnych orzeczeń sądowych przed przeka-

zaniem środków przez Fundusz.

Przewodniczący SN Roman Kuczyński, Sędziowie SN: Jadwiga Skibińska-

Adamowicz (sprawozdawca), Barbara Wagner.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 4 czerwca 2002 r.

sprawy z powództwa Funduszu Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych Biura

Terenowego przy Wojewódzkim Urzędzie Pracy w B.B. przeciwko Fabryce Maszyn i

Urządzeń O. Spółce z ograniczoną odpowiedzialnością w O. o zapłatę, na skutek

kasacji strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego w Bielsku-Białej z dnia 26

października 2000 r. [...]

1. o d d a l i ł kasację,

2. zasądził od strony pozwanej na rzecz strony powodowej kwotę 1.000 zło-

tych (jeden tysiąc) tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

U z a s a d n i e n i e

Sąd Rejonowy-Sąd Pracy w Oświęcimiu wyrokiem z dnia 10 kwietnia 2000 r.

oddalił powództwo Funduszu Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych - Biura

Terenowego przy Wojewódzkim Urzędzie Pracy w B.B. przeciwko Fabryce Maszyn i

Urządzeń O. Spółce z o.o. w O. o zasądzenie kwoty 14.802,57 zł z odsetkami od

dnia 23 czerwca 1997 r. oraz zasądził na rzecz strony pozwanej kwotę 2.000 zł tytu-

łem zwrotu kosztów procesu.

2

Sąd pierwszej instancji ustalił, że wnioskami z dnia 4 listopada 1996 r. i z dnia

15 kwietnia 1997 r. strona pozwana zwróciła się do powoda o wypłatę kwoty

34.026,34 zł na zaspokojenie roszczeń przysługujących emerytom i rencistom. W

dniu 26 marca 1997 r. strona powodowa odmówiła wypłaty tej kwoty w całości. Na-

stępnie decyzją z dnia 26 maja 1997 r., wykonując zalecenia Krajowego Urzędu

Pracy zawarte w piśmie z dnia 9 maja 1997 r., zaakceptowała do wypłaty kwotę

23.016,89 zł, stanowiącą sumę należności przysługujących emerytom i rencistom na

podstawie prawomocnych orzeczeń sądowych i przelała ją na konto strony pozwa-

nej. Odmówiła natomiast wypłaty świadczenia w części dotyczącej odsetek od należ-

ności głównych, uznając je za niezgodne z ustawą z dnia 29 grudnia 1993 r. o

ochronie roszczeń pracowniczych w razie niewypłacalności pracodawcy. Przed wy-

daniem powyższej decyzji byli pracownicy strony pozwanej wystąpili do komornika z

wnioskami o wszczęcie i prowadzenie egzekucji, o czym strona powodowa wiedziała.

Przekazanie jednak kwoty 23.016,89 zł nastąpiło wskutek polecenia jednostki nad-

rzędnej. W rezultacie, należności byłych pracowników strony pozwanej zostały w

części pokryte ze środków przekazanych przez stronę powodową, a w części - w

wyniku egzekucji prowadzonej z rachunku bankowego strony pozwanej. W związku z

powyższym stanem rzeczy strona powodowa wystąpiła z żądaniem zwrotu przez

pozwaną Spółkę kwoty 14.802,57 zł, która wcześniej została już wyegzekwowana

przez komornika z jej konta.

W świetle przedstawionych ustaleń Sąd Rejonowy uznał, że brak jest podstaw

do żądania przez stronę powodową zwrotu spornej kwoty. Strona powodowa podjęła

bowiem decyzję o wypłacie wszystkich świadczeń objętych wykazem niezaspokojo-

nych roszczeń pracowniczych, mimo iż wiedziała, że jest prowadzona egzekucja

oraz że komornik nie tylko zajął konto bankowe strony pozwanej, ale zaspokoił rosz-

czenia byłych pracowników. Ponadto ustawa z dnia 28 czerwca 1995 r. o zaspokaja-

niu ze środków Funduszu Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych niektórych

świadczeń przysługujących emerytom i rencistom nie reguluje sprawy zwrotu tych

świadczeń, poza sytuacją gdy świadczenia przyznane pracodawcy nie zostały przez

niego wypłacone uprawnionej osobie, np. z powodu jej śmierci.

Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Bielsku Białej wyro-

kiem z dnia 26 października 2000 r. wydanym na skutek apelacji strony powodowej

zmienił wyrok Sądu Rejonowego w Oświęcimiu z dnia 10 kwietnia 2000 r. w ten spo-

sób, że zasądził od pozwanej Fabryki Maszyn i Urządzeń O. w O. na rzecz strony

3

powodowej kwotę 14.802,57 zł z odsetkami ustawowymi od dnia 23 czerwca 1997 r.

oraz kwotę 3.000 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego za obie instan-

cje.

Zdaniem Sądu Okręgowego, z art. 3 ust. 2 ustawy z dnia 29 grudnia 1993 r. o

ochronie roszczeń pracowniczych w razie niewypłacalności pracodawcy (Dz.U. z

1994 r. Nr 1, poz. 1 ze zm.) wynika obowiązek pracodawcy zwrotu Funduszowi róż-

nicy między kwotą od niego otrzymaną a kwotą wypłaconą osobom uprawnionym w

terminie i trybie przewidzianych w wymienionym przepisie. W sprawie było bowiem

niesporne, że pracodawca, przed otrzymaniem środków z Funduszu, zaspokoił w

części świadczenia przysługujące emerytom i rencistom w kwocie 14.802,57 zł. Za-

tem niezwrócenie jej Funduszowi oznaczało wykorzystanie środków na inne cele,

zwłaszcza na „wypełnienie braków finansowych powstałych na skutek egzekucji”

prowadzonej przez komornika, co jest sprzeczne z celem, któremu mają służyć

środki Funduszu. Sąd Okręgowy podniósł również, że strona powodowa, mimo że

była poinformowana o egzekucji prowadzonej przez komornika, nie posiadała precy-

zyjnych informacji o tym, którzy emeryci ujęci w wykazie osób uprawnionych do

świadczeń zostali zaspokojeni w swoich roszczeniach. Znajomość sygnatur spraw

prowadzonych przez komornika nie jest równoznaczna - wbrew temu, co przyjął Sąd

Rejonowy - z miarodajnymi informacjami o wysokości należności wyegzekwowanych

przez komornika. Przede wszystkim jednak stronie powodowej przysługuje zwrot

kwoty 14.802,57 zł dlatego, że roszczenia byłych pracowników strony pozwanej zo-

stały zaspokojone z jej środków własnych przed wydaniem przez stronę powodową

decyzji z dnia 26 maja 1997 r., zatem nie podlegały refundacji ze środków Funduszu.

Strona pozwana, wobec zaspokojenia w tej części świadczeń pracowników przed

sporządzeniem wykazów i przed wydaniem wymienionej decyzji, nie powinna w

ogóle wykazywać tych pracowników jako nadal uprawnionych do świadczeń. Z tych

względów wyrok Sądu Rejonowego jako nietrafny wymagał zmiany przez zasądzenie

od pozwanej Spółki na rzecz strony powodowej kwoty dochodzonej pozwem (art. 386

§ 1 k.p.c.).

Od wyroku Sądu Okręgowego strona pozwana złożyła kasację opartą na pod-

stawie naruszenia prawa materialnego, w której zaskarżyła ten wyrok w całości.

Wniosła o jego zmianę przez oddalenie apelacji strony powodowej od wyroku Sądu

Rejonowego oraz o zasądzenie kosztów zastępstwa procesowego za postępowanie

apelacyjne i kasacyjne w kwocie 1.220 zł.

4

Według strony pozwanej, naruszenie prawa materialnego polegało na błędnej

wykładni art. 3 ust. 2 ustawy z dnia 28 czerwca 1995 r. o zaspokajaniu ze środków

Funduszu Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych niektórych świadczeń przy-

sługujących emerytom i rencistom (Dz.U. Nr 87, poz. 436 ze zm.) wskutek przyjęcia

przez Sąd Okręgowy, że po stronie pracodawcy powstał obowiązek zwrotu spornej

kwoty, dlatego że nie wykorzystał on w tej części środków Funduszu zgodnie z jego

przeznaczeniem, tj. na zaspokojenie świadczeń emerytów i rencistów. Tymczasem

fakt wypłaty przez pracodawcę w trybie egzekucji części należności nie jest prze-

słanką negatywną otrzymania z Funduszu środków, a obecnie - żądania zwrotu ich

części. Stosownie do art. 2 ust. 1 wskazanej ustawy, uprawnienie pracodawcy do

otrzymania środków z Funduszu powstaje wtedy, gdy w wyniku zmian organizacyjno-

prawnych przejął on obowiązek realizacji świadczeń wobec emerytów i rencistów nie

będących przed ich przejściem na emeryturę lub rentę pracownikami tego pracodaw-

cy. Zaspokojenie tych świadczeń z Funduszu nie zależy od niewypłacalności praco-

dawcy. Zatem rozstrzygnięcie Sądu Okręgowego w ogóle nie dotyczy istoty sprawy.

W konkluzji strona skarżąca wyraziła zapatrywanie, że obowiązek zwrotu różnicy

między kwotą otrzymaną a wypłacaną uprawnionym osobom przez pracodawcę ist-

nieje wtedy, gdy pracodawca nie realizuje roszczeń należnych pracownikom. Forma

tego zaspokojenia w drodze postępowania egzekucyjnego nie może powodować

obowiązku zwrotu kwoty 14.802,57 zł i być traktowana jako przesłanka żądania okre-

ślonego w pozwie, jeżeli pisemny wniosek pracodawcy o wypłatę środków z Fundu-

szu został złożony przed wszczęciem postępowania egzekucyjnego, a egzekucja

nastąpiła po upływie terminu, do którego pracodawca powinien otrzymać środki fi-

nansowe z Funduszu mające zaspokoić roszczenia pracowników przewidziane w

ustawie.

W odpowiedzi na kasację strona powodowa wniosła o jej oddalenie i zasądze-

nie kosztów postępowania kasacyjnego według norm przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Nietrafny jest pogląd strony pozwanej negujący istnienie związku między

ustawą z dnia 28 czerwca 1995 r. o zaspokajaniu ze środków Funduszu Gwaranto-

wany Świadczeń Pracowniczych niektórych świadczeń przysługujących emerytom i

rencistom a ustawą z dnia 28 grudnia 1993 r. o ochronie roszczeń pracowniczych w

5

razie niewypłacalności pracodawcy gdy chodzi o podstawowy warunek ich stosowa-

nia, jakim jest istnienie niezaspokojonych roszczeń pracowniczych spowodowane

niewypłacalnością pracodawcy. Przepis art. 1 ustawy z dnia 28 grudnia 1993 r. sta-

nowi, że ustawa reguluje zasady i zakres ochrony roszczeń pracowniczych w razie

niemożności ich zaspokojenia z powodu niewypłacalności pracodawcy. Z dalszych

przepisów ustawy wynika, że środki finansowe na zaspokojenie świadczeń pracow-

niczych gromadzi się na rachunku bankowym Funduszu Gwarantowanych Świad-

czeń Pracowniczych, który jest „państwowym funduszem celowym” (art. 12 ust. 1 i 2),

czyli funduszem przeznaczonym na ściśle określony cel. Z tego właśnie Funduszu są

zaspokajane te roszczenia pracownicze, które nie mogły być zaspokojone przez

pracodawcę z powodu jego niewypłacalności (art. 6 ust. 1). Niewypłacalność, w

rozumieniu ustawy, zachodzi zaś nie tylko wtedy, gdy na podstawie Prawa upadło-

ściowego została ogłoszona upadłość pracodawcy, ale także w razie niezaspokoje-

nia roszczeń pracowniczych z powodu braku środków finansowych, np. w okoliczno-

ściach cofnięcia koncesji na prowadzenie działalności gospodarczej lub faktycznego

zaprzestania działalności przez pracodawcę (art. 3 ust. 1 i 2). Ustawa wskazuje po-

nadto należności pracownicze podlegające zaspokojeniu ze środków Funduszu,

wymieniając wśród nich: wynagrodzenie za pracę, jednorazowe odszkodowanie pie-

niężne przysługujące na podstawie przepisów o świadczeniach z tytułu wypadków

przy pracy i chorób zawodowych, zasiłki chorobowe finansowane ze środków na

wynagrodzenia, odprawy pieniężne przysługujące w razie rozwiązania stosunku

pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy, ekwiwalenty pieniężne za urlop wypo-

czynkowy i inne (art. 6 ust. 1 i 2). Wprowadza również warunki ograniczające prawo

do zaspokojenia tych świadczeń w całości (art. 6 ust. 3-7 i art. 6a ust. 2-4).

Z kolei ustawa z dnia 28 czerwca 1995 r. nie wprowadziła wprost niewypłacal-

ności pracodawcy jako warunku zaspokojenia niektórych świadczeń przysługujących

emerytom i rencistom, lecz w art. 1 postanowiła, że reguluje „zasady zaspokajania ze

środków funduszu Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych, o którym mowa w

ustawie z dnia 29 grudnia 1993 r. o ochronie roszczeń pracowniczych w razie niewy-

płacalności pracodawcy (...), niektórych świadczeń przysługujących emerytom i ren-

cistom w przypadkach określonych w art. 2”. Zasady te polegają na objęciu środkami

Funduszu świadczeń przysługujących emerytom i rencistom na podstawie układów

zbiorowych pracy zawartych przed dniem 1 stycznia 1987 r., jeżeli do ich realizacji są

obowiązani pracodawcy, którzy w wyniku zmian organizacyjno-prawnych przejęli

6

obowiązek realizacji tych świadczeń wobec emerytów i rencistów nie będących przed

ich przejściem na emeryturę lub rentę pracownikami tego pracodawcy (art. 2 ust. 1).

Ze środków finansowych Funduszu podlegają realizacji świadczenia, do których wy-

płaty został zobowiązany określony pracodawca na podstawie prawomocnego orze-

czenia sądowego (art. 2 ust. 2). Poza tym wypłata środków finansowych może na-

stąpić po spełnieniu przez pracodawcę ustalonych w ustawie warunków (art. 2 ust. 2

i 3).

Z przytoczonych uregulowań ustawy z dnia 28 czerwca 1995 r. wynika zatem,

że mimo jej pewnych odmienności, uzasadnionych przede wszystkim zakresem

podmiotowym (emeryci i renciści innego pracodawcy) i przedmiotowym (zaspokoje-

nie roszczeń wynikających tylko z prawomocnych orzeczeń sądowych), zasada za-

spokajania należności jest taka, jak w ustawie z dnia 29 grudnia 1993 r. Jest nią za-

spokajanie niektórych świadczeń przysługujących emerytom i rencistom ze środków

Funduszu, „o którym mowa w ustawie z dnia 29 grudnia 1993 r.”, to znaczy z Fun-

duszu utworzonego z przeznaczeniem na finansowanie świadczeń określonych w

art. 6 (a także na pokrycie kosztów obsługi Funduszu). Przepis art. 6 ust. 1 wymie-

nionej ustawy przewiduje natomiast, że niezaspokojone roszczenia pracownicze

podlegają zaspokojeniu z Funduszu Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych w

razie niewypłacalności pracodawcy. Przedstawiona regulacja prawna zawarta w

obydwu ustawach nie pozwala więc podzielić poglądu strony skarżącej, według któ-

rego niemożność zaspokojenia świadczeń emerytów i rencistów z powodu niewypła-

calności pracodawcy nie jest warunkiem otrzymania przez pracodawcę odpowiednich

środków finansowych z Funduszu Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych z

przeznaczeniem na zaspokojenie tych świadczeń. Przeciwnie, analiza poszczegól-

nych przepisów obydwu ustaw uzasadnia wniosek, że warunkiem ubiegania się pra-

codawcy o środki finansowe z Funduszu jest niezaspokojenie roszczeń pracowni-

czych (także emerytów i rencistów) z powodu własnej niewypłacalności. Tym samym

nietrafna jest teza strony pozwanej, jakoby przyznanie środków finansowych z Fun-

duszu zależało tylko od wystąpienia przesłanek przewidzianych w art. 2 ust. 1 ustawy

z dnia 28 czerwca 1995 r., to znaczy od istnienia niezaspokojonych roszczeń przy-

sługujących emerytom i rencistom na podstawie układów zbiorowych pracy zawar-

tych przed dniem 1 stycznia 1987 r., których obowiązek realizacji przejęli w wyniku

zmian organizacyjno-prawnych pracodawcy nie będący pracodawcami emerytów i

rencistów przed ich przejściem na emeryturę lub rentę.

7

Nie jest również zasadny zarzut naruszenia przepisu art. 3 ust. 2 ustawy z

dnia 28 czerwca 1995 r. o zaspokajaniu ze środków Funduszu Gwarantowanych

Świadczeń Pracowniczych niektórych świadczeń przysługujących emerytom i renci-

stom wskutek obciążenia strony skarżącej obowiązkiem zwrotu Funduszowi kwoty

dochodzonej pozwem.

Rozważenie przepisów obydwu ustaw usprawiedliwia stwierdzenie, że zasadą

jest, iż środki finansowe wypłacone z Funduszu na zaspokojenie roszczeń pracowni-

ków podlegają zwrotowi na rzecz tego Funduszu. Przepis art. 10 ust. 1 ustawy z dnia

29 grudnia 1993 r. postanawia wprost, że wypłata świadczeń pracowniczych ze środ-

ków Funduszu powoduje z mocy prawa przejście na Fundusz roszczenia wobec pra-

codawcy o zwrot wypłaconych świadczeń. Stosownie jednak do art. 10 ust. 3 ustawy,

Fundusz może określić warunki zwrotu wypłaconych świadczeń, a także odstąpić w

całości lub części od dochodzenia zwrotu wypłaconych świadczeń, jeżeli ich zwrot w

całości lub w znacznej części jest niemożliwy lub jest związany z poniesieniem

kosztów znacznie przewyższających wysokość dochodzonej kwoty. Również treść

art. 13 ust. 2 powyższej ustawy stanowiąca o tym, że dochodami Funduszu są

zwroty sum wypłaconych tytułem świadczeń pracowniczych (oraz równowartość w

nieruchomościach), świadczy o charakterze zwrotnym środków finansowych wypła-

conych przez Fundusz na zaspokojenie roszczeń pracowniczych.

Powyższa zasada doznaje jednak pewnego ograniczenia gdy chodzi o świad-

czenia przysługujące emerytom i rencistom na warunkach określonych w art. 2 ust. 1

ustawy z dnia 28 czerwca 1995 r. Mianowicie art. 3 ust. 1 tej ustawy nakłada na pra-

codawcę obowiązek przekazania na rachunek bankowy Funduszu Gwarantowanych

Świadczeń Pracowniczych, z którego otrzymał środki finansowe, w terminie nie prze-

kraczającym 30 dni od dnia ich otrzymania, różnicy między kwotą otrzymaną a kwotą

wypłaconą uprawnionym osobom. Oznacza to, że o zwrocie Funduszowi otrzyma-

nych środków finansowych decyduje zakres ich wykorzystania: jeżeli pracodawca

wykorzystał je w całości w ten sposób, że wypłacił je uprawnionym osobom - nie ob-

ciąża go obowiązek ich zwrotu, jeżeli natomiast wypłacił uprawnionym osobom tylko

część kwoty otrzymanej z Funduszu - jest obowiązany zwrócić Funduszowi różnicę

między kwotą otrzymaną a kwotą wypłaconą tym osobom. W świetle powyższego

przepisu nietrafne jest stanowisko pozwanej Spółki, według którego dla rozstrzygnię-

cia sprawy nie miał znaczenia fakt, iż część roszczeń emerytów i rencistów została

zaspokojona w drodze egzekucji komorniczej ze środków własnych pozwanej Spółki,

8

przed przekazaniem środków finansowych przez Fundusz. Przepis art. 3 ust. 2

ustawy z dnia 28 czerwca 1995 r. stanowi bowiem wyraźnie o „różnicy między kwotą

otrzymaną a kwotą wypłaconą uprawnionym osobom”. Jest zaś niesporne, że w

chwili otrzymania przez stronę skarżącą kwoty 23.016,89 zł z Funduszu, część na-

leżności emerytów i rencistów, objęta wykazem, była już zaspokojona. Istniała zatem

różnica podlegająca zwrotowi na rzecz Funduszu, a stanowiła ją kwota dochodzona

pozwem.

Z przedstawionych względów Sąd Najwyższy uznał, że kasacja nie zawiera

usprawiedliwionych podstaw, wobec czego orzekł o jej oddaleniu stosownie do art.

39312

k.p.c., natomiast o zwrocie na rzecz strony powodowej kosztów procesu -

zgodnie z art. 98 k.p.c.

========================================