II UKN 281/01

Wyrok z dnia 12 czerwca 2002 r.

II UKN 281/01

Nie jest usprawiedliwioną podstawą kasacji zarzut zaniechania zastoso-

wania obowiązującego w dacie wyrokowania art. 32 ust. 1 ustawy z dnia 12

czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawo-

dowych (jednolity tekst: Dz.U. z 1983 r. Nr 30, poz. 144 ze zm.), który następnie

został uznany przez Trybunał Konstytucyjny za niezgodny z Konstytucją.

Przewodniczący SSN Beata Gudowska, Sędziowie SN: Krystyna Bednarczyk

(sprawozdawca), Maria Tyszel.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 12 czerwca 2002 r.

sprawy z wniosku Krystyny P. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Od-

działowi w S. o jednorazowe odszkodowanie, na skutek kasacji organu rentowego od

wyroku Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 16 lutego 2001 r. [...]

o d d a l i ł kasację.

U z a s a d n i e n i e

Decyzją z dnia 19 sierpnia 1999 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział

w S. odmówił przyznania wnioskodawczyni Krystynie P. jednorazowego odszkodo-

wania z tytułu wypadku przy pracy, twierdząc, że zobowiązanym do odszkodowania

jest pracodawca wnioskodawczyni, który w dacie wypadku przy pracy był uspołecz-

nionym zakładem pracy.

Po rozpoznaniu odwołania wnioskodawczyni Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w Koszalinie wyrokiem z dnia 22 marca 2000 r. [...] zmie-

nił zaskarżoną decyzję i przyznał wnioskodawczyni odszkodowanie w kwocie 25.794

zł. Sąd ustalił, że wnioskodawczyni, będąc pracownicą Fabryki Obuwia „A.” w S. w

dniu 21 stycznia 1997 r. uległa wypadkowi przy pracy. Od października 1997 r. za-

kład pracy stał się spółką o statusie nieuspołecznionego zakładu pracy. Uszczerbek

na zdrowiu wnioskodawczyni wynoszący 70% został stwierdzony orzeczeniem leka-

2

rza orzecznika z dnia 24 września 1998 r. W dacie stwierdzenia uszczerbku na

zdrowiu, które to stwierdzenie jest podstawą do ustalenia odszkodowania, zakład

pracy wnioskodawczyni był nieuspołecznionym zakładem pracy, zatem zgodnie z art.

32 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków

przy pracy i chorób zawodowych (jednolity tekst: Dz.U. z 1983 r. Nr 30, poz. 144 ze

zm.) zobowiązanym do odszkodowania jest Zakład Ubezpieczeń Społecznych.

Apelacja organu rentowego od tego wyroku została oddalona wyrokiem Sądu

Apelacyjnego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Gdańsku z dnia 16 lutego

2001 r. [...]. Sąd Apelacyjny uznał, że nie ma zastosowania powołany w apelacji

przepis art. 32 ust. 2 ustawy wypadkowej, a jedynym uregulowaniem dotyczącym

podmiotu zobowiązanego do wypłaty odszkodowania w zależności od statusu zakła-

du pracy jest przepis art. 32 ust. 1 tej ustawy. Przepis ten nie daje wprost odpowiedzi

na pytanie, kto pozostaje zobowiązanym do zapłaty odszkodowania w sytuacji, gdy

od daty wypadku do daty stwierdzenia uszczerbku na zdrowiu nastąpiła zmiana sta-

tusu zakładu pracy. Sąd podzielił stanowisko wyrażone w uchwale z dnia 27 maja

1998 r., III ZP 12/98 (OSNAPiUS z 1998 r. nr 23, poz. 689), że dla ustalenia zakładu

pracy zobowiązanego do zapłaty jednorazowego odszkodowania ze względu na

status tego zakładu ma istotne znaczenie data stwierdzenia stałego lub długotrwa-

łego uszczerbku na zdrowiu. Samo bowiem zaistnienie wypadku przy pracy nie two-

rzy uprawnienia do żądania jednorazowego odszkodowania. Zgodnie z art. 9 ustawy

wypadkowej pracownikowi, który wskutek wypadku przy pracy lub choroby zawodo-

wej doznał stałego lub długotrwałego uszczerbku na zdrowiu przysługuje jednora-

zowe odszkodowanie pieniężne. Zatem dopiero stały lub długotrwały uszczerbek na

zdrowiu daje podstawę do wystąpienia z roszczeniem o odszkodowanie. Nie jest tak,

że określony uszczerbek na zdrowiu zawsze powstaje w momencie wypadku przy

pracy, gdyż naruszenie sprawności organizmu w wyniku wypadku spowodować

może długotrwały, rozciągnięty w czasie proces chorobowy, którego skutki ujawnić

się mogą w czasie późniejszym. Skoro zobowiązanie do zapłaty odszkodowania po-

wstaje w momencie ustalenia uszczerbku na zdrowiu, o podmiocie zobowiązanym do

wypłaty tego odszkodowania decyduje status zakładu pracy w dacie stwierdzenia

tego uszczerbku. W przedmiotowej sprawie zobowiązanym do wypłaty odszkodowa-

nia jest Zakład Ubezpieczeń Społecznych, gdyż w dacie stwierdzenia uszczerbku na

zdrowiu ( 24 września 1998 r.) zakład zatrudniający wnioskodawczynię miał status

nieuspołecznionego zakładu pracy.

3

Wyrok ten zaskarżył kasacją Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w S. i

opierając ją na podstawie naruszenia prawa materialnego, przez błędną wykładnię

art. 32 ust. 1 pkt 1 i ust. 2 pkt 1 w związku z art. 9 ust. 1 ustawy z dnia 12 czerwca

1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych i nie-

właściwe zastosowanie art. 32 ust. 1 pkt 2 tej ustawy, wniósł o zmianę zaskarżonego

wyroku i poprzedzającego go wyroku Sądu pierwszej instancji przez oddalenie od-

wołania, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi

Apelacyjnemu w Gdańsku do ponownego rozpoznania. W uzasadnieniu kasacji or-

gan rentowy powołuje się na uregulowanie zawarte w art. 32 ust. 2 pkt 1 ustawy wy-

padkowej, stanowiącym, że za zakład pracy, od którego przysługuje odszkodowanie

uważa się w razie wypadku przy pracy zakład zatrudniający pracownika w czasie

wypadku przy pracy. W stanie faktycznym sprawy wnioskodawczyni doznała

uszczerbku na zdrowiu w wyniku wypadku w czasie, gdy była pracownikiem uspo-

łecznionego zakładu pracy. Zobowiązanie do odszkodowania powstało w dacie wy-

padku, a powołany przepis wyraźnie wskazuje na datę wypadku jako moment, w któ-

rym dochodzi do wyznaczenia podmiotu, od którego będzie przysługiwać odszkodo-

wanie. Zastosowany w zaskarżonym wyroku przepis art. 32 ust. 1 pkt 2 stanowi, że

od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych odszkodowanie przysługuje pracownikom

nieuspołecznionych zakładów pracy, a wnioskodawczyni nigdy nie pracowała w nie-

uspołecznionym zakładzie pracy. Organ rentowy w pełni podziela pogląd Sądu Naj-

wyższego wyrażony w uzasadnieniu powołanej przez Sąd Apelacyjny uchwały z dnia

27 maja 1998 r., zgodnie z którym pozostawienie przez ustawodawcę ustawowego

obciążenia tylko uspołecznionych pracodawców powinnością wypłat jednorazowych

odszkodowań w oparciu o anachroniczne kryteria podmiotowe, jest niesłuszne. W

tym zakresie judykatura Sądu Najwyższego postuluje możliwość jednolitego obcią-

żenia Zakładu Ubezpieczeń Społecznych obowiązkiem wypłat jednorazowych odsz-

kodowań z tytułu następstw wypadków przy pracy i chorób zawodowych uprawnio-

nym pracownikom wszystkich zakładów pracy. Jest to jednak postulat de lege fe-

renda. Natomiast w obecnym stanie prawnym o obowiązku wypłaty odszkodowania

przez pracodawcę powinien decydować fakt spełnienia w dniu wypadku warunków

uzasadniających uznanie go za uspołeczniony zakład pracy, niezależnie od stosun-

ków własnościowych istniejących po tej dacie. W tym zakresie organ rentowy powo-

łuje się na wyrok Sądu Najwyższego z dnia 10 grudnia 1998 r., II UKN 361/98

(OSNAPiUS z 2000 r. nr 3, poz. 115), którego teza brzmi, że pracownikowi przysłu-

4

guje jednorazowe odszkodowanie pieniężne od zakładu pracy, który w dniu wypadku

przy pracy był zakładem uspołecznionym.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Stanowiący podstawę rozstrzygnięcia przepis art. 32 ust. 1 ustawy z dnia 12

czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodo-

wych stanowi, że jednorazowe odszkodowanie z tytułu stałego lub długotrwałego

uszczerbku na zdrowiu przysługuje 1) pracownikom uspołecznionych zakładów pracy

i członkom ich rodzin od zakładu pracy, 2) pracownikom nie uspołecznionych zakła-

dów pracy od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Błędnej wykładni tego przepisu

można upatrywać w tym, że Sąd Apelacyjny przy ustalaniu podmiotu zobowiązanego

do jednorazowego odszkodowania zastosował jednakowe kryteria do odszkodowań

zarówno z tytułu wypadków przy pracy jak i chorób zawodowych. Tymczasem treść

tego przepisu wskazuje, że kryteria nie są takie same. Skoro tytułem do przyznania

odszkodowania jest stały lub długotrwały uszczerbek na zdrowiu, z zastrzeżeniem

określonego procentu tego uszczerbku przy chorobach zawodowych (art. 10 ust. 4),

zobowiązanie powstaje z chwilą wystąpienia uszczerbku na zdrowiu. Zacytowana w

zaskarżonym wyroku uchwała Sądu Najwyższego z dnia 27 maja 1998 r., III ZP

12/98, dotyczy roszczeń byłego pracownika uspołecznionego zakładu pracy z tytułu

choroby zawodowej, której następstwa w postaci uszczerbku na zdrowiu wystąpiły po

ustaniu stosunku pracy w czasie, gdy jego macierzysty zakład pracy był zakładem

nieuspołecznionym. Sąd Najwyższy uznając Zakład Ubezpieczeń Społecznych za

podmiot zobowiązany do odszkodowania stanął na stanowisku, że o zastosowaniu

punktu pierwszego lub drugiego omawianego przepisu w przypadku chorób zawo-

dowych decyduje data powstania zobowiązania, czyli stwierdzenia określonego

uszczerbku na zdrowiu. O ile choroba zawodowa jest procesem rozwijającym się, o

tyle wypadek przy pracy jako jednorazowe nagłe zdarzenie z reguły powoduje skutki

w postaci uszczerbku na zdrowiu z chwilą nastąpienia zdarzenia. Może zaistnieć sy-

tuacja opisana w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, w której następstwa wypadku

przy pracy ujawniają się po upływie pewnego czasu, jednak nie może ona być

uznana za regułę i wymaga ustaleń faktycznych w indywidualnych przypadkach. Je-

żeli się przyjmie, że uszczerbek na zdrowiu wystąpił w dacie wypadku przy pracy, to

z tą datą powstaje zobowiązanie do odszkodowania po stronie zakładu pracy, jeżeli

5

jest on zakładem uspołecznionym. Zobowiązanie to nie wygasa w przypadku zmian

własnościowych lecz istnieje nadal i przechodzi na następców prawnych zakładu

pracy (art. 231

Kodeksu pracy). Dlatego teza przytoczonego w kasacji wyroku Sądu

Najwyższego z dnia 10 grudnia 1998 r., II UKN 361/98, stwierdzająca, że pracowni-

kowi przysługuje jednorazowe odszkodowanie pieniężne od zakładu pracy, który w

dniu wypadku przy pracy był zakładem uspołecznionym, nie pozostaje w sprzeczno-

ści z powołaną uchwałą. I w jednym i w drugim przypadku o podmiocie zobowiąza-

nym do odszkodowania decyduje status własnościowy zakładu pracy w dacie po-

wstania zobowiązania. Prawidłowa wykładnia art. 32 ust. 1 ustawy wypadkowej pro-

wadziłaby do wniosku, że zastosowanie w niniejszej sprawie ma punkt 1 tego prze-

pisu nakładający obowiązek wypłacenia odszkodowania na zakład pracy.

Jednakże kasacja opierająca się na tej podstawie, że zamiast prawidłowego

zastosowania art. 32 ust. 1 pkt 1 zastosowano błędnie art. 32 ust. 1 pkt 2 nie może

zostać uwzględniona z innej przyczyny. W wyroku z dnia 24 kwietnia 2002 r., P.5/01

Trybunał Konstytucyjny orzekł, że po pierwsze art. 32 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 12

czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodo-

wych jest niezgodny z art. 2 oraz z art. 32 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej przez

to, że wprowadza nierówne traktowanie pracodawców oraz osób uprawnionych do

odszkodowania i po drugie: art. 32 ust. 1 pkt 2 tej ustawy w części, w której ograni-

cza odpowiedzialność Zakładu Ubezpieczeń Społecznych tylko do pracowników nie-

uspołecznionych zakładów pracy i członków ich rodzin, jest niezgodny z art. 2 oraz

art. 32 Konstytucji. Wprawdzie orzeczenie to zapadło po wydaniu zaskarżonego wy-

roku, jednak nie można uznać za błąd odstąpienie przez Sąd Apelacyjny od stoso-

wania przepisu, który następnie został uznany za niekonstytucyjny. W wyroku z dnia

7 kwietnia 1998 r., I PKN 90/98 (OSNAPiUS z 2000 r. nr 1, poz. 6), Sąd Najwyższy

stwierdził, że sądy powszechne są uprawnione do badania zgodności stosowanych

przepisów ustawowych z Konstytucją. W uzasadnieniu tego wyroku zawarte jest

stwierdzenie, że sąd powszechny, odmawiając w konkretnej sprawie zastosowania

przepisu prawnego, niezgodnego jego zdaniem z Konstytucją, nie wchodzi w kom-

petencje Trybunału Konstytucyjnego, gdyż nie orzeka o zgodności przepisu prawa z

Konstytucją. Ten ostatni pogląd został zakwestionowany w glosach S. Rudnickiego

(Monitor Prawniczy z 2001 r. nr 19, poz.986) i A. Józefowicza (Przegląd Sejmowy

2001 r. nr 2, str. 88). Zdaniem glosatorów w przypadku uznania przepisu, który ma

6

być zastosowany, za niekonstytucyjny, sąd nie może sam odmówić jego stosowania

lecz powinien zwrócić się z pytaniem do Trybunału Konstytucyjnego.

W niniejszej sprawie Sąd Apelacyjny nie zastosował przepisu art. 32 ust. 1 pkt

1 z innych przyczyn niż jego niezgodność z Konstytucją. Przy ocenie w postępowa-

niu kasacyjnym zgodności zaskarżonego wyroku z prawem nie występują już nieja-

sności w kwestiach kompetencyjnych co do stwierdzania konstytucyjności przepisów

ustawy. Sąd Najwyższy mając wątpliwości co do zgodności przepisu z Konstytucją

nie ma potrzeby zwracania się do Trybunału Konstytucyjnego skoro kwestia ta zo-

stała przez Trybunał rozstrzygnięta. Orzekając w postępowaniu kasacyjnym Sąd

Najwyższy nie może stosować przepisu sprzecznego z Konstytucją. W konsekwencji

należy uznać, że nie ma usprawiedliwionych podstaw kasacja oparta na zarzucie na-

ruszenia prawa materialnego przez zaniechanie zastosowania obowiązującego w

dacie wyrokowania przepisu ustawy, który następnie został uznany orzeczeniem

Trybunału Konstytucyjnego za niezgodny z Konstytucją.

Uznając, że zaskarżony wyrok mimo błędnego uzasadnienia odpowiada

prawu, Sąd Najwyższy na podstawie art. 39312

k.p.c. oddalił kasację.

========================================