II UKN 419/01

Wyrok z dnia 12 czerwca 2002 r.

II UKN 419/01

Po ogłoszeniu wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 20 grudnia

1999 r., K 4/99 (Dz.U. Nr 106, poz. 1215) nie stosuje się art. 40 ustawy z dnia 10

grudnia 1993 r. o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych i ich rodzin

(Dz.U. z 1994 r. Nr 10, poz. 36 ze zm.) w brzmieniu nadanym przez art. 159 pkt 2

ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpie-

czeń Społecznych (Dz.U. Nr 162, poz. 1118 ze zm.).

Przewodniczący SSN Beata Gudowska (sprawozdawca), Sędziowie SN:

Krystyna Bednarczyk, Maria Tyszel.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 12 czerwca 2002 r. sprawy z wniosku

Andrzeja J. przeciwko Wojskowemu Biuru Emerytalnemu w S. o wysokość emerytury

wojskowej, na skutek kasacji wnioskodawcy od wyroku Sądu Apelacyjnego w Lubli-

nie z dnia 10 maja 2001 r. [...]

u c h y l i ł zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu w Lu-

blinie do ponownego rozpoznania z orzeczeniem o kosztach postępowania kasacyj-

nego.

U z a s a d n i e n i e

Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Siedlcach wyrokiem

z dnia 17 stycznia 2001 r. oddalił odwołanie Andrzeja J. od decyzji Wojskowego

Biura Emerytalnego w S. z dnia 28 czerwca 2000 r. w przedmiocie zawieszenia

prawa do emerytury, po ustaleniu, że w roku 1999, pobierając emeryturę wojskową,

osiągnął dochód przekraczający kwotę 23.427,10 zł. Podstawę prawną orzeczenia

stanowił przepis art. 40 ustawy z dnia 10 grudnia 1993 r. o zaopatrzeniu emerytal-

nym żołnierzy zawodowych oraz ich rodzin w brzmieniu nadanym od dnia 1 stycznia

1999 r., przepisem art. 159 pkt 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i

rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. Nr 162, poz. 1118 ze zm.).

2

Apelację ubezpieczonego od tego wyroku oddalił Sąd Apelacyjny w Lublinie

wyrokiem z dnia 10 maja 2001 r. Sąd drugiej instancji przyjął, że w okresie od dnia 1

stycznia 1999 r. do dnia 24 grudnia 1999 r., czyli do daty ogłoszenia orzeczenia Try-

bunału Konstytucyjnego, przepis art. 40 wojskowej ustawy emerytalnej obowiązywał

w brzmieniu nadanym mu przepisem art. 159 pkt 2 ustawy o emeryturach i rentach.

Nie uwzględnił zarzutu pominięcia przez Sąd Okręgowy orzeczenia Trybunału Kon-

stytucyjnego z dnia 20 grudnia 1999 r., K. 4/99 (Dz.U. Nr 106, poz. 1215), stwier-

dzającego niezgodność przepisu art. 159 pkt 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o

emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych z art. 2 i 32 Konstytucji,

aprobując zastosowanie do rocznego rozliczenia emerytury w związku z dochodem

uzyskiwanym w 1999 r. zasad powszechnie obowiązujących, określonych ustawą o

emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

Kasacja ubezpieczonego została wniesiona na podstawie naruszenia prawa

materialnego przez zastosowanie przepisu art. 40 ustawy z dnia 10 grudnia 1993 r. o

zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych oraz ich rodzin w niezgodnym z

Konstytucją brzmieniu nadanym mu przepisem art. 159 pkt 2 ustawy o emeryturach i

rentach. Jako podstawę kasacyjną ubezpieczony powołał także naruszenie przepi-

sów postępowania - art. 378 § 1 KPC i art. 382 KPC oraz art. 8 Konstytucji, które

miało istotny wpływ na wynik sprawy, przez nierozpoznanie istoty w zakresie zarzu-

tów apelacji.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przedmiotem oceny zasadności podstaw kasacji i zarazem istotnym zagad-

nieniem uzasadniającym jej rozpoznanie było ustalenie właściwej podstawy prawnej

decyzji wojskowego organu rentowego z dnia z dnia 28 czerwca 2000 r. w kwestii

wypłaty emerytury wojskowej w okresie objętym tą decyzją. Stało się bowiem tak, że

niezmieniona sytuacja, polegająca na pobieraniu emerytury wojskowej i osiąganiu

dochodów przez emerytów wojskowych, uregulowana była zmieniającymi się przepi-

sami, wyznaczającymi sankcję zawieszenia prawa do emerytury. Kwestię tę regulo-

wał przepis art. 40 ustawy z dnia 10 grudnia 1993 r. o zaopatrzeniu emerytalnym

żołnierzy zawodowych oraz ich rodzin, w brzmieniu pierwotnym (ogłoszonym w Dz.U.

z 1994 r. Nr 10, poz. 36 z dnia 26 stycznia 1994 r.), przewidujący na wypadek osią-

gania przez emerytowanego wojskowego wynagrodzenia lub dochodu z tytułu pracy,

3

który łącznie z emeryturą w danym roku przekraczał w stosunku miesięcznym kwotę

podstawy wymiaru emerytury - ograniczenie świadczenia o kwotę tego przekrocze-

nia, nie więcej niż o 25% świadczenia. Od dnia 1 stycznia 1999 r. wspomniany prze-

pis, z mocy art. 159 pkt 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z

Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, otrzymał brzmienie, według którego do eme-

rytów osiągających dochody z tytułu stosunku pracy, służby, innej pracy zarobkowej

lub prowadzenia pozarolniczej działalności, którzy nie ukończyli 60 lat (kobiety) lub

65 lat (mężczyźni), stosuje się art. 103-106 ustawy o emeryturach i rentach z Fundu-

szu Ubezpieczeń Społecznych (w brzmieniu Dz.U. Nr 162, poz. 1118). W związku z

tą zmianą następowało zawieszenie prawa do emerytury w razie osiągania dochodu

w kwocie wyższej niż 130% przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia za kwartał

kalendarzowy, ostatnio ogłoszonego przez Prezesa Głównego Urzędu Statystycz-

nego lub zmniejszenie świadczenia o odpowiednią kwotę przekroczenia, gdy dochód

jest wyższy od kwoty 70% tak ustalonego przeciętnego miesięcznego wyna-

grodzenia. Zmiana prawa, dokonana przepisem art. 159 pkt 2 ustawy o emeryturach

i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, jest - ze względu na zawartą w nim

treść normatywną - niezgodna z wynikającą z art. 2 Konstytucji zasadą ochrony zau-

fania do państwa i prawa oraz z wyrażoną w art. 32 Konstytucji zasadą równości, co

stwierdził Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 20 grudnia 1999 r., K. 4/99 (Dz.U.

Nr 106, poz. 1215 z dnia 24 grudnia 1999 r.). Nowa regulacja zasad wypłaty emery-

tur wojskowych, uwzględniająca to orzeczenie, obowiązuje od dnia 1 stycznia 2001

r., a wynika z art. 1 pkt 3 ustawy z dnia 8 grudnia 2000 r. o zmianie ustawy o zaopa-

trzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych oraz ich rodzin oraz ustawy o zaopatrze-

niu emerytalnym funkcjonariuszy Policji, Urzędu Ochrony Państwa, Straży Granicz-

nej, Państwowej Straży Pożarnej i Służby Więziennej oraz ich rodzin (Dz.U. Nr 122 ,

poz. 1313).

W niniejszej sprawie decydująca była zmiana prawa, do jakiej doszło w wyniku

orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 20 grudnia 1999 r., zatem jej istotą

stało się wyznaczenie granic czasowych obowiązywania przepisu art. 40 wojskowej

ustawy emerytalnej w brzmieniu nadanym od dnia 1 stycznia 1999 r. (ustawą o ren-

tach i emeryturach) oraz od dnia 24 grudnia 1999 r. (wskutek opublikowania orze-

czenia Trybunału Konstytucyjnego). Sąd Apelacyjny zastosował do rozliczenia eme-

rytury i dochodu z roku 1999 prawo nowe co do okresu od dnia 1 stycznia do dnia 24

grudnia 1999 r., a co do okresu od dnia 25 grudnia 1999 r. prawo dawne, obowiązu-

4

jące przed zmianą dokonaną ustawą o emeryturach i rentach. Przyjął bowiem, że art.

159 ust.1 ustawy o emeryturach i rentach został wyeliminowany z porządku prawne-

go bez skutku wstecznego, a sąd powszechny - w ocenie Sądu drugiej instancji - nie

był uprawniony do określenia innego terminu utraty mocy obowiązującej niekonsty-

tucyjnego przepisu, niż określony w art. 190 ust. 3 Konstytucji.

Stanowisko to nie może być uznane za prawidłowe. Zagadnienie, które prawo

- dawne czy nowe - miał zastosować organ rentowy w dniu wydawania decyzji do

sytuacji trwającej w roku 1999 i niezakończonej pod rządem prawa zmienionego z

dniem 1 stycznia 1999 r., nie dotyczyło prawa retroaktywnego (orzeczenia Trybunału

Konstytucyjnego), lecz prawa międzyczasowego.

Sąd drugiej instancji pominął, że rozliczenie jest roczne i obejmuje okres od

lutego do lutego następnego roku, a zmiana prawa nastąpiła, gdy okres rozliczenio-

wy jeszcze się nie zakończył, przez co nie zrealizowała się także hipoteza przepisu

art. 40 w dawnym, czy nowym brzmieniu. Nie dostrzegając, że przed dniem ogłosze-

nia orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego nie zaszły konsekwencje uzyskania przy

emeryturze wojskowej dochodu rocznego, Sąd drugiej instancji - stosując przepis art.

40 wojskowej ustawy emerytalnej w brzmieniu obowiązującym przed ogłoszeniem

tego orzeczenia - dokonał rozliczenia dochodu z okresu krótszego niż rok, do dnia 24

grudnia 1999 r. Osiąganie dochodów przez emeryta jest stanem faktycznym o kon-

sekwencjach prawnych, podobnym do biegu terminów i do takich zdarzeń, powsta-

łych pod rządem nowego prawa, należało więc podejść do niego po nastąpieniu

skutków, jakie prawo mu nadaje. Uzyskiwanie w danym roku kalendarzowym do-

chodu w określonej kwocie może wywoływać konsekwencję w postaci zawieszenia

prawa do świadczeń zarówno na początku, jak i na końcu trwania konkretnej sytuacji

prawnej. Zawieszenie prawa do świadczeń może nastąpić ex ante, przed uzyska-

niem dochodu, gdy emeryt zawiadomi organ rentowy o podjęciu działalności i złoży

oświadczenie, że jego zamiarem jest osiąganie dochodu powodującego zawieszenie

świadczeń (por. § 3 ust. 1 i 3 pkt 3 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej

z dnia 22 lipca 1992 r. w sprawie szczegółowych zasad zawieszania lub zmniejsza-

nia emerytury i renty, Dz.U. Nr 58, poz. 290 ze zm.) albo ex post. Stosownie do § 5

tego rozporządzenia, emeryt i jego pracodawca zawiadamiają organ rentowy do

końca lutego każdego roku o łącznej kwocie dochodu osiągniętego w poprzednim

roku kalendarzowym. Czyni to również urząd skarbowy do końca maja każdego roku

co do łącznej kwoty dochodu osiągniętego przez emeryta w poprzednim roku kalen-

5

darzowym z wykonywania pozarolniczej działalności gospodarczej, wolnego zawodu

lub innej samodzielnej działalności o podobnym charakterze, z wyłączeniem działal-

ności twórczej i artystycznej. Wówczas, po upływie roku kalendarzowego - zgodnie z

§ 6 rozporządzenia - następuje ustalenie, czy dochód emeryta lub rencisty uzasad-

niał wypłatę świadczeń w pełnej wysokości, ich zmniejszenie albo zawieszenie. Je-

żeli łączna kwota dochodu osiągniętego przez emeryta przewyższyła w danym roku

kalendarzowym kwotę graniczną dochodu o kwotę niższą niż kwota nienależnie

pobranych świadczeń, informuje się emeryta (rencistę) o możliwości uniknięcia

zwrotu kwoty nienależnie pobranych świadczeń przez przekazanie na Fundusz

Ubezpieczenia Społecznego kwoty równej kwocie tego przekroczenia, pomniejszonej

o kwotę pobranej zaliczki na podatek dochodowy, i wyznacza termin jej zwrotu.

Jeżeli emeryt nie dokonał takiej wpłaty w określonym terminie, organ rentowy docho-

dzi zwrotu świadczeń.

W niniejszej sprawie, przed wydaniem orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego

nie wypełniły się jeszcze skutki określone w art. 40 w brzmieniu nadanym przepisem

uznanym za niekonstytucyjny, lecz tylko utrzymywał się stan faktyczny mający skutki

te wywołać w przyszłości, po upływie roku rozliczeniowego.

Poza tym - co jest dodatkowym istotnym argumentem świadczącym o naru-

szeniu przez Sąd Apelacyjny prawa materialnego w rozpoznawanej sprawie - sank-

cja zawieszenia prawa do świadczeń z obowiązkiem zwrotu nadpłaty zastosowana

została w decyzji z dnia 28 czerwca 2000 r., która zapadła już po zmianie prawa. W

konsekwencji, w rozpoznawanej sprawie nie istniał problem obowiązywania orzecze-

nia Trybunału w czasie, lecz wyłącznie problem odstępstwa przez wojskowy organ

rentowy od niewzruszalnej zasady orzekania na podstawie prawa obowiązującego w

czasie wydawania decyzji. Gdy nie budzi wątpliwości, bo wynika wprost z art. 190

ust. 2 i 3 Konstytucji, że bezpośrednim skutkiem orzeczenia Trybunału Konstytucyj-

nego o niezgodności przepisu z Konstytucją jest utrata mocy obowiązującej tego

przepisu z dniem wejścia w życie orzeczenia Trybunału (w dniu promulgacji lub w

innym terminie określonym przez Trybunał), jest bezwzględne, bezwarunkowe i bez-

pośrednie zniesienie wskazanego w nim przepisu. Przepis taki przestaje obowiązy-

wać, zostaje usunięty z porządku prawnego i tym samym nie stanowi już jego ele-

mentu; nie może być podstawą prawną żadnych orzeczeń.

Sąd Najwyższy wypowiedział w tej kwestii pogląd, że akt normatywny uznany

przez Trybunał Konstytucyjny za niezgodny w Konstytucją nie powinien być stoso-

6

wany w odniesieniu do stanów faktycznych sprzed ogłoszenia orzeczenia Trybunału

(postanowienie z dnia 7 grudnia 1999 r., III ZP 27/00, OSNAPiUS 2001 nr 10, poz.

331, wyrok z dnia 5 września 2001 r., II UKN 542/00, niepublikowany), oraz że roz-

poznając skargę na decyzję administracyjną wydaną na podstawie przepisu, który

utracił moc obowiązującą zgodnie z obwieszczeniem Prezesa Trybunału Konstytu-

cyjnego opublikowanym po wydaniu tej decyzji, Naczelny Sąd Administracyjny powi-

nien uwzględnić zmieniony stan prawny (wyrok z dnia 21 marca 1996 r., III ARN

75/95, OSNAPiUS 1996 nr 20, poz. 298).

Trybunał Konstytucyjny nie określił innego terminu utraty mocy obowiązującej

art. 159 pkt 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych, niż wynikający z art. 190 ust. 3 Konstytucji, co należy

łączyć z faktem objęcia ustawą budżetową na rok 1999 wydatków na wypłatę eme-

rytur wojskowych według dawnych zasad. Orzeczenie Trybunału weszło w życie w

dniu 24 grudnia 1999 r., zatem sądy i inne organy rozstrzygające spory na tle wypłat

emerytur, w sprawach już zawisłych lub podejmowanych na wniosek lub z urzędu,

nie mogły stosować przepisu uznanego za sprzeczny z Konstytucją. Konsekwencja

prawna stanu faktycznego polegającego na osiąganiu dochodu w 1999 r. realizo-

wana w roku 2000 r. była inna, a mimo to w sprawie zastosowano prawo dawne, nie

obowiązujące w dacie wydania decyzji, wyłączone z porządku prawnego w wyniku

uznania za niekonstytucyjne, zamiast przepisu wskazanego w postanowieniu Trybu-

nału Konstytucyjnego z dnia 21 marca 2000 r., K 4/99 (OTK 2000 nr 2, poz. 65),

wykładającego pkt 2 wyroku z dnia 20 grudnia 1999 r.

Mając to na względzie, Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji (art. 39313

KPC).

========================================