III CZP 38/02

97

Uchwała z dnia 26 czerwca 2002 r., III CZP 38/02

Sędzia SN Jacek Gudowski (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Teresa Bielska-Sobkowicz

Sędzia SN Marian Kocon

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Marii B. przy uczestnictwie Andrzeja K.,

Leszka B., Jana B., Anny B., Marii Z., Mieczysława B., Teresy K., Henryka B.,

Zbigniewa K., Krzysztofa G., Elżbiety S., Ewy B., Wiesławy P. i Józefa B. o nadanie

klauzuli wykonalności, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym

w dniu 26 czerwca 2002 r., przy udziale prokuratora Prokuratury Krajowej Jana

Szewczyka, zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w

Zamościu postanowieniem z dnia 22 kwietnia 2002 r.:

"Czy postanowienie o ustanowieniu drogi koniecznej, w którym oznaczono na

mapie przebieg służebności według zasad obowiązujących przy oznaczaniu

nieruchomości w księgach wieczystych, podlega zaopatrzeniu w klauzulę

wykonalności i wykonaniu w drodze egzekucji prowadzonej przez komornika ?"

podjął uchwałę:

Postanowienie o ustanowieniu drogi koniecznej nie jest tytułem

egzekucyjnym podlegającym zaopatrzeniu w klauzulę wykonalności.

Uzasadnienie

Orzeczeniem z dnia 21 stycznia 2002 r. Sąd Rejonowy w Zamościu odmówił

nadania klauzuli wykonalności prawomocnemu postanowieniu Sądu Okręgowego

w Zamościu z dnia 17 października 2001 r., mocą którego ustanowiono służebność

drogi koniecznej. W postanowieniu tym określono nieruchomości władnące

i obciążone oraz przebieg drogi koniecznej, odwołując się do mapy sporządzonej

przez biegłego geodetę. Jednocześnie zasądzono od wnioskodawczyni na rzecz

uczestników jednorazowe wynagrodzenie z tytułu ustanowienia służebności.

Na postanowienie z dnia 21 stycznia 2002 r. wnioskodawczyni wniosła

zażalenie, a przy jego rozpoznawaniu przez Sąd Okręgowy powstały poważne

wątpliwości wysłowione w przedstawionym do rozstrzygnięcia zagadnieniu

prawnym.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Z istoty tytułu egzekucyjnego, który po zaopatrzeniu w klauzulę wykonalności

staje się tytułem wykonawczym, stanowiącym podstawę przymusowego wykonania

świadczenia, wynika, że powinien on określać rodzaj tego świadczenia, osobę

dłużnika i wierzyciela oraz – ewentualnie, gdy tytuł nie podlega niezwłocznemu lub

jednorazowemu wykonaniu – czas wykonalności świadczenia. Przede wszystkim

jednak tytuł egzekucyjny musi zawierać wyraźne sformułowanie obowiązku

świadczenia, wyrażające się najczęściej słowami polecającymi konkretne

zachowanie się dłużnika (np. zasądza, nakazuje, zobowiązuje itp.). Bez tych

elementów tytuł nie nadaje się do wykonania, a jego przekazanie organowi

egzekucyjnemu oznaczałoby powierzenie mu, przynajmniej w pewnym zakresie,

rozstrzygnięcia sporu, co – rzecz jasna – naruszałoby art. 2 § 1 k.p.c. w związku

z art. 45 ust. 1 Konstytucji (por. np. uzasadnienie uchwały Całej Izby Cywilnej Sądu

Najwyższego z dnia 4 grudnia 1957 r., 1 CO 16/57, OSN 1959, nr 1, poz. 1).

Postanowienie o ustanowieniu służebności drogi koniecznej jest orzeczeniem

konstytutywnym, tworzącym – po uprawomocnieniu się – nowy stosunek

prawnorzeczowy pomiędzy każdoczesnym właścicielem nieruchomości izolowanej

(władnącej) a każdoczesnym właścicielem nieruchomości obciążonej; nie kreuje

ono obowiązku określonego świadczenia, lecz – ustanawiając prawo – określa co

najwyżej jego zakres oraz sposób wykonywania. Tak więc postanowienie, o jakim

mowa, nie nakłada na właściciela nieruchomości obciążonej (służebnie

zobowiązanego) obowiązku jakiegokolwiek świadczenia czy też zachowania się, a

jego sytuacja prawna zostaje ukształtowana jedynie w takim zakresie, w jakim

ograniczone prawo rzeczowe ustanowione na rzecz służebnie uprawnionego

ingeruje w przysługujące mu prawo do nieruchomości obciążonej. Ujmując tę

kwestię inaczej można stwierdzić, że postanowienie o ustanowieniu służebności

drogi koniecznej, w zakresie w jakim konstytuuje ograniczone prawo rzeczowe,

tworzy nową sytuację prawnomaterialną, ale nie rozstrzyga o potencjalnych

roszczeniach służebnie uprawnionego, a tym samym nie nakłada na służebnie

zobowiązanego obowiązku spełnienia określonych świadczeń.

W tej sytuacji, w razie zaistnienia na nieruchomości obciążonej stanu rzeczy

sprzecznego z treścią ustanowionego prawa rzeczowego (por. także art. 287-

289 k.c.), służebnie uprawniony uzyskuje określone roszczenia, których może

dochodzić w odrębnym postępowaniu (art. 222 w związku z art. 251 k.c. albo

art. 344 § 1 w związku z art. 352 § 2 k.c.). Dopiero wyrok wydany w tym

postępowaniu stać się może tytułem egzekucyjnym i – po nadaniu klauzuli

wykonalności – stanowić podstawę egzekucji; w żadnym wypadku tytułem tym nie

jest postanowienie o ustanowieniu drogi koniecznej. Na marginesie trzeba

pozostawić fakt nie mający dla prowadzonych rozważań żadnego znaczenia, a

mianowicie, że ustanawiając służebność drogi koniecznej, sąd z reguły zasądza

przewidziane w art. 145 § 1 k.c. wynagrodzenie; orzeczenie to stwarza obowiązek

świadczenia i w tym zakresie – i tylko w tym – stanowi oczywiście tytuł egzekucyjny.

Należy także zaznaczyć, że ilekroć ustawodawca zamierza nadać orzeczeniu

ingerującemu w stosunki prawnorzeczowe moc tytułu egzekucyjnego, bez

konieczności zamieszczania odrębnego, wyraźnego rozstrzygnięcia w tym zakresie,

tylekroć czyni to expressis verbis (por. art. 999 § 1 k.p.c. lub art. 37 ust. 1 w związku

z art. 19 ust. 1 i art. 39 ust. 1 ustawy z dnia 17 maja 1989 r. – Prawo geodezyjne i

kartograficzne, jedn. tekst: Dz.U. z 2000 r. Nr 100, poz. 1086 ze zm., poprzednio

art. 17 dekretu z dnia 13 września 1946 r. o rozgraniczeniu nieruchomości, Dz.U. Nr

53, poz. 298 ze zm.). Tymi właśnie unormowaniami należy tłumaczyć wielokrotnie

wyrażany pogląd Sądu Najwyższego, że orzeczenie o rozgraniczeniu

nieruchomości, w którym oznaczono jedynie ich granice, stanowi tytuł egzekucyjny

podlegający zaopatrzeniu w klauzulę wykonalności (por. np. postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 7 czerwca 1972 r., III CRN 115/72, OSNCP 1973, nr 2, poz. 34

albo uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 18 września 1989 r., III CZP 79/89, OSNCP

1990, nr 7-8, poz. 95). Pogląd ten nie może jednak w żaden sposób ważyć na

rozstrzygnięciu zagadnienia przedstawionego w niniejszej sprawie.

Poza zakresem rozważań wytyczonych przedstawionym do rozstrzygnięcia

zagadnieniem prawnym pozostaje kwestia, czy ustanawiając służebność drogi

koniecznej, sąd może orzekać także o obowiązkach właściciela nieruchomości

obciążonej, polegających w szczególności na nieprzeszkadzaniu czynnościom

właściciela nieruchomości władnącej. Wydaje się, że orzecznictwo sądów

powszechnych powinno podjąć tę kwestię, poszukując przede wszystkim

argumentów celowościowych i funkcjonalnych (por. uzasadnienie orzeczenia Sądu

Najwyższego z dnia 31 sierpnia 1961 r., 3 CO 21/61, OSNCP 1963, nr 1, poz. 14;

por. także art. 624 zdanie drugie k.p.c.).

Z przedstawionych względów Sąd Najwyższy podjął uchwałę, jak na wstępie

(art. 390 § 1 k.p.c.).