IV CKN 1166/00

Wyrok z dnia 27 czerwca 2002 r., IV CKN 1166/00

Przepis art. 411 pkt 1 k.c. ma zastosowanie także wówczas, gdy z

żądaniem zwrotu nienależnego świadczenia występuje osoba, która wiedziała

o braku własnego zobowiązania wobec egzekwującego wierzyciela i nie

podjęła żadnych przewidzianych prawem czynności, zmierzających do

ograniczenia lub uniemożliwienia kontynuowania egzekucji.

Sędzia SN Marek Sychowicz (przewodniczący)

Sędzia SN Mirosław Bączyk (sprawozdawca)

Sędzia SN Iwona Koper

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Przedsiębiorstwa Robót

Instalacyjnych Przemysłu Chemicznego „I.” w likwidacji w W. przeciwko Henrykowi

D. o zapłatę, po rozpoznaniu w Izbie Cywilnej w dniu 27 czerwca 2002 r. na

rozprawie kasacji powoda od wyroku Sądu Okręgowego we Włocławku z dnia 8

lipca 1999 r.

oddalił kasację i zasądził od powoda na rzecz pozwanego kwotę 500 zł

tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Powód – Przedsiębiorstwo Robót Instalacyjnych Przemysłu Chemicznego „I.”

(w likwidacji) w W. dochodziło od pozwanego Henryka D. kwoty 8 187,60 zł z

odsetkami. Sąd Rejonowy zasądził od pozwanego kwotę 6 468,20 zł i oddalił

powództwo w pozostałym zakresie, z tym że zasądzoną kwotę rozłożył na sześć

miesięcznych rat płatnych od marca 1999 r. Sąd ustalił, że pozwany był

pracownikiem powodowego Przedsiębiorstwa, zatrudnionym na stanowisku

zastępcy dyrektora. W dniu 12 grudnia 1995 r. pozwany Henryk D. złożył wniosek o

wszczęcie egzekucji przeciwko powodowemu Przedsiębiorstwu na podstawie

wyroku Sądu Wojewódzkiego w Toruniu zaopatrzonego w rygor natychmiastowej

wykonalności. W wyroku tym zasądzono od powodowego Przedsiębiorstwa na

rzecz pozwanego kwotę 12 612,60 zł, obejmującą należności pracownicze za

okresy wyszczególnione w pozwie. W dniu 4 kwietnia 1996 r. pozwany otrzymał z

Funduszu Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych kwotę 6468,20 zł. W dniu

19 maja 1997 r. komornik wypłacił pozwanemu (byłemu pracownikowi powodowego

Przedsiębiorstwa) kwotę 20 009,20 zł. Sąd Rejonowy ustalił, że pozwany –

przyjmując całą kwotę od komornika – stał się wzbogacony kosztem powoda i na

podstawie przepisów art. 405 i 409 w związku z art. 410 § 1 i § 2 k.c. oraz art. 411

pkt 7 k.c. zasądził od pozwanego kwotę 6468,20 zł.

Uwzględniając apelację pozwanego, Sąd Okręgowy zmienił zaskarżony wyrok

Sądu Rejonowego i oddalił powództwo powodowego Przedsiębiorstwa. (...)

W ocenie Sądu Okręgowego, roszczenie powoda znajdowało usprawiedliwienie w

treści art. 411 pkt 1 k.c. Po wypłaceniu pozwanemu świadczenia z Funduszu

Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych, ani powód, ani pozwany nie

zawiadomili komornika o tym fakcie. Tymczasem powód powinien był dopełnić

wykonania czynności prawnych i faktycznych, zmierzających do prawidłowego

zaspokojenia wierzytelności pozwanego (byłego pracownika). Wyegzekwowanie

przez komornika od powoda całej należności, przy braku sprzeciwu ze strony

powoda, w pełni uzasadnia zastosowanie art. 411 pkt 1 k.c.

W kasacji powodowego Przedsiębiorstwa podniesiono zarzut naruszenia art.

411 pkt 1 k.c. przez błędną jego wykładnię i niewłaściwe zastosowanie. Skarżący

domagał się zmiany zaskarżonego wyroku i oddalenia apelacji pozwanego,

ewentualnie – uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy do ponownego

rozpoznania Sądowi drugiej instancji.

Sąd Najwyższy, zważył co następuje:

W rozpoznawanej sprawie podstawowe znaczenie ma rozstrzygnięcie, czy w

ustalonym stanie faktycznym istnieją wystarczające podstawy do zastosowania art.

411 pkt 1 k.c. Obie strony postępowania starały się przedstawić argumentację

prawną prowadzącą do odmiennych wniosków. Zdaniem skarżącego, nie

zaktualizowały się przesłanki przewidziane w omawianym przepisie. Stało się tak

dlatego, ponieważ spełniającym świadczenie (po raz drugi, po otrzymaniu przez

pozwanego świadczenia z Funduszu Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych)

nie był powód, ale komornik. Wyegzekwowane świadczenie nie zostało zatem

spełnione dobrowolnie przez powoda.

W art. 411 pkt 1 k.c. wyłączona została możliwość skutecznego żądania

zwrotu spełnionego świadczenia, jeżeli nie zachodzą sytuacje przewidziane w

końcowej części tego przepisu. Świadczenie ma wówczas charakter definitywny,

mimo pojawienia się stanu nienależnego świadczenia (art. 410 § 2 k.c.). Najogólniej

biorąc, wyłączenie roszczenia kondykcyjnego następuje wówczas, gdy spełnione

zostają następujące przesłanki: nieistnienie zobowiązania między świadczącym i

przyjmującym świadczenie, spełnienie świadczenia oraz świadomość po stronie

świadczącego braku obowiązku świadczenia.

W rozpatrywanej sprawie pojawiły się wszystkie przesłanki uzasadniające

zastosowanie art. 411 pkt 1 in principio k.c. W wyniku wypłaty pozwanemu z

Funduszu Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych doszło do wygaśnięcia

zobowiązania powodowego Przedsiębiorstwa wobec byłego pracownika. Następnie

komornik wyegzekwował od tego Przedsiębiorstwa równowartość należności

wypłaconej pracownikowi. W uzasadnieniu kasacji skarżący potwierdził fakt

istnienia po jego stronie świadomości braku tytułu prawnego do świadczenia, nie

istniały zatem wątpliwości co do obowiązku powoda spełnienia świadczenia (por.

wyrok Sądu Najwyższego z dnia 12 grudnia 1997 r., III CKN 236/97, OSNC 1998,

nr 6, poz. 101). Oznacza to, że powód miał świadomość tego, iż egzekwowana

przez komornika należność została już wcześniej zaspokojona.

Niewątpliwie, spełnienie świadczenia w okolicznościach określonych w art.

411 pkt 1 k.c. zakłada istnienie elementu woli po stronie świadczącego. Wola ta

obejmuje dokonanie przysporzenia majątkowego na rzecz osoby przyjmującej

świadczenie. Ujawnia się ona najpełniej wówczas, gdy świadczący dobrowolnie

spełnia świadczenie, do którego w ogóle nie był zobowiązany. Nie znaczy to jednak,

że element woli zostaje wyeliminowany w każdym przypadku, w którym

wyegzekwowano świadczenie w postępowaniu egzekucyjnym, mimo

wcześniejszego wygaśnięcia uzasadniającego go zobowiązania. Przepis art. 411

pkt 1 k.c. obejmuje zatem sytuację, w której wykonanie zobowiązania następuje nie

tylko w wyniku zachowania się dłużnika, ale także w rezultacie wyegzekwowania

świadczenia w toku postępowania egzekucyjnego. Istotny jest bowiem nie sam

sposób dokonania świadczenia (bezpośrednio lub w wyniku czynności

egzekucyjnych), ale to, czy jurydyczny efekt spełnienia świadczenia w postaci

przysporzenia w majątku przyjmującego świadczenie mógł być objęty wolą

świadczącego.

Sąd Okręgowy trafnie zwrócił uwagę, że po wypłacie pozwanemu świadczenia

z Funduszu Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych powód nie skorzystał z

odpowiednich środków prawnych, przewidzianych w art. 822 i 840 k.p.c., mogących

prowadzić do uniemożliwienia wierzycielowi kontynuowania egzekucji. W

orzecznictwie Sądu Najwyższego analizowano już podobne zachowanie się w toku

egzekucji podmiotu, który po zakończeniu postępowania egzekucyjnego

występował przeciwko wierzycielowi o zwrot wyegzekwowanego świadczenia na

podstawie przepisów art. 410 § 2 k.c. W wyroku z dnia 18 listopada 1998 r., I PKN

487/98 (OSNAPUS 2000, nr 4, poz. 46) trafnie stwierdzono, że od chwili, w której

powód wiedział o tym, że nie był do świadczenia zobowiązany i miał możliwość

podjęcia odpowiednich działań, a mimo to działań takich zaniechał i nie

przeszkodził prowadzeniu dalszej egzekucji, jego zachowanie się może być

ocenione jako przyzwolenie na egzekwowanie nienależnego świadczenia. Oznacza

to wykluczenie możliwości żądania zwrotu spełnionego świadczenia. Należy zatem

stwierdzić, że art. 411 pkt 1 k.c. ma zastosowanie także wówczas, gdy z żądaniem

zwrotu nienależnego świadczenia występuje podmiot, który wiedział o braku

własnego zobowiązania wobec egzekwującego wierzyciela i nie podjął żadnych

przewidzianych prawem czynności, zmierzających do ograniczenia lub

uniemożliwienia kontynuowania egzekucji.

W świetle przedstawionej argumentacji prawnej nietrafny pozostaje zatem

zarzut skarżącego Przedsiębiorstwa, że Sąd Okręgowy naruszył art. 411 pkt 1 k.c.

Z przedstawionych racji Sąd Najwyższy na podstawie art. 39312

k.p.c. orzekł, jak w

sentencji.