III PZP 5/02

Uchwała z dnia 5 lipca 2002 r.

III PZP 5/02

Przewodniczący SSN Teresa Flemming-Kulesza (sprawozdawca), Sędziowie

SN: Andrzej Kijowski, Jadwiga Skibińska-Adamowicz.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 5 lipca 2002 r. sprawy z powództwa

Wiesława S. przeciwko P. Zakładom Urządzeń Okrętowych „W.” Spółka Akcyjna w

G. o przywrócenie do pracy, na skutek zagadnienia prawnego przekazanego posta-

nowieniem Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Toruniu z

dnia 14 lutego 2002 r. [...]

„Czy obligatoryjne zawieszenie postępowania na podstawie przepisu art. 174

§ 1 pkt 4 kpc obejmuje również postępowanie w sprawie o przywrócenie do pracy na

poprzednich warunkach;

czy proces o przywrócenie do pracy należy prowadzić po ogłoszeniu upadłości

przeciwko Syndykowi czy też upadłemu reprezentowanemu przez jego organy;

czy wobec treści art. 60 Prawa upadłościowego dopuszczalne jest zasądzenie

od upadłego odszkodowania z art. 45 § 2 kp przy założeniu, że to on jest stroną pro-

cesu o przywrócenie do pracy ?”

p o d j ą ł uchwałę:

Ogłoszenie upadłości pozwanego pracodawcy nie powoduje konieczno-

ści zawieszenia postępowania na podstawie art. 174 § 1 pkt 4 KPC wówczas,

gdy przedmiotem sporu jest wyłącznie roszczenie o przywrócenie do pracy.

Postępowanie w takiej sprawie winno być kontynuowane przeciwko syndyko-

wi.

U z a s a d ni e n i e

Wiesław S odwołał się od wypowiedzenia umowy o pracę dokonanego wobec

niego przez P. Zakłady Urządzeń Okrętowych „W.” S.A. w G. Pozew został złożony

2

11 czerwca 2001 r. Strona pozwana nie uznała powództwa. W toku postępowania

przed Sądem pierwszej instancji strona pozwana wniosła o zawieszenie postępowa-

nia, podając, że wystąpiła z wnioskiem o ogłoszenie upadłości. Wniosek o zawiesze-

nie postępowania został oddalony postanowieniem z 19 września 2001 r., natomiast

12 października 2001 r. Sąd Rejonowy-Sąd Pracy w Grudziądzu wydał wyrok, którym

przywrócił powoda do pracy „na poprzednich warunkach z zachowaniem prawa do

wynagrodzenia”. Sąd ten ustalił, że powód pracował u strony pozwanej od 1980 r.,

ostatnio w dziale remontowym, który w 2001 r. połączono z działem narzędziowni.

Zarząd pozwanej Spółki nie wskazał kryteriów doboru pracowników do zwolnienia.

Przełożony powoda przyjął jako kryterium umiejętności pracownika i wszechstron-

ność prac, jakie mógł on wykonać. Nie określił, co spowodowało, że stosując to kry-

terium wytypował powoda do zwolnienia. Sąd uznał, że kryteria doboru pracowników

do zwolnienia nie były „wiarygodne, sprawdzalne i rzeczowe”, a osoby, które podej-

mowały decyzje, nie potrafiły ich uzasadnić. Sąd ustalił, że pracodawca jest w trudnej

sytuacji ekonomicznej i 1 października została ogłoszona jego upadłość. Sąd wziął

też pod uwagę trudną sytuację powoda, będącego ojcem samotnie wychowującym

dwoje niesamodzielnych dzieci i długi staż jego pracy u strony pozwanej.

W apelacji strony pozwanej od tego wyroku został podniesiony zarzut naru-

szenia art. 174 § 1 pkt 4 KPC. Rozpoznający apelację Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w Toruniu uznał, że w sprawie występuje zagadnienie

prawne budzące poważne wątpliwości, które ujął w postaci trzech pytań zamieszczo-

nych we wstępnej części uchwały. Przedstawiając i analizując przepisy prawa upa-

dłościowego, Sąd drugiej instancji wskazał, że majątek upadłego (który na skutek

ogłoszenia upadłości stracił prawa zarządu majątkiem, korzystania z niego i rozpo-

rządzania nim) stanowi masę upadłości. W skład masy wchodzi wszystko, co może

być spieniężone i użyte do zaspokojenia wierzycieli. Ogłoszenie upadłości nie po-

zbawia upadłego osobowości prawnej ani zdolności sądowej, upadły pozostaje wła-

ścicielem przedmiotów objętych masą upadłości i wierzycielem wchodzących w jej

skład wierzytelności. Zgodnie z art. 90 § 1 Prawa upadłościowego, syndyk obejmuje

z samego prawa majątek upadłego, zarządza tym majątkiem i przeprowadza jego

likwidację. Syndyk upadłości, prowadząc w dalszym ciągu przedsiębiorstwo upadłe-

go, przejmuje wszystkie uprawnienia i obowiązki pracodawcy. Powołując się na po-

gląd doktryny, Sąd stwierdził, że syndyk nie staje się jednak pracodawcą, którym po-

zostaje upadły. Przedsiębiorstwo, jako zakład pracy, wchodzi w skład masy upadło-

3

ści. Pracodawcą jest upadły, a czynności w sprawach z zakresu prawa pracy doko-

nuje syndyk. Roszczenie o uznanie wypowiedzenia za bezskuteczne i o przywróce-

nie do pracy ma charakter majątkowy, ale niepieniężny. Zdaniem Sądu Okręgowego,

wprawdzie roszczenia niepieniężne, zgodnie z przepisami Prawa upadłościowego,

zamieniają się z dniem ogłoszenia upadłości w pieniężne, to w świetle prawa pracy

pracownik może domagać się przywrócenia do pracy mimo ogłoszenia upadłości

pracodawcy. Przepisy prawa pracy należy traktować jako szczególne w stosunku do

przepisów Prawa upadłościowego. Art. 174 § 1 pkt 4 KPC stanowi, że sąd zawiesza

postępowanie z urzędu, jeżeli w stosunku do strony zostało wszczęte postępowanie

upadłościowe, a spór dotyczy przedmiotu wchodzącego w skład masy upadłości.

Określenie „przedmiot” obejmuje nie tylko rzeczy, ale i wierzytelności i inne prawa

majątkowe, stanowi synonim majątku (mienia). Powstała wątpliwość co do tego, czy

w sprawie o przywrócenie do pracy w sytuacji, gdy już po wytoczeniu powództwa

została ogłoszona upadłość pracodawcy, postępowanie powinno być obligatoryjnie

zawieszone, została odmiennie rozwiązana w dwóch orzeczeniach Sądu Najwyższe-

go: w wyroku z dnia 13 grudnia 1996 r. - I PKN 2/96 przyjęto, że obligatoryjne zawie-

szenie obejmuje również postępowanie w sprawach o przywrócenie do pracy, nato-

miast w wyroku z dnia 26 czerwca 1998 r, - I PKN 211/98 uznano, że ogłoszenie

upadłości pracodawcy nie uzasadnia zawieszenia postępowania na podstawie art.

174 § 1 pkt 4 KPC wówczas, gdy przedmiotem procesu jest wyłącznie żądanie przy-

wrócenia do pracy.

Komplikacji w udzieleniu odpowiedzi na wyłaniające się zagadnienie prawne

upatrywał Sąd Okręgowy w możliwości zasądzenia odszkodowania w miejsce żąda-

nego przywrócenia do pracy. Rozstrzygnięcie w tym zakresie zapada już po za-

mknięciu rozprawy. Sąd rozważał też znaczenie, jakie może mieć dla udzielenia od-

powiedzi konieczność zasądzenia wynagrodzenia za czas pozostawania bez pracy,

a w konsekwencji uszczuplenia masy upadłości.

Strony nie wypowiedziały się w kwestii będącej przedmiotem przedstawionego

zagadnienia prawnego.

Biorący udział w postępowaniu prokurator Prokuratury Krajowej wniósł o

udzielenie odpowiedzi twierdzącej na pierwsze pytanie i o odmowę udzielenia odpo-

wiedzi na pozostałe pytania; jego zdaniem również w sprawie o przywrócenie do

pracy należy zawiesić postępowanie w razie ogłoszenia upadłości pracodawcy.

4

Sąd Najwyższy rozważył, co następuje:

Przedstawione zagadnienie prawne dotyczy interpretacji normy prawa proce-

sowego. Rozważania należy rozpocząć jednakże od poszukiwania w prawie mate-

rialnym odpowiedzi na pytanie o konsekwencje ogłoszenia upadłości pracodawcy dla

roszczenia pracownika o przywrócenie do pracy. Roszczenie o przywrócenie do

pracy jest roszczeniem majątkowym niepieniężnym. Podstawową kwestią do rozwa-

żenia jest zatem pytanie, czy roszczenia tego dotyczy zamiana z mocy prawa (art. 32

§ 2 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 24 października 1934 r. -

Prawo upadłościowe, tekst jednolity: Dz.U. z 1991 r. Nr 118, poz. 512 ze zm.) na

roszczenie pieniężne. Twierdząca odpowiedź na to pytanie rozwiązywałaby rozwa-

żane zagadnienie. Gdyby roszczenie o przywrócenie do pracy przekształcało się w

roszczenie pieniężne (o odszkodowanie), to w sprawie o tak zmodyfikowanym z

mocy prawa przedmiocie, konieczność zawieszenia postępowania nie budziłaby wąt-

pliwości. Prawo upadłościowe zawiera normy odnoszące się do skutków upadłości

dla różnych zobowiązań wiążących upadłego. Nie zawiera regulacji odnoszących się

do stosunków pracy, w których upadły był stroną (pracodawcą). Stosunki te charakte-

ryzują się istotną specyfiką. Nie do przyjęcia z punktu widzenia konstrukcji prawnej

upadłości, ale także ze względów gospodarczych i społecznych, byłoby stwierdzenie,

że wszystkie roszczenia majątkowe pracownicze (w tym wywodzone z trwających w

dacie ogłoszenia upadłości stosunków pracy) przekształcają się w roszczenia pie-

niężne. Wchodzące w skład masy upadłości przedsiębiorstwo upadłego, będące jed-

nocześnie zakładem pracy, może pod określonymi prawem warunkami funkcjonować

przez dłuższy czas. Specyfika stosunków pracy wiążących upadłego znalazła po-

czątkowo wyraz w przepisach Prawa upadłościowego, w którym uregulowano wiele

przypadków wpływu upadłości na zobowiązania wiążące upadłego, takie jak umowy

sprzedaży, komisu, zlecenia, agencyjna, użyczenia, najmu itd. Zgodnie z art. 45

Prawa upadłościowego, obowiązującym do 1 stycznia 1994 r. (uchylonym przez

ustawę z dnia 29 grudnia 1993 r. o ochronie roszczeń pracowniczych w razie niewy-

płacalności pracodawcy, Dz.U. z 1994 r. Nr 1, poz. 1, obecnie jednolity tekst: Dz.U. z

2000 r., Nr 9, poz. 85 ze zm.) umowy o pracę nie rozwiązują się z powodu ogłosze-

nia upadłości pracodawcy, mogą być jednak przez syndyka rozwiązane z zachowa-

niem ustawowych terminów wypowiedzenia, chociażby umowa była zawarta na czas

oznaczony - § 1, natomiast pracownikowi służyło w pierwszym miesiącu od daty

5

ogłoszenia upadłości pracodawcy prawo rozwiązania umowy za tygodniowym wypo-

wiedzeniem, chociażby umowa była zawarta na czas oznaczony - § 2. Obecnie kon-

sekwencje ogłoszenia upadłości pracodawcy dla trwających w tym momencie sto-

sunków pracy uregulowane są w przepisach prawa pracy takich jak Kodeks pracy

(art. 411

), a także ustawa z dnia 28 grudnia 1989 r. o szczególnych zasadach rozwią-

zywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy

oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz.U. z 1990 r. Nr 4, poz. 19 ze zm.) i ustawa o

ochronie roszczeń pracowniczych w razie niewypłacalności pracodawcy. Skoro ogło-

szenie upadłości pracodawcy nie powoduje ex lege przekształcenia wywodzonych z

trwającego stosunku pracy majątkowych a niepieniężnych roszczeń pracownika w

roszczenia pieniężne, to wobec braku wyraźnego przepisu, nieuprawniony jest po-

gląd, w myśl którego takiemu przekształceniu ulegałoby roszczenie o przywrócenie

do pracy. Trzeba bowiem przyjąć, że wpływ upadłości pracodawcy na stosunki pracy

został uregulowany odrębnie i regulacje z dziedziny prawa pracy mają pierwszeń-

stwo przed ogólnymi przepisami prawa upadłościowego. Te rozważania prowadzą do

wniosku, że w sprawie o przywrócenie do pracy spór nie dotyczy przedmiotu należą-

cego do masy. Do masy zaliczony mógłby zostać tylko „przedmiot” w postaci rosz-

czenia odszkodowawczego, w które - bez woli powoda - przekształcić by się musiało

roszczenie o przywrócenie do pracy, a do takiego twierdzenia brak jest podstaw.

Przeciwko uznaniu roszczenia o przywrócenie do pracy za „przedmiot” wchodzący w

skład masy upadłości bez takiego przekształcenia przemawia bowiem sama istota

postępowania upadłościowego. Roszczenie takie nie nadaje się do umieszczenia na

liście wierzytelności i zaspokojenia w trybie określonym w rozdziale VIII Prawa upa-

dłościowego. Warto przy tym zwrócić uwagę na konsekwencje zawieszenia postę-

powania na podstawie art. 174 § 1 pkt 4 KPC. Może ono zostać podjęte przeciwko

syndykowi tylko w wypadku, gdy w postępowaniu upadłościowym sędzia komisarz

nie uznał tej wierzytelności albo gdy na skutek sprzeciwu sąd odmówił jej uznania

(art. 161 § 2, art. 165 Prawa upadłościowego). Dopiero po zakończeniu lub umorze-

niu postępowania upadłościowego możliwe jest dochodzenie od upadłego roszczenia

dotyczącego nieuznanej w tym postępowaniu wierzytelności. Wszystkie te rozważa-

nia prowadzą do wniosku o braku podstaw do zawieszenia postępowania w sprawie

o roszczenie o przywrócenie do pracy wówczas, gdy w toku postępowania ogłoszona

została upadłość pracodawcy. Konkluzji tej nie zmienia możliwość zasądzenia przez

sąd odszkodowania zamiast dochodzonego przez pracownika przywrócenia do

6

pracy. Przedmiot sporu w rozumieniu art. 174 § 1 pkt 4 KPC wyznacza roszczenie

powoda, a możliwości uwzględnienia przez sąd roszczenia alternatywnego nie mają

znaczenia dla określenia przedmiotu sporu. Dla udzielenia odpowiedzi nie ma też

znaczenia prawo do wynagrodzenia za czas pozostawania bez pracy wynikające z

art. 47 KP. Roszczenie pracownika o to wynagrodzenie powstaje z chwilą podjęcia

pracy w wyniku przywrócenia orzeczonego przez sąd. Chwila powstania roszczenia

wyznacza dłużnika, nie jest nim upadły, lecz masa upadłości. Konsekwencje proce-

sowe ogłoszenia upadłości nie mogą zatem obejmować tego roszczenia.

Pozostaje zatem do rozwiązania problem, przeciwko komu ma się toczyć po-

stępowanie w sprawie o przywrócenie do pracy po ogłoszeniu upadłości pracodawcy.

Zgodnie z art. 20 § 1 Prawa upadłościowego, na skutek ogłoszenia upadłości upadły

traci z samego prawa zarząd majątkiem stanowiącym masę upadłości, zarząd ten

obejmuje - w myśl art. 90 tego Prawa - syndyk. Dotyczy to oczywiście także zakładu

pracy wchodzącego w skład majątku upadłego. W konsekwencji syndyk wykonuje -

w ramach zarządu - obowiązki pracodawcy. Z tego względu i zgodnie z art. 59 Prawa

upadłościowego postępowanie w sprawie o przywrócenie do pracy od chwili ogło-

szenia upadłości może się toczyć jedynie przeciwko syndykowi. Zakład pracy pozo-

staje własnością upadłego; w sensie materialnoprawnym upadły pozostaje też pra-

codawcą. W procesie następuje natomiast - jak to jest określane w doktrynie - pod-

stawienie procesowe (zastępstwo pośrednie), polegające na tym, że zastępca działa

na rzecz zastąpionego, ale w imieniu własnym i jako podmiot podstawiony ma legi-

tymację procesową, której pozbawiony jest podmiot, będący stroną w znaczeniu

materialnym, w miejsce którego zachodzi podstawienie (tak: W. Broniewicz: Stano-

wisko syndyka upadłości w procesach z jego udziałem, PiP 1993 nr 2, str. 41 - 49). Z

tych przyczyn należy uznać, że od chwili ogłoszenia upadłości postępowanie w

sprawie o przywrócenie do pracy może się toczyć tylko przeciwko syndykowi.

Z tych wszystkich względów Sąd Najwyższy podjął uchwałę o treści podanej w

sentencji. Bezprzedmiotowe stało się - wobec zajętego stanowiska - udzielenie od-

powiedzi na trzecie z pytań przedstawionych przez Sąd Okręgowy.

========================================