II CKN 969/00

Wyrok z dnia 10 lipca 2002 r., II CKN 969/00

Naruszenie prawa wyłącznego do wzoru zdobniczego zachodzi również

w wypadku tak znacznej zbieżności cech przedmiotów, że postacie ich

przedstawiają się pod względem estetycznym niemal identycznie.

Sędzia SN Mirosława Wysocka (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Barbara Myszka

Sędzia SN Tadeusz Żyznowski

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa „E.”, spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością w I. przeciwko Adamowi F., właścicielowi Zakładu Tworzyw

Sztucznych „S.P.” w Ł. o ochronę praw z rejestracji wzoru zdobniczego i czyn

nieuczciwej konkurencji, po rozpoznaniu w Izbie Cywilnej w dniu 10 lipca 2002 r. na

rozprawie kasacji pozwanego od wyroku Sądu Apelacyjnego w Łodzi z dnia 27

stycznia 2000 r.

oddalił kasację.

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 30 czerwca 1999 r. Sąd Okręgowy w Łodzi, uwzględniając

powództwo „E.”, spółki z.o.o. Ł., nakazał pozwanemu Adamowi F. – właścicielowi

Zakładów Tworzyw Sztucznych „S.P.” w Ł. zaniechanie naruszania praw

wyłącznych powoda wynikających z rejestracji przez Urząd Patentowy RP pod

numerem (...) wzoru zdobniczego „Zbiornika płuczącego miski ustępowej” przez

wstrzymanie produkcji i wprowadzania do obrotu kopii tegoż zbiornika płuczącego,

wycofanie z sieci sprzedaży hurtowej i detalicznej kopii tego zbiornika, wstrzymanie

jakiejkolwiek reklamy tego produktu oraz złożenie w ogólnopolskim wydaniu

„Gazety Wyborczej” i „Życia” oświadczenia o popełnieniu czynu nieuczciwej

konkurencji polegającego na naśladowaniu gotowego produktu powoda, a także

wyrażenia ubolewania i zobowiązania się do nienaruszania praw w przyszłości.

Ustalenia faktyczne i ocenę prawną Sądu pierwszej instancji zaaprobował Sąd

Apelacyjny w Łodzi, wyrokiem z dnia 27 stycznia 2000 r. oddalił apelację

pozwanego, dokonując następujących ustaleń.

W dniu 22 sierpnia 1994 r. powód uzyskał świadectwo ochronne na wzór

zdobniczy zbiornika płuczącego miski ustępowej; prawo to trwa od dnia 9 lipca

1992 r. Pozwany ma od dnia 20 stycznia 1993 r. świadectwo ochronne na wzór

użytkowy „płuczka ustępowa dolna”. W toczących się z udziałem stron

postępowaniach przed Urzędem Patentowym oddalono wnioski pozwanego o

unieważnienie prawa ochronnego na wzór zdobniczy powoda oraz o ustalenie, że

produkcja pozwanego nie jest objęta prawem ochronnym na wzór zdobniczy

powoda.

Produkt pozwanego nie różni się od produktu powoda w zakresie trzech cech

– przednia ściana i przednia część pokrywy są łukowate, naroża zaokrąglone,

w prawym dolnym rogu znajduje się klawisz. Cechą różniącą te produkty jest kształt

tylnej części pokrywy, produkt powoda ma bowiem płytkie owalne wgłębienie

równoległe, a produkt pozwanego – wgłębienie półkoliste prostolinijne. Różnica ta

nie jest znacząca i odróżniająca produkt pozwanego od produktu powoda,

pozostaje bez wpływu na ogólny wygląd i wrażenie, jakie wywołuje u odbiorcy.

W ocenie Sądu Apelacyjnego, do stwierdzenia naruszenia prawa do wzoru

zdobniczego nie jest konieczne, aby obydwa porównywane przedmioty były

identyczne w zakresie wszystkich cech wyszczególnionych w zastrzeżeniu

ochronnym wzoru zdobniczego. Ocena w zakresie naruszenia tego prawa

wyłącznego dokonywana jest na podstawie rozporządzenia Rady Ministrów z dnia

29 stycznia 1963 r. w sprawie ochrony wzorów zdobniczych (Dz.U. Nr 8, poz. 45),

przy uwzględnieniu odpowiednio stosowanych przepisów o wzorach użytkowych,

zawartych w ustawie z dnia 19 października 1972 r. o wynalazczości (jedn. tekst:

Dz.U. 1993 r. Nr 26, poz. 117 ze zm. – dalej "u.wynal."). Odpowiednie stosowanie

tych przepisów do wzorów zdobniczych wymaga, w ocenie Sądu Apelacyjnego,

uwzględnienia specyfiki wzorów zdobniczych oraz ich cech charakterystycznych

wynikających z definicji wzoru zdobniczego zawartej w § 1 rozporządzenia. Istotę

wzoru zdobniczego stanowi (przejawiająca się w kształcie, właściwościach

powierzchni, układzie linii, rysunku lub barwie) postać przedmiotu, nadająca mu

swoisty i oryginalny wygląd i zmierzająca do celów estetycznych.

Przy ustaleniu, że produkt pozwanego jest niemal tożsamy z produktem

chronionym oraz że jedyny element różniący nie ma wpływu na postać przedmiotu,

jego wygląd i wrażenie estetyczne, zachodzi podstawa do uznania, że pozwany

dopuścił się naruszenia prawa wyłącznego powoda.

Sąd Apelacyjny argumentował ponadto, że ochrona wynikająca z rejestracji

wzoru zdobniczego stałaby się iluzoryczna, gdyby każdy produkt, nawet wizualnie

niemal identyczny z produktem chronionym, mógł być wprowadzany bez przeszkód

do obrotu tylko ze względu na różnicę co do jednego szczegółu, choćby

pozostawała ona bez wpływu na postać przedmiotu.

Te względy skłoniły Sąd Apelacyjny do uznania, że powodowi przysługuje

ochrona przewidziana w art. 57 u.wynal.

Sąd Apelacyjny ocenił jako bezpodstawny zarzut pozwanego naruszenia

przez Sąd pierwszej instancji art. 13 ust. 1 ustawy z dnia 16 kwietnia 1993 r. o

zwalczaniu nieuczciwej konkurencji (Dz.U. Nr 47, poz. 211 – dalej "u.z.n.k."). W

odróżnieniu od ochrony wynikającej z rejestracji wzoru zdobniczego, która ma

charakter bezwzględny i jest niezależna od sposobu skopiowania zewnętrznej

postaci produktu oraz od możliwości wprowadzenia klientów w błąd co do

tożsamości producenta lub produktu, przesłanką zastosowania wymienionego

przepisu jest stwierdzenie tej okoliczności. Przesłanka ta została spełniona, produkt

pozwanego może bowiem wprowadzać w błąd co do źródła pochodzenia towaru,

będąc niemal identycznym z produktem powoda i różniąc się odeń tylko jednym

szczegółem, nie stanowiącym elementu wyróżniającego i nie wpływającym na jego

wygląd. Z tego względu działanie pozwanego stanowiło czyn nieuczciwej

konkurencji, uzasadniający udzielenie powodowi ochrony także na podstawie art.

18 u.z.n.k.

Kasację od wyroku Sądu Apelacyjnego pozwany oparł na podstawie

naruszenia prawa materialnego (art. 3931

pkt 1 k.p.c.). Skarżący zarzucił „wadliwy

wybór normy prawnej”, tj. § 11 ust. 1 rozporządzenia w sprawie ochrony wzorów

zdobniczych w związku z art. 16 ust. 3 u.wynal. zamiast prawidłowo § 11 ust. 1

rozporządzenia w związku z art. 80 ust. 3 u.wynal., a także błędną wykładnię

polegającą na przyjęciu, że produkt podobny do chronionego wzorem zdobniczym,

ale nie wypełniający wszystkich cech zastrzeżonych w decyzji Urzędu

Patentowego, „narusza prawa chronionego wzoru zdobniczego”.

Skarżący zarzucił ponadto naruszenie prawa materialnego przez błędną

wykładnię art. 13 ust. 1 u.z.n.k., polegającą na uznaniu, że produkt podobny do

oryginału można uznać za skopiowany. Według pozwanego, dla uznania jego

działania za czyn nieuczciwej konkurencji konieczne byłoby stwierdzenie

skopiowania produktu powoda przy użyciu technicznych środków reprodukcji. Przez

kopiowanie, według skarżącego, można rozumieć jedynie naśladownictwo

zewnętrznej postaci produktu uzyskane np. przez sporządzenie odlewu lub

kalkowanie.

W konkluzji skarżący wniósł o zmianę wyroków Sądów obu instancji i

orzeczenie co do istoty sprawy przez oddalenie powództwa, ewentualnie o

uchylenie tych wyroków i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi

Okręgowemu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W zakresie oceny roszczeń wywodzonych z prawa wyłącznego wynikającego

z ochrony wzoru zdobniczego, Sąd Apelacyjny zastosował prawidłowo przepisy

rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 29 stycznia 1963 r. w sprawie ochrony

wzorów zdobniczych oraz ustawy z 1972 r. o wynalazczości. Obydwa te akty

prawne straciły moc z dniem 21 sierpnia 2001 r., tj. w dacie wejścia w życie ustawy

z dnia 30 czerwca 2000 r. – Prawo własności przemysłowej (Dz.U. 2001, Nr 49,

poz. 508). Utrata mocy ustawy o wynalazczości nastąpiła bezpośrednio na

podstawie art. 326 ust. 1 wymienionej ustawy. Wraz z jej uchyleniem utraciło moc

rozporządzenie z 1963 r., wydane na podstawie delegacji ustawowej zawartej w art.

142 ustawy z dnia 31 maja 1962 r. – Prawo wynalazcze (Dz.U. Nr 33, poz. 156) i

zachowane w mocy na podstawie art. 125 ust. 3 u.wynal. Stosownie do art. 315 ust.

1 i 2 Prawa własności przemysłowej, do pozostających w mocy praw w zakresie

wzorów zdobniczych stosuje się przepisy dotychczasowe, które mają zastosowanie

również do stosunków prawnych powstałych przed dniem wejścia w życie

ustawy. (...)

Bezpodstawny i nieadekwatny do przyjętych podstaw prawnych

rozstrzygnięcia jest zarzut zastosowania przez Sąd wadliwej normy prawnej – art.

16 ust. 3 zamiast art. 80 ust. 3 u.wynal. Rozporządzenie w sprawie ochrony wzorów

zdobniczych w § 11 ust. 1 odsyła w sprawach w nim nie unormowanych do

odpowiedniego stosowania przepisów dotyczących wzorów użytkowych. Nietrafnie

zarzucił skarżący, że Sąd błędnie przyjął za podstawę rozważań przepis dotyczący

wynalazku (art. 16 u.wynal.) zamiast przepisu dotyczącego wzoru użytkowego (art.

80 u.wynal.). Z uzasadnienia Sądu Apelacyjnego jednoznacznie wynika, że przyjął

on, iż odpowiednie zastosowanie do wzorów zdobniczych mają przepisy o wzorach

użytkowych. Wzmianka o art. 16 ust. 3 u.wynal. zawarta została w ogólnych

rozważaniach Sądu, w których wskazał, że nawet w odniesieniu do wynalazków

wyrażane są niekiedy wątpliwości dotyczące wymogu pełnej zbieżności wszystkich

cech zastrzeżonych przy badaniu nowości, czy naruszenia praw z patentu. Zarzut

pozwanego o przyjęciu tego przepisu za podstawę orzeczenia nie może się obronić

w konfrontacji z treścią uzasadnienia zaskarżonego wyroku. Skarżący pominął, że

co do zakresu przedmiotowego ochrony, regulacje zawarte w wymienionych

przepisach są analogiczne. Akcentując w swych zarzutach, że patentu udziela się

na rozwiązania o charakterze technicznym, skarżący pominął również, że wzorem

użytkowym jest także rozwiązanie o charakterze technicznym (odpowiednio art. 10 i

77 u.wynal.).

Te niedostatki argumentacji skarżącego mają jednak znaczenie drugorzędne,

o bezpodstawności omawianego zarzutu przesądza bowiem fakt, że zarzucono

Sądowi błędne zastosowanie przepisu, który nie stanowił podstawy orzeczenia.

Skarżący nie odniósł się bezpośrednio do rzeczywistej podstawy

rozstrzygnięcia i argumentacji Sądu, który przyjął, że definicja wzoru zdobniczego,

zawarta w § 1 rozporządzenia z 1963 r., określająca charakter i istotę tego wzoru,

ma istotne znaczenie przy ustaleniu sposobu „odpowiedniego” stosowania

przepisów o wzorach użytkowych. Formułując przytoczony na wstępie zarzut

błędnej wykładni, skarżący nie wskazał innych – poza art. 16 ust. 3 i art. 80 ust. 3

u.wynal. – przepisów, do których miałby się on odnosić. Skarżący, koncentrując się

wyłącznie na kwestii przedmiotowego zakresu prawa do wzoru użytkowego,

wyznaczanego przez zastrzeżenia ochronne zawarte w opisie wzoru, nie

przedstawił kontrargumentów w stosunku do wykładni przyjętej przez Sąd.

Podtrzymał jedynie swą, prezentowaną w dotychczasowym postępowaniu tezę, że

zarówno w wypadku wzoru użytkowego, jak i wzoru zdobniczego, o naruszeniu

prawa ochronnego można mówić tylko w wypadku identyczności wszystkich cech

ujętych w zastrzeżeniach ochronnych.

Sąd Apelacyjny trafnie zauważył, że istotna różnica pomiędzy wzorami

użytkowymi i zdobniczymi polega na tym, iż w pierwszym wypadku chodzi o zespół

cech technicznych (rozwiązanie o charakterze technicznym), a w drugim – o postać

przedmiotu (rozwiązanie o charakterze estetycznym).

Z definicji wzoru zdobniczego, zawartej w § 1 rozporządzenia z 1963 r.,

wynika, że przedmiotem ochrony jest „postać przedmiotu” W istocie pokrywa się to

z pojęciem „wyglądu” przedmiotu, określenie „cel estetyczny”, którym także

posługuje się ten przepis, odnosi się bowiem do efektów, które mają nadawać

przedmiotowi określony wygląd, a nie do tych, które dotyczą jego cech użytkowych.

Dlatego Sąd trafnie przypisał istotne znaczenie przedmiotowi jako „całości” (całej

postaci przedmiotu), gdyż ona decyduje o jego „wyglądzie” i wrażeniu estetycznym,

jakie wywiera na odbiorcy.

Bezwzględny charakter prawa wyłącznego, którym jest prawo ochronne do

wzoru zdobniczego, oznacza wyłączenie tego dobra spod wszelkiej ingerencji

innych osób. Bez wątpienia ingerencję taką stanowi pełne odtworzenie

(reprodukcja) wzoru przy wytwarzaniu i rozpowszechnianiu określonych

przedmiotów. Kwestią bardziej złożoną jest, czy taką niedozwoloną ingerencją jest

również częściowe odtworzenie wzoru, czyli stosowanie wzoru w nieco tylko

zmodyfikowanej postaci. Taka postać korzystania z wzoru zdobniczego, a więc

naśladownictwo, jest uznawana za niedozwolone wkroczenie w sferę cudzego

prawa wyłącznego. Naśladownictwo zakłada decydujący wpływ prototypu, dlatego

stwierdza się je na podstawie występowania podobieństw, a nie różnic pomiędzy

przedmiotami. Występowanie pewnych różnic nie wyklucza naśladownictwa, co

więcej – jak zauważa się w piśmiennictwie – często różnice te są wprowadzane

właśnie w celu zamaskowania naśladownictwa. Jednocześnie jednak sam fakt

istnienia podobieństwa nie przesądza o naśladownictwie z tego choćby względu, że

pewne podobieństwa są nieuniknione. Dlatego stwierdzenie naśladownictwa

wymaga w każdym konkretnym wypadku szczegółowej, zindywidualizowanej oceny,

której dokonał Sąd orzekający w sprawie niniejszej.

Trafne jest wyrażone w piśmiennictwie stanowisko odrzucające tezę, że

zakres przedmiotowy ochrony wzoru zdobniczego wyznaczają łącznie wszystkie

cechy wzoru wymienione w zastrzeżeniach ochronnych. Teza ta byłaby nie do

pogodzenia z faktem, że przedmiotem ochrony jest postać przedmiotu, ogólny efekt

wizualny. Istnienie różnicy pomiędzy porównywanymi przedmiotami będzie miało

znaczenie wówczas, gdy wpłynie na uzyskanie innego efektu estetycznego,

odmiennego wyglądu przedmiotu.

Przedstawione stanowisko pozostaje w zgodzie z dotychczasowymi,

nielicznymi wypowiedziami Sądu Najwyższego. W wyroku z dnia 30 września

1963 r., II CR 870/62 (nie publ.), wydanym jeszcze na tle przepisów rozporządzenia

Prezydenta RP z dnia 22 marca 1928 r. o ochronie wynalazków, wzorów i znaków

towarowych (Dz.U. Nr 39, poz. 384 ze zm.), Sąd Najwyższy stwierdził, że gdyby

każda różnica wielkości przedmiotu lub innych elementów wzoru oznaczała

wprowadzenie istotnego novum, to prawo wynikające z zarejestrowania wzoru

byłoby iluzoryczne. W wyroku z dnia 22 listopada 1967 r., I CR 433/67 (PUG 1968,

nr 8-9, s. 285), wydanym już pod rządem rozporządzenia z 1963 r., Sąd Najwyższy

przyjął, że do naruszenia prawa do wzoru zdobniczego może dojść także wtedy,

gdy istnieją pewne różnice pomiędzy przedmiotami, bowiem „chodzi o ogólny efekt,

ogólne wrażenie, a zatem o istotne cechy wzoru zdobniczego”.

Z tego co powiedziano wynika, że wykładnia dokonana przez Sąd Apelacyjny

znajduje oparcie w poglądach wyrażanych w piśmiennictwie, a także

w orzeczeniach Sądu Najwyższego. Wykładnię tę – wbrew pozbawionemu

pogłębionej argumentacji zarzutowi skarżącego – uznać należy za prawidłową,

będącą wyrazem właściwego rozumienia treści i znaczenia powołanych norm

prawnych. Prowadzi to do zaaprobowania tezy leżącej u podstaw zaskarżonego

orzeczenia, że identyczność wszystkich cech ujętych w opisie ochronnym wzoru

zdobniczego nie jest konieczną przesłanką stwierdzenia naruszenia prawa

wyłącznego. Naruszenie to zachodzi również w wypadku tak znacznej zbieżności

cech, że postać obu przedmiotów przedstawia się pod względem estetycznym

niemal identycznie.

W tym stanie rzeczy brak podstaw do zakwestionowania stwierdzenia Sądu,

że istnieją przesłanki udzielenia powodowi ochrony na podstawie art. 57 w związku

z art. 82 u.wynal., toteż kasację pozwanego w omówionym zakresie należało uznać

za nieuzasadnioną.

Nieuzasadniony jest także zarzut naruszenia art. 13 ust. 1 u.z.n.k. Chociaż

silniejsza i skuteczniejsza ochrona prawa powoda do wzoru zdobniczego wynika z

powołanych i zastosowanych przez Sąd przepisów, to przyjęcie także podstawy

wynikającej z ustawy o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji, co znalazło

odzwierciedlenie w treści wyroku, wymaga odniesienia się także do tej kwestii.

Odniesienie to nastąpić może jedynie w tym aspekcie, jaki wynika z podstawy

kasacyjnej, skarżący zanegował bowiem tylko jedną przesłankę zastosowania art.

13 ust. 1 u.z.n.k., twierdząc, że w rozumieniu tego przepisu skopiowanie

zewnętrznej postaci produktu za pomocą technicznych środków reprodukcji

zachodzi tylko wówczas, gdy imitacja cudzego produktu jest uzyskana w drodze

takiego działania, jak odlew, kalkowanie itp. Innymi słowy, według skarżącego,

techniczny sposób reprodukcji ogranicza się tylko do działań bezpośrednio na

samym oryginale.

Z twierdzeniem tym nie można się zgodzić, jeżeli bowiem wykładnia językowa

nie stanowi dostatecznie pewnej podstawy do formułowania stanowczych

wniosków, odwołać się należy do wykładni celowościowej. Jak wskazuje się w

piśmiennictwie, ratio legis omawianego przepisu wiąże się z niedopuszczeniem do

seryjnej produkcji wyrobów, decydujące znaczenie ma więc powtarzalne

kopiowanie produktu przy użyciu środków technicznych. Oznacza to, że zakres

zastosowania art. 13 ust. 1 u.z.n.k. nie ogranicza się do technicznych działań

podejmowanych na samym oryginale, a przepis ten stosowany być może w sytuacji

seryjnej produkcji wyrobów, reprodukującej zewnętrzną postać produktu, także

wówczas, gdy nie powstała ona przez proste, bezpośrednie skopiowanie oryginału.

W tych sytuacjach można więc mówić o naśladownictwie w rozumieniu

omawianego przepisu.

Zgodzić się trzeba także z wyrażanym w piśmiennictwie poglądem, że nie jest

konieczne stwierdzenie identyczności kopii z oryginałem, lecz wystarczający jest tak

wysoki stopień podobieństwa, że przeciętny nabywca, na podstawie ogólnego i

całościowego wrażenia, nie odróżnia go od wyrobu oryginalnego. Ustalenia Sądu w

zakresie tej przesłanki nie były w kasacji kwestionowane.

W konkluzji stwierdzić trzeba bezpodstawność zarzutu błędnej wykładni

przepisu art. 13 ust. 1 u.z.n.k., a wobec niekwestionowania dalszych przesłanek

zastosowania tego przepisu, zarzut jego naruszenia ocenić należało jako

bezpodstawny.

Te względy uzasadniały oddalenie kasacji, stosownie do art. 39312

§ 1 k.p.c.