II UKN 478/01

Wyrok z dnia 11 lipca 2002 r.

II UKN 478/01

Obowiązek wypłaty jednorazowego odszkodowania rodzinie pracownika

zmarłego w następstwie wypadku przy pracy, spoczywający na uspołecznio-

nym zakładzie pracy, przekształconym przed dniem wejścia w życie Konstytucji

RP z dnia 2 kwietnia 1997 r. w nieuspołeczniony zakład pracy, nie przechodzi

na Zakład Ubezpieczeń Społecznych w następstwie utraty mocy art. 32 ust. 1

ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy

pracy i chorób zawodowych (jednolity tekst: Dz.U. z 1983 r. Nr 30, poz. 144 ze

zm.) w części, w której ograniczał odpowiedzialność ZUS tylko do pracowników

nieuspołecznionych zakładów pracy i członków ich rodzin, wskutek wyroku

Trybunału Konstytucyjnego z dnia 24 kwietnia 2002 r. (P 5/01) o niezgodności

tego przepisu z art. 2 i art. 32 Konstytucji.

Przewodniczący SSN Jerzy Kuźniar, Sędziowie SN: Herbert Szurgacz (spra-

wozdawca), Maria Tyszel.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 11 lipca 2002 r. sprawy z

powództwa Janiny J. przeciwko Związkowi Spółek Wodnych w K. o jednorazowe od-

szkodowanie, na skutek kasacji strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu

Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Kaliszu z dnia 31 maja 2001 r. [...]

o d d a l i ł kasację.

U z a s a d n i e n i e

Pozwem z dnia 5 maja 1999 r. Janina J. domagała się od Związku Spółek

Wodnych w K. jednorazowego odszkodowania z tytułu wypadku przy pracy jakiemu

uległ jej mąż Marian J. w dniu 7 maja 1993 r. Wyrokiem z dnia 18 grudnia 2000 r.

Sąd Rejonowy- Sąd Pracy w Kępnie uwzględnił roszczenie powódki. Sąd ustalił, że

zdarzenie z dnia 7 maja 1993 r. w postaci zawału mięśnia sercowego ze skutkiem

śmiertelnym zostało uznane za wypadek przy pracy w odrębnym postępowaniu w

2

1999 r. Związek Spółek Wodnych do dnia 4 lipca 1993 r. miał status uspołecznione-

go zakładu pracy, po tej dacie stał się nieuspołecznionym zakładem pracy. Zdaniem

Sądu obowiązek zapłaty jednorazowego odszkodowania ciąży na stronie pozwanej,

a nie na Zakładzie Ubezpieczeń Społecznych, ponieważ „w zakresie odszkodowań z

tytułu wypadków przy pracy, które miały miejsce przed zmianą po stronie pracodaw-

cy nie następuje przejęcie zobowiązań zakładu pracy przez organ rentowy”.

W apelacji pozwany zarzucił naruszenie prawa materialnego art. 12 i art. 32

ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i

chorób zawodowych (jednolity tekst: Dz.U. 1983 r. Nr 30, poz. 144 ze zm.). Zdarze-

niem prawnym rodzącym obowiązek wypłaty odszkodowania nie jest sam wypadek,

lecz dopiero uznanie zdarzenia za wypadek przy pracy prawomocnym wyrokiem

ustalającym rodzi prawo do jednorazowego odszkodowania. Skoro roszczenie po-

wódki stało się wymagalne w dacie, kiedy strona pozwana miała status nieuspołecz-

nionego zakładu pracy, obowiązek wypłaty odszkodowania obciąża organ rentowy.

Wyrokiem z dnia 31 maja 2001 r. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w Kaliszu oddalił apelację. Na gruncie niespornych okoliczności fak-

tycznych Sąd Okręgowy podzielił argumentację prawną Sądu pierwszej instancji

wskazując nadto, że zgodnie z orzecznictwem Sądu Najwyższego roszczenie z tytułu

uszczerbku na zdrowie staje się wymagalne, gdy uprawniony ma realną możliwość

żądania zaspokojenia roszczenia, tj. gdy wie o doznanym stałym lub długotrwałym

uszczerbku na zdrowiu. Jeśli skutkiem wypadku jest śmierć pracownika, uprawnieni

członkowie rodziny mają realną możliwość dochodzenia swoich praw już w dacie

śmierci.

Kasacja strony pozwanej została oparta na podstawie naruszenia art. 12 i art.

32 ustawy wypadkowej. Zdaniem skarżącego, skoro w dacie śmierci pracownika za-

trudniający go zakład miał status uspołecznionego zakładu pracy, a w dacie uznania

zdarzenia za wypadek przy pracy status nieuspołecznionego zakładu pracy, to - po-

nieważ obowiązek odszkodowawczy powstał z momentem uprawomocnienia się

orzeczenia uznającego zdarzenie za wypadek przy pracy i roszczenie stało się wy-

magalne z tą chwilą - obowiązek wypłaty jednorazowego odszkodowania spoczywa

na ZUS .

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

3

Rozpoznawana sprawa ma dwa aspekty. Pierwszy, wiąże się ze stanem

prawnym (i wynikającymi z niego konsekwencjami) obowiązującym w czasie zdarze-

nia w dniu 7 maja 1993 r., którym był zawał mięśnia sercowego powodujący zgon,

uznany wyrokiem sądowym w 1999 r. [...] za wypadek przy pracy. Drugi, dotyczy

tego, czy i ewentualnie jakie skutki prawne dla rozpoznawanej sprawy wynikają z

orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 24 kwietnia 2002 r. (P 5/01), w którym

Trybunał stwierdził, że art. 32 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świad-

czeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych w części, w której

ogranicza odpowiedzialność Zakładu Ubezpieczeń Społecznych tylko do pracowni-

ków nieuspołecznionych zakładów pracy i członków ich rodzin, jest niezgodny z art. 2

oraz art. 32 Konstytucji.

Oceniając sprawę w pierwszym z wymienionych aspektów należy odnieść się

w pierwszym rzędzie do twierdzeń strony pozwanej, że w razie uznania w drodze

orzeczenia sądowego zdarzenia za wypadek przy pracy, obowiązek odszkodowaw-

czy powstaje dopiero z momentem uprawomocnienia się orzeczenia ustalającego.

Stanowisko to nie jest trafne. Orzekające w sprawie Sądy prawidłowo przyjęły, że

roszczenie staje się wymagalne, gdy uprawniony ma realną możliwość żądania za-

spokojenia roszczenia, tj. gdy wie o doznanym uszczerbku na zdrowiu. Kiedy to na-

stępuje, jest kwestią faktu a nie prawa (uchwała Sądu Najwyższego z dnia 17 paź-

dziernika 1984 r., III PZP 29/84, OSNCAP 1985 z. 1, poz. 21). Wprawdzie powołana

uchwała została podjęta w związku z roszczeniem o jednorazowe odszkodowanie z

tytułu choroby zawodowej, ma ona jednak walor szerszy i może być odniesiona do

wymagalności świadczeń należnych z tytułu wypadku pracy. Należy zatem uznać, że

obowiązek wypłaty jednorazowego odszkodowania powódce z tytułu śmierci jej męża

w związku z wypadkiem przy pracy powstał już w dniu zdarzenia. Obowiązek ten

spoczywał na zatrudniającym pracownika zakładzie. Stosownie bowiem do art. 32

ust. 2 ustawy wypadkowej za zakład pracy, od którego przysługuje odszkodowanie,

uważa się w razie wypadku przy pracy - zakład zatrudniający pracownika w czasie

wypadku przy pracy. Z kolei, zgodnie z art. 32 ust. 1 pkt 1 ustawy w brzmieniu obo-

wiązującym w czasie zdarzenia, jednorazowe odszkodowanie z tytułu śmierci przy-

sługuje pracownikom uspołecznionych zakładów pracy i członkom ich rodzin - od

zakładu pracy. Okoliczność, że podmiot zatrudniający, w następstwie zmian w prawie

uzyskał w 1993 r. status nieuspołecznionego zakładu pracy, nie spowodowała przej-

ścia obowiązku odszkodowawczego na ZUS. W konsekwencji obowiązek wypłaty

4

jednorazowego odszkodowania nadal spoczywał na tym zakładzie pracy. Z przepi-

sów, których następstwem była zmiana typu własności określonej grupy podmiotów z

uspołecznionej na nieuspołecznioną nie wynikały dalsze konsekwencje w zakresie

zobowiązań ciążących na podmiotach nimi objętych, w szczególności w zakresie od-

powiedzialności za skutki wypadków przy pracy. Była to bowiem formuła przekształ-

cenia opierająca się o zasadę kontynuacji.

Jak podkreślono na wstępie, stan prawny w zakresie podmiotów obowiąza-

nych do ponoszenia odpowiedzialności odszkodowawczej z tytułu wypadków przy

pracy i chorób zawodowych uległ zmianie w następstwie powołanego orzeczenia

Trybunału Konstytucyjnego z dnia 24 kwietnia 2002 r. Zgodnie z art. 190 ust. 3 Kon-

stytucji utrata mocy obowiązującej aktu normatywnego (przepisu prawa) następuje z

dniem ogłoszenia orzeczenia. W konsekwencji od daty ogłoszenia orzeczenia Trybu-

nału ZUS ponosi odpowiedzialność z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodo-

wych zaistniałych po tej dacie niezależnie od „typu” pracodawcy ( zakładu pracy).

W postanowieniu z dnia 7 grudnia 2000 r. (III ZP 27/00, OSNAPiUS 2001 nr

23, poz. 331; podobnie w uchwale III ZP 30/00, OSNAPiUS 2001 nr 23, poz. 685)

Sąd Najwyższy, po rozważeniu różnych możliwych interpretacji, jakie stwarza niepre-

cyzyjny przepis art. 190 Konstytucji w zakresie skutków orzeczenia Trybunału do-

szedł do przekonania, że najbardziej właściwa jest interpretacja, według której, przy

przyjęciu, że akt normatywny (przepis) traci moc obowiązującą jedynie na przyszłość,

a więc (a contrario) jego moc obowiązująca nie rozciąga się na stany faktyczne po-

wstałe przed ogłoszeniem orzeczenia trybunalskiego - z uwagi na zawarte w tym

orzeczeniu autorytatywne (wiążące) stwierdzenie, że akt ten pozostaje w sprzeczno-

ści z aktem prawnym wyższego rzędu, nie powinien on być przez sądy stosowany do

określonego stanu faktycznego. Innymi słowy - stwierdził Sąd Najwyższy w powoła-

nych orzeczeniach - do momentu ogłoszenia orzeczenia Trybunału dany akt norma-

tywny (jego przepis) obowiązuje, ale nie może być w konkretnych sprawach przez

sąd stosowany, w szczególności jeżeli sąd rozstrzyga sprawę, w której chodzi o

roszczenia powstałe przed utratą mocy obowiązującej aktu normatywnego, z którego

są one wywodzone, albo które na jego podstawie są zaprzeczane.

Podzielając wymienione stanowisko i odnosząc je do spraw o jednorazowe

odszkodowanie należne od uspołecznionych zakładów pracy z tytułu wypadków przy

pracy (chorób zawodowych), w których roszczenie stało się wymagalne w okresie

przed ogłoszeniem orzeczenia Trybunału, należałoby obowiązkiem wypłaty odszko-

5

dowania obciążyć ZUS. W rozpoznawanej sprawie sytuacja jest jednak o tyle od-

mienna, że roszczenie o odszkodowanie stało się wymagalne jeszcze w okresie

przed wejściem w życie nowej Konstytucji, w oparciu o przepisy której Trybunał Kon-

stytucyjny orzekł o niekonstytucyjności wyżej wskazanych przepisów ustawy wypad-

kowej. Sąd Najwyższy w składzie orzekającym stoi na stanowisku, że nie ma prze-

słanek prawnych do rozszerzenia konsekwencji orzeczenia Trybunału Konstytucyj-

nego na stany faktyczne zaistniałe przed wejściem w życie Konstytucji, tj. przed datą

16 października 1997 r.

Na stronie pozwanej obowiązek odszkodowawczy ciążył już przed datą wej-

ścia w życie nowej Konstytucji. Był to jej własny obowiązek, który wynikał z przepisu

art. 32 ust. 2 ustawy wypadkowej i w zakresie którego zmiana formy własności nie

spowodowała żadnych zmian.

Biorąc powyższe pod rozwagę, Sąd Najwyższy na podstawie art. 39312

k.p.c.

orzekł jak w sentencji wyroku.

========================================