III CZP 45/02

Uchwała z dnia 25 lipca 2002 r., III CZP 45/02

Sędzia SN Barbara Myszka (przewodniczący)

Sędzia SN Teresa Bielska-Sobkowicz (sprawozdawca)

Sędzia SN Zbigniew Kwaśniewski

Sąd Najwyższy w sprawie ze skargi wierzyciela Skarbu Państwa – Sądu

Rejonowego dla Krakowa-Nowej Huty w Krakowie na czynność Komornika

Rewiru II przy Sądzie Rejonowym dla Krakowa-Śródmieścia w Krakowie z dnia

28 stycznia 2002 r. w sprawie przeciwko dłużnikowi Zbigniewowi C. i z dnia 31

stycznia 2002 r. w sprawie przeciwko dłużniczce Monice K., po rozstrzygnięciu w

Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 25 lipca 2002 r., przy udziale

prokuratora Prokuratury Krajowej Piotra Wiśniewskiego, zagadnienia prawnego

przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Krakowie postanowieniem z dnia 23 maja

2002 r.:

„Czy w świetle art. 45 ust. 7 i art. 59 ust. 3 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. o

komornikach sądowych i egzekucji (Dz U z 1997 r. Nr 133, poz. 882) w brzmieniu

nadanym ustawą z dnia 18 września 2001 r. o zmianie ustawy o komornikach

sądowych i egzekucji oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz U z 2001 r. Nr

130, poz. 1452) – wierzyciel Skarb Państwa – działający przez Sąd – jest

obowiązany do uiszczenia (przekazania) opłaty stosunkowej łącznie (jednocześnie)

z poleceniem komornikowi sądowemu wszczęcia egzekucji?”.

podjął uchwałę:

Przepis art. 45 ust. 7 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. o komornikach

sądowych i egzekucji (Dz.U. Nr 133, poz. 882 ze zm.) zobowiązuje sąd do

przekazania komornikowi części opłaty stosunkowej, o której mowa w art. 45

ust. 5 tej ustawy, łącznie z poleceniem egzekucyjnym.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 15 marca 2002 r. Sąd Rejonowy dla Krakowa

Śródmieścia oddalił skargę wierzyciela Skarbu Państwa – Sądu Rejonowego dla

Krakowa-Nowej Huty na czynności Komornika Rewiru II przy Sądzie Rejonowym

dla Krakowa-Śródmieścia, polegające na zarządzeniu zwrotu poleceń

egzekucyjnych z dnia 28 stycznia 2002 r. w sprawie przeciwko dłużnikowi

Zbigniewowi C. i z dnia 31 stycznia 2002 r. w sprawie przeciwko dłużniczce Monice

K.

Sąd Rejonowy uznał za uzasadniony zwrot poleceń egzekucyjnych w sytuacji,

w której jednocześnie z nimi wierzyciel-Skarb Państwa – Sąd Rejonowy dla

Krakowa-Nowej Huty nie wniósł opłaty egzekucyjnej. Uzasadnienie dla takiej oceny

stanowi art. 47 ust. 7 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. o komornikach sądowych i

egzekucji (Dz.U. Nr 133, poz. 882 – dalej "u.k.s.egz.") w brzmieniu ustalonym

ustawą z dnia 18 września 2001 r. o zmianie ustawy o komornikach sądowych i

egzekucji oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 130, poz. 1452).

Rozpoznając zażalenie wierzyciela, Sąd Okręgowy w Krakowie przedstawił

Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne sformułowane w

sentencji postanowienia. W ocenie Sądu Okręgowego, ustawa z dnia 18 września

2001 r., która weszła w życie z dniem 1 stycznia 2002 r., w zasadzie uniezależniła

podjęcie przez komornika sądowego czynności od uiszczenia przez wierzyciela

należnej opłaty. Odmiennie jednak traktowany jest wierzyciel – Skarb Państwa,

działający przez sąd lub prokuratora, treść znowelizowanego art. 45 u.k.s.egz.

wskazuje bowiem, że pomimo ustawowego zwolnienia od kosztów sądowych (art. 8

ust. 1 ustawy z dnia 13 czerwca 1967 r. o kosztach sądowych w sprawach

cywilnych, jedn. tekst: Dz.U. z 2002 r. Nr 9, poz. 88 ze zm. – dalej "u.k.s.c."), które

powinno w myśl art. 771 k.p.c. rozciągać się na postępowanie egzekucyjne,

wprowadzony został jednak obowiązek uiszczenia opłaty egzekucyjnej

jednocześnie z poleceniem wszczęcia egzekucji. Przemawia za tym art. 45 ust. 7

ustawy w nowym brzmieniu, przewidujący sankcję zwrotu polecenia egzekucyjnego

w razie braku jednoczesnego przekazania przez sąd lub prokuratora części

należnej opłaty stosunkowej. Brak co prawda przepisu nakładającego obowiązek

uiszczenia takiej opłaty jednocześnie z wnioskiem, jednak istnienie sankcji zwrotu

polecenia musi zakładać nałożenie takiego obowiązku. Gdyby uznać, że sąd lub

prokurator nie ma takiego obowiązku, to zastosowanie takiej sankcji byłoby

niedopuszczalne, zwłaszcza że w świetle art. 45 ust. 5 u.k.s.egz. komornik nie

może wzywać sądu lub prokuratora – dochodzących należności Skarbu Państwa –

do uiszczenia takiej opłaty. Jedyny wniosek, zdaniem Sądu Okręgowego, jest taki,

że obowiązek uiszczenia stosownej opłaty egzekucyjnej przez sąd lub prokuratora

musi wynikać z ustawy. Za takim stanowiskiem przemawia też treść art. 59 ust. 3

u.k.s.egz. Brzmienie ustawy przemawia zatem za przyjęciem istnienia obowiązku

uiszczenia przez sąd lub prokuratora, dochodzącego należności Skarbu Państwa,

opłaty egzekucyjnej jednocześnie ze złożeniem polecenia egzekucyjnego,

jakkolwiek w ramach wykładni celowościowej i systemowej trudno przyjąć, by

rzeczywiście taka była wola ustawodawcy, zwłaszcza wobec ustawowego

zwolnienia Skarbu Państwa z obowiązku ponoszenia opłat sądowych (art. 8 u.k.s.c.

i art. 771 k.p.c.).

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Na wstępie należy rozstrzygnąć zagadnienie, czy ustawowe zwolnienie

Skarbu Państwa, w tym sądu, wynikające z art. 8 ust. 1 u.k.s.c., rozciąga się na

postępowanie egzekucyjne, zgodnie z regułą wyrażoną w art. 771 k.p.c.

Zagadnienie to było przedmiotem rozważań Sądu Najwyższego. W uchwałach z

dnia 2 grudnia 1994 r., III CZP 153/94 (OSNC 1995, nr 3, poz. 51) i z dnia 26

września 2000 r., III CZP 25/00 (OSNC 2001, nr 3, poz. 35) uznano, że regulacja

dotycząca kosztów postępowania egzekucyjnego, zawarta w ustawie

o komornikach sądowych i egzekucji, nie jest regulacją odrębną ani szczególną

w stosunku do przepisów kodeksu postępowania cywilnego i ustawy o kosztach

sądowych w sprawach cywilnych. Pogląd ten uzasadniano m.in. potrzebą spójności

systemu instytucji kosztów sądowych i zwolnienia od obowiązku ich ponoszenia.

Odmienne stanowisko zajął Sąd Najwyższy w uchwałach z dnia 25 września

1998 r., III CZP 25/98 (OSNC 1999, nr 4, poz. 68), z dnia 18 lipca 2000 r., III CZP

23/00 (OSP 2002, nr 3, poz. 36), z dnia 4 czerwca 2001 r., III CZP 23/01 (OSNC

2002, nr 1, poz. 2), z dnia 18 października 2001 r., III CZP 50/01 (OSNC 2002, nr 5,

poz. 59) i z dnia 12 czerwca 2002 r., III CZP 34/02 ("Biuletyn SN" 2002, nr 6, s. 12).

Uzasadnieniem tego poglądu było stwierdzenie, że ustawa o komornikach

sądowych i egzekucji nie zawiera odpowiednika art. 28 u.k.s.c., nie ma więc

odesłania do przepisów kodeksu postępowania cywilnego. Wskazywano także na

istotne różnice dotyczące uregulowania zasad zwolnienia od obowiązku ponoszenia

opłat egzekucyjnych i wydatków w ustawie o komornikach sądowych i egzekucji, w

porównaniu z instytucją zwolnienia od kosztów sądowych uregulowaną w kodeksie

postępowania cywilnego i ustawie o kosztach sądowych w sprawach cywilnych.

Sąd Najwyższy w obecnym składzie podziela to stanowisko. Uregulowanie kwestii

opłat egzekucyjnych w ustawie o komornikach sądowych i egzekucji, i to w sposób

odmienny niż w kodeksie postępowania cywilnego i ustawie o kosztach sądowych w

sprawach cywilnych, wskazuje wyraźnie na to, że ustawa ta zawiera normy

szczególne i autonomiczne, a zwolnienie Skarbu Państwa, w tym sądu, od opłat

sądowych nie rozciąga się na postępowanie egzekucyjne. Gdyby zatem wolą

ustawodawcy – jak twierdzi Sąd Okręgowy – było zwolnienie sądu i prokuratora od

obowiązku ponoszenia opłat egzekucyjnych, znalazłoby to wyraz w treści ustawy.

Po tych wstępnych rozważaniach należy zwrócić uwagę na następujące

kwestie. Przepisy dotyczące opłat egzekucyjnych przeszły istotną ewolucję, w tym

także w części dotyczącej obowiązku ponoszenia tych opłat przez Skarb Państwa.

Wyraźny obowiązek uiszczenia części opłaty, a także ryczałtu kancelaryjnego

i należności na pokrycie wydatków przez Skarb Państwa (w tym sądy), wynikał z §

3 ust. 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 24 czerwca 1991 r.

w sprawie taksy za czynności komorników (Dz.U. Nr 62, poz. 264 ze zm.), zgodnie

jednak z § 4 ust. 2, Skarb Państwa nie wpłacał zaliczki na pokrycie obciążającej go

części opłaty. Rozporządzenie to utraciło moc z dniem wejścia w życie ustawy

z dnia 29 sierpnia 1997 r. o komornikach sądowych i egzekucji. Artykuł 45 ust. 1

u.k.s.egz. uzależniał wszczęcie egzekucji świadczeń pieniężnych od uiszczenia

przez wierzyciela części opłaty stosunkowej, a przepis ten miał z mocy art. 45 ust. 3

zastosowanie do egzekucji należności Skarbu Państwa i gmin, nie wyłączając

egzekucji prowadzonej na polecenie sądu lub prokuratora. Co więcej, w ust. 4

wprowadzona została sankcja w postaci zwrotu polecenia egzekucyjnego w

wypadku nieprzekazania opłaty przez sąd lub prokuratora łącznie z poleceniem

egzekucyjnym. Przepis zawierał więc wyraźnie określony obowiązek poniesienia

części opłaty (art. 45 ust. 1 i 3) oraz sankcję na wypadek jego niewykonania (art. 45

ust. 4).

Ustawa o komornikach sądowych i egzekucji została znowelizowana przez

ustawę z dnia 18 września 2001 r. o zmianie ustawy o komornikach sądowych i

egzekucji oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 130, poz. 1452), która

weszła w życie w dniu 1 stycznia 2002 r. Obecne brzmienie art. 45 nie jest już tak

jasne, a jego wykładnia wywołała uzasadnione wątpliwości Sądu Okręgowego.

Zgodnie z art. 45 ust. 5 u.k.s.egz. w nowym brzmieniu, komornik może, przed

wszczęciem egzekucji, wezwać wierzyciela do wpłacenia części opłaty

stosunkowej. Zrezygnowano zatem z uzależnienia wszczęcia egzekucji od

uiszczenia opłaty, pozostawiając nałożenie tego obowiązku uznaniu komornika. Ta

rezygnacja nie dotyczy jednak wszystkich wierzycieli, a wniosek taki wynika

z brzmienia art. 45 ust. 6 i 7 u.k.s.egz. Pierwszy z tych przepisów stanowi, że do

egzekucji należności Skarbu Państwa i organów samorządowych, nie wyłączając

egzekucji prowadzonej na polecenie sądu lub prokuratora, stosuje się odpowiednio

przepisy ust. 1-3 oraz że wierzyciele, zwolnieni od ponoszenia kosztów sądowych

przez sąd lub z mocy ustawy, nie ponoszą opłaty określonej w ust. 5.

Wykładnia gramatyczna tego przepisu prowadzi do wniosku, że do Skarbu

Państwa, w tym sądu i prokuratora, nie stosuje się art. 45 ust. 4 i 5. Podmiotów tych

zatem komornik nie może wezwać do uiszczenia części opłaty po złożeniu

polecenia egzekucyjnego. W takiej sytuacji możliwe są jedynie dwa rozwiązania –

albo w ogóle nie mają obowiązku uiszczenia opłaty egzekucyjnej, albo mają

obowiązek uiścić ją bez wezwania. Pierwszy z tych wniosków okazuje się

nieuzasadniony w świetle art. 45 ust. 7 u.k.s.egz., określającego sankcję na

wypadek nieuiszczenia owej części opłaty, o której mowa w ust. 5, w terminie

tygodnia od dnia otrzymania przez wierzyciela wezwania do zapłaty lub

nieprzekazania jej przez sąd lub prokuratora łącznie z poleceniem egzekucyjnym.

Sankcją tą jest zwrot wniosku lub polecenia. Skoro zatem komornik nie może

wezwać sądu lub prokuratora do uiszczenia części opłaty, a jej nieuiszczenie

łącznie z poleceniem egzekucyjnym powoduje zwrot tego polecenia, jedynym

zasadnym wnioskiem jest uznanie, że sąd, kierując do komornika polecenie

egzekucyjne, zobowiązany jest uiścić część opłaty, o której mowa w art. 45 ust. 5

u.k.s.egz., bez wezwania, łącznie z tym poleceniem.

Wątpliwości Sądu Okręgowego budzi sformułowanie przepisu, który nie

ustanawia obowiązku uiszczenia części opłaty egzekucyjnej przez sąd i prokuratora

wprost, a mimo to określa sankcję w postaci zwrotu polecenia egzekucyjnego.

Można mieć co prawda uzasadnione zastrzeżenia do takiej konstrukcji przepisu,

która wyprowadza obowiązek określonego zachowania z sankcji, niemniej jednak

w drodze wykładni można zarówno treść powinności, jak i podmiot zobowiązany

określić. Konstrukcja zastosowana w art. 45 u.k.s.egz. dotyczy zresztą nie tylko

sądu i prokuratora, ale także adwokata i radcy prawnego (ust. 8), co do których

obowiązek uiszczenia opłaty łącznie z wnioskiem o wszczęcie egzekucji

wyprowadzić można jedynie z sankcji zwrotu wniosku. Dodatkowo należy wskazać

na art. 59 ust. 3 ustawy, z którego także wynika obowiązek uiszczenia opłaty.

Przywołać też trzeba generalną zasadę odnoszącą się do wszystkich postępowań

cywilnych, zgodnie z którą wszczęcie postępowania wiąże się z obowiązkiem

uiszczenia stosownej opłaty przez stronę, która wnosi o wszczęcie postępowania,

chyba że została z tego obowiązku zwolniona przez sąd lub ustawę. Ponadto

omawiana ustawa, wprowadzając zwolnienie od obowiązku ponoszenia opłat

egzekucyjnych, używa sformułowań expressis verbis (art. 45 ust. 6 zdanie drugie).

Takiego sformułowania w stosunku do sądu i prokuratora brak.

Z powyższych uwag wynika, że nowelizacja ustawy o komornikach sądowych i

egzekucji nie wprowadziła w stosunku do pierwotnego tekstu istotnych zmian, jeżeli

chodzi o obowiązek uiszczenia przez sąd lub prokuratora części opłaty

egzekucyjnej.

Z powyższych względów Sąd Najwyższy rozstrzygnął przedstawione

zagadnienie prawne, jak w uchwale (art. 390 § 1 k.p.c.).