II UKN 565/01

Wyrok z dnia 20 sierpnia 2002 r.

II UKN 565/01

Ubezpieczonemu, co do którego obowiązuje wymaganie posiadania pię-

cioletniego okresu składkowego i nieskładkowego w ostatnim dziesięcioleciu

przed zgłoszeniem wniosku lub powstaniem niezdolności do pracy, uwzględnia

się okresy nieskładkowe w rozmiarze nie wyższym niż jedna trzecia okresów

składkowych przypadających w tym dziesięcioleciu.

Przewodniczący SSN Krystyna Bednarczyk (sprawozdawca), Sędziowie SN:

Herbert Szurgacz, Maria Tyszel.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 20 sierpnia 2002 r.

sprawy z wniosku Teresy K. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Od-

działowi w W. o rentę z tytułu niezdolności do pracy, na skutek kasacji organu rento-

wego od wyroku Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z dnia 24 maja 2001 r. [...]

z m i e n i ł zaskarżony wyrok oraz poprzedzający go wyrok Sądu Okręgowe-

go-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych we Wrocławiu z dnia 26 czerwca 2000 r.

[...] i odwołanie oddalił.

U z a s a d n i e n i e

Decyzją z dnia 10 września 1999 Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w

W. odmówił przyznania wnioskodawczyni Teresie K. prawa do renty z tytułu niezdol-

ności do pracy wobec braku takiej niezdolności.

Po rozpoznaniu odwołania wnioskodawczyni Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych we Wrocławiu wyrokiem z dnia 26 czerwca 2000 r. [...]

zmienił zaskarżoną decyzję i przyznał wnioskodawczyni prawo do renty z tytułu czę-

ściowej niezdolności do pracy od 6 października 1999 r. na okres dwóch lat. Na pod-

stawie opinii biegłych lekarzy Sąd ustalił, że wnioskodawczyni jest częściowo nie-

zdolna do pracy od 6 października 1999 r., zatem spełnia określony w art. 57 ustawy

z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecz-

2

nych (Dz.U. Nr 162, poz. 1118 ze zm.) warunek niezdolności do pracy. Spełnia ona

również pozostałe wymagane warunki, w szczególności ma pięcioletni okres zatrud-

nienia w ostatnim dziesięcioleciu obliczony w ten sposób, że do okresów składko-

wych z tego dziesięciolecia doliczono okresy nieskładkowe w wymiarze jednej trze-

ciej okresów składkowych z całego okresu zatrudnienia.

W apelacji od tego wyroku organ rentowy zarzucił, że warunek posiadania

pięciu lat okresów składkowych i nieskładkowych w ostatnim dziesięcioleciu nie zo-

stał spełniony, gdyż okresy składkowe wynoszą 3 lata, 7 miesięcy i jeden dzień, a

okresy nieskładkowe mogą być uwzględnione tylko w wymiarze 1/3 okresów skład-

kowych czyli 1 roku, 2 miesięcy i 11 dni. Łącznie udowodniony okres wynosi 4 lata, 9

miesięcy i 12 dni.

Wyrokiem z dnia 24 maja 2001 r. [...] Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpie-

czeń Społecznych we Wrocławiu oddalił apelację. Sąd Apelacyjny ustalił, że okresy

składkowe i nieskładkowe wnioskodawczyni w ostatnim dziesięcioleciu liczone łącz-

nie przekraczają okres 5 lat, jednak same okresy składkowe wynoszą 3 lata, 7 mie-

sięcy i 1 dzień. Zgodnie z art. 5 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach okresy nie-

składkowe uwzględnia się w wymiarze 1/3 okresów składkowych. Powołując się na

wyrok Sądu Najwyższego z dnia 16 grudnia 1998 r., II UKN 393/98 (OSNAPiUS z

2000 r. nr 4, poz. 158) Sąd Apelacyjny uznał, że ograniczenie to dotyczy całego

okresu zatrudnienia a nie ostatniego dziesięciolecia. Okresy składkowe wnioskodaw-

czyni w ciągu całego okresu zatrudnienia wynoszą 6 lat, 2 miesiące i 6 dni, zatem z

okresów nieskładkowych w ostatnim dziesięcioleciu można uwzględnić 2 lata i 22

dni. Łącznie okresy składkowe i podlegające uwzględnieniu okresy nieskładkowe w

ostatnim dziesięcioleciu przekraczają pięć lat, zatem warunek określony w art. 57 pkt

2 ustawy o emeryturach i rentach został spełniony.

Wyrok ten zaskarżył kasacją Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w W. i

wskazując jako podstawę kasacji błędną wykładnię art. 5 ust. 2 w związku z art. 57

pkt 2 oraz art. 58 ust. 1 pkt 5 i ust. 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach

i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. Nr 162, poz. 1118 ze zm.)

wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku oraz poprzedzającego go wyroku Sądu

pierwszej instancji i oddalenie odwołania. Zdaniem organu rentowego prawidłowa

wykładnia powołanych przepisów prowadzi do wniosku, że przy ustalaniu wymaga-

nego pięcioletniego okresu w ostatnim dziesięcioleciu okresy nieskładkowe mogą

być doliczone tylko w wymiarze 1/3 okresów składkowych przypadających w tym

3

dziesięcioleciu. Takie stanowisko zajął Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 15 czerwca

1999 II UKN 606/98 (OSNAPiUS 2000 nr 17, poz. 659).

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W orzeczeniach wydanych na tle przepisów art. 32 pkt 2 i 33 ust. 1 pkt 5 i ust.

2 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich

rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 267 ze zm.) warunkujących prawo do renty osoby, która

stała się niezdolna do pracy w wieku powyżej 30 lat, od posiadania pięcioletniego

okresu zatrudnienia w ciągu ostatniego dziesięciolecia przed złożeniem wniosku o

rentę, stanowisko Sądu Najwyższego nie jest jednolite. W wyroku z dnia 16 grudnia

1998 r., II UKN 393/98 (OSNAPiUS 2000 nr 4, poz. 158) Sąd Najwyższy stwierdził,

że rozmiar przypadających w ostatnim dziesięcioleciu przed powstaniem inwalidztwa

okresów nieskładkowych wymienionych w art. 6 ust. 2 ustawy z dnia 17 października

1991 r. o rewaloryzacji emerytur i rent, o zasadach ustalania emerytur i rent oraz o

zmianie niektórych ustaw (Dz.U. Nr 104, poz. 450 ze zm.) podlega ustawowemu

ograniczeniu do jednej trzeciej uwzględnionych okresów składkowych z całego

okresu ubezpieczenia. Pogląd ten Sąd uzasadnił literalnym brzmieniem art. 6 ust. 1

pkt 2 powołanej ustawy, mającego z mocy art. 6 ust. 2 zastosowanie do renty. Prze-

pis ten stanowi, że przy ustalaniu prawa do tego świadczenia warunek posiadania

wymaganego okresu zatrudnienia jest spełniony, jeżeli pracownik udowodni określo-

ną liczbę okresów składkowych uzupełnionych okresami nieskładkowymi w rozmia-

rze nie większym niż określony w art. 4 ust. 2. Na podstawie tego ostatniego przepi-

su przy ustalaniu prawa i wysokości świadczeń okresy nieskładkowe uwzględnia się

w rozmiarze jednej trzeciej uwzględnionych okresów składkowych. Pod pojęciem

„uwzględnionych okresów składkowych” rozumie się - zdaniem Sądu Najwyższego -

wszystkie posiadane przez pracownika okresy składkowe bez nieuzasadnionego dal-

szego ograniczenia rozmiaru uwzględnianych okresów nieskładkowych do jednej

trzeciej okresów nieskładkowych przypadających wyłącznie w ostatnim dziesięciole-

ciu. Odmienny pogląd zaprezentował Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 15 czerwca

1999 r., II UKN 606/98 (OSNAPiUS 2000 nr 17, poz. 659), stwierdzając, że przy

ubieganiu się o prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy uwzględnieniu podle-

gają - poza okresami składkowymi - okresy nieskładkowe z tego samego dziesięcio-

lecia. Ograniczenie tych ostatnich okresów do 1/3 okresów składkowych dotyczy

tylko tego dziesięciolecia, a nie całego okresu ubezpieczenia. Taka interpretacja art.

4

6 ust. 1 i 2 ustawy rewaloryzacyjnej wynika zdaniem Sądu Najwyższego z treści

przepisów art. 32 pkt 2 i 33 ust. 1 pkt 5 i ust. 2 ustawy o z. e. p., gdyż przy ustalaniu

prawa do renty na podstawie tych ostatnich przepisów bierze się pod uwagę okresy

składkowe uzupełnione okresami nieskładkowymi w odpowiednim rozmiarze z wy-

maganego przez prawo okresu, to jest z ostatniego dziesięciolecia.

Przepisy ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. Nr 162, poz. 1118 ze zm.) nie usunęły wątpliwości

interpretacyjnych. Regulacje dotyczące warunków wymaganych do przyznania renty

z tytułu niezdolności do pracy są takie same jak w ustawie o zaopatrzeniu emerytal-

nym pracowników. Podobne są również do określonych w ustawie rewaloryzacyjnej

zasady uwzględniania okresów składkowych i nieskładkowych. Analiza tych przepi-

sów przemawia za słusznością stanowiska zaprezentowanego w ostatnim z powoła-

nych orzeczeń. Podobnie, jak na podstawie art. 6 ust. 1 pkt 2 ustawy rewaloryzacyj-

nej, na podstawie art. 5 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach osobom, co do których

obowiązuje wymóg posiadania pięcioletniego okresu składkowego i nieskładkowego

w ostatnim dziesięcioleciu przed zgłoszeniem wniosku lub powstaniem niezdolności

do pracy, uwzględnia się okresy nieskładkowe w rozmiarze nie wyższym niż jedna

trzecia okresów składkowych przypadających w tym dziesięcioleciu.

Przepis art. 57 pkt 2 określa jako jeden z warunków przyznania prawa do renty

z tytułu niezdolności do pracy posiadanie wymaganego okresu składkowego i nie-

składkowego. Zgodnie z art. 58 ust. 1 wymagany okres zatrudnienia oznacza okre-

śloną liczbę lat w zależności od tego, w jakim wieku osoba ubiegająca się o przyzna-

nie renty stała się niezdolna od pracy. Dla osób, których niezdolność do pracy po-

wstała w wieku powyżej trzydziestu lat, okres ten wynosi 5 lat z zawartym w ust. 2

tego przepisu zastrzeżeniem, że okres ten powinien przypadać w ciągu ostatniego

dziesięciolecia przed zgłoszeniem wniosku o rentę lub przed dniem powstania nie-

zdolności do pracy. Dla osób, które stały się niezdolne do pracy po ukończeniu 30

lat, określony w art. 57 pkt 2 wymóg oznacza posiadanie pięcioletniego okresu skład-

kowego i nieskładkowego w określonym przedziale czasowym, natomiast okresy

składkowe i nieskładkowe przypadające w innym przedziale czasowym nie są brane

pod uwagę przy ustalaniu prawa.

Przepis art. 5 ust. 2 stanowi, że przy ustalaniu prawa do emerytury i renty oraz

obliczaniu ich wysokości okresy nieskładkowe uwzględnia się w wymiarze nie prze-

kraczającym jednej trzeciej udowodnionych okresów składkowych. Okresy uwzględ-

5

niane przy ustalaniu prawa do świadczeń nie zawsze pokrywają się z okresami

uwzględnianymi przy ustalaniu wysokości świadczeń. Niektóre okresy uwzględniane

są w wymiarze wyższym niż lata kalendarzowe tylko przy ustalaniu prawa do świad-

czeń (np. art. 5 ust. 3), w innych przypadkach niektóre okresy uwzględniane są w

zwiększonym wymiarze tylko przy ustalaniu wysokości świadczeń (np. art. 52). W

związku z tym zasady obliczania okresów składkowych i nieskładkowych muszą być

stosowane oddzielnie przy ustalaniu prawa do emerytury lub renty i oddzielnie przy

ustalaniu wysokości tych świadczeń. Odnosząc te zasady do ustalania okresów

składkowych i nieskładkowych osób, o których mowa w art. 58 ust. 2, należy uznać,

że udowodnione okresy składkowe wymagane do uzyskania prawa do renty są to

okresy mieszczące się w ostatnim dziesięcioleciu przed zgłoszeniem wniosku lub

powstaniem niezdolności do pracy. Innych okresów, niemieszczących się w tym

dziesięcioleciu, nie udowadnia się żądając ustalenia prawa, są one uwzględniane

dopiero przy ustalaniu wysokości świadczenia, jeżeli prawo zostanie przyznane.

Wymagane okresy nieskładkowe muszą mieścić się w tym samym przedziale czaso-

wym i uwzględniane są w wymiarze jednej trzeciej okresów składkowych. Z treści

omawianych przepisów nie wynika, aby oprócz wymaganego okresu składkowego (w

określonym dziesięcioleciu) należało udowodnić niewymagane do przyznania prawa

okresy składkowe, przypadające w innym przydziale czasowym, tylko po to, aby

zwiększyć wymiar okresów nieskładkowych. Przy takiej konstrukcji uznawałoby się

za spełniony warunek posiadania wymaganego okresu w stosunku do osoby, która w

ostatnim dziesięcioleciu nie ma żadnego okresu składkowego, lecz udowodniła pię-

cioletni okres nieskładkowy w tym dziesięcioleciu i piętnastoletni okres składkowy w

innym przedziale czasowym. Wprawdzie przepis art. 57 ust. 1 mówi o wymogu po-

siadania okresu składkowego i nieskładkowego, jednak okresy te nie są traktowane

równorzędnie. Dla spełnienia tego wymogu wystarczające jest wykazanie samych

okresów składkowych w określonym wymiarze, natomiast nie wystarczy wykazanie

samych okresów nieskładkowych. Przepis art. 5 ust. 2 nakazuje bowiem ustalanie

wymiaru tych ostatnich okresów w odniesieniu do okresów składkowych, musi być

zatem wykazany jakikolwiek okres składkowy, aby można było obliczyć okres nie-

składkowy podlegający uwzględnieniu.

W konsekwencji należy uznać, że Sąd Apelacyjny ustalił prawidłowo wymiar

okresów składkowych wnioskodawczyni - 3 lata, 7 miesięcy i 1 dzień - lecz na skutek

błędnej wykładni art. 5 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach zastosował nieprawi-

6

dłowe zasady obliczania okresów nieskładkowych. Przy właściwym ustaleniu tych

ostatnich okresów wynoszą one 1 rok, 2 miesiące i 11 dni, zatem łącznie okres

składkowy i nieskładkowy jest niższy od wymaganych pięciu lat.

Uznając opartą na naruszeniu prawa materialnego kasację za uzasadnioną

Sąd Najwyższy na podstawie art. 39315

k.p.c. zmienił zaskarżony wyrok oraz poprze-

dzający go wyrok Sądu pierwszej instancji i oddalił odwołanie.

========================================