I PKN 592/01

Wyrok z dnia 19 września 2002 r.

I PKN 592/01

Wprowadzenie aneksem do umowy o pracę prawa pracownika do od-

prawy w razie rozwiązania stosunku pracy za wypowiedzeniem przez praco-

dawcę zasadniczo nie może być traktowane jako czynność prawna sprzeczna z

zasadami współżycia społecznego.

Przewodniczący SSN Andrzej Kijowski, Sędziowie SN: Józef Iwulski, Herbert

Szurgacz (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 19 września 2002 r.

sprawy z powództwa Andrzeja S. przeciwko Przedsiębiorstwu Instalacji Przemysło-

wych „I.” SA w B. o zapłatę, na skutek kasacji strony pozwanej od wyroku Sądu

Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 9 sierpnia 2001 r. [..]

1. o d d a l i ł kasację;

2) zasądził od strony pozwanej na rzecz powoda koszty postępowania kasa-

cyjnego w kwocie 1.500 zł.

U z a s a d n i e n i e

Powód Andrzej S. wniósł o zasądzenie od pozwanego Przedsiębiorstwa In-

stalacji Przemysłowych „I.” S.A. w B. kwoty 62.594,22 zł tytułem odszkodowania za

niezgodne z prawem rozwiązanie umowy o pracę bez wypowiedzenia oraz kwoty

125.188,44 zł tytułem odprawy pieniężnej w związku z rozwiązaniem umowy o pracę.

Domagał się również sprostowania świadectwa pracy.

Wyrokiem z dnia 26 marca 2001 r. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w Białymstoku zasądził na rzecz powoda łącznie kwotę 176.228,96 zł

tytułem odszkodowania za niezgodne z prawem rozwiązanie umowy o pracę oraz

tytułem należnej odprawy w związku z rozwiązaniem stosunku pracy.

Powód pełnił funkcję prezesa zarządu pozwanej Spółki. Dnia 6 listopada 1999

r. rada nadzorcza odwołała powoda z funkcji prezesa i rozwiązała z nim stosunek

2

pracy na podstawie art. 52 § 1 pkt 1 k.p. z powodu naruszenia § 4 regulaminu pracy

zarządu przez prowadzenie bez wymaganej zgody działalności w innym podmiocie

gospodarczym, tj. zajmowania się interesami konkurencyjnymi oraz uczestniczenia w

spółce konkurencyjnej - spółce z o.o. „S.” (w charakterze członka władz - prezesa

zarządu). Zdaniem Sądu, działalność powoda w spółce „S.” nie stanowiła ciężkiego

naruszenia podstawowych obowiązków pracowniczych, ponieważ powód będąc

wspólnikiem i prezesem zarządu tej Spółki wprawdzie formalnie naruszył zakaz kon-

kurencji, jednak faktycznie działalność konkurencyjna stosunku do „I.” nie została

podjęta. Prawo powoda do odprawy wynika z uchwały rady nadzorczej z 30 czerwca

1999 r., która została włączona do umowy o pracę w formie aneksu. Rada nadzor-

cza, zgodnie z art. 16 statutu pozwanej Spółki posiada uprawnienia do ustalania za-

sad wynagradzania członków zarządu, co obejmuje także dodatkowe świadczenia

związane ze stosunkiem pracy.

W apelacji od powyższego wyroku strona pozwana wnosiła o oddalenie po-

wództwa w całości.

Wyrokiem z dnia 9 sierpnia 2001 r. Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w Białymstoku oddalił apelację. Sąd w pełni podzielił ustalenia oraz ich

ocenę prawną dokonane przez Sąd Okręgowy. W zakresie prawa do odprawy Sąd

podkreślił, że treść umowy o pracę w tym zakresie jest dla pracownika korzystniejsza

od przepisów prawa pracy i zachowuje ważność na podstawie art. 18 k.p.

Strona pozwana zaskarżyła wyrok kasacją w części oddalającej apelację od

wyroku Sądu pierwszej instancji, zasądzającego na rzecz powoda kwotę 117.512,64

zł., zarzucając wyrokowi naruszenie prawa materialnego, mianowicie art. 16 statutu

PIP „I.”, art. 80 i 9 k.p. oraz art. 18 k.p., a także art. 58 § 2 i § 3 w związku z art. 300

k.p. Zdaniem skarżącej, rada nadzorcza wprowadzając do umowy o pracę powoda

klauzulę przewidującą, po pierwsze, w przypadku rozwiązania umowy o pracę z za-

chowaniem 3-miesięcznego wypowiedzenia zwolnienie z obowiązku świadczenia

pracy w okresie wypowiedzenia, i po drugie, prawo do 6-miesięcznej odprawy po

upływie okresu wypowiedzenia – „działała sprzecznie z prawem”. Odprawa po upły-

wie okresu wypowiedzenia nie jest wynagrodzeniem za pracę i rada nadzorcza nie

miała kompetencji do przyznawania świadczenia, które nie stanowi wynagrodzenia

za pracę. Ponadto, nie każde postanowienie umowy o pracę korzystniejsze dla pra-

cowników może zostać uznane za wiążące z punktu widzenia innych przepisów

prawa pracy, zwłaszcza zasady prawa do godziwego wynagrodzenia.

3

W odpowiedzi na kasację strona powodowa wniosła o jej oddalenie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przedmiotem zaskarżenia kasacją jest prawo powoda do odprawy pieniężnej

w związku z rozwiązaniem stosunku pracy. Kasacja strony pozwanej w tym zakresie

nie zawiera usprawiedliwionych podstaw.

Zgodnie z art. 374 Kodeksu handlowego, w umowach między spółką a człon-

kami zarządu, tudzież w sporach z nimi spółkę reprezentuje rada nadzorcza lub peł-

nomocnicy, powołani uchwałą walnego zgromadzenia. Przez umowy w rozumieniu

tego przepisu należy rozumieć wszelkie stosunki prawne łączące spółkę i członka

zarządu bez względu na źródło ich powstania. Należą tu również umowy o pracę

oraz aneksy do umów o pracę. Statut pozwanej Spółki w art. 16 powtarza regułę wy-

rażoną art. 374 k.h. Treść stosunków pracy członków zarządu w spółkach akcyjnych

kształtowana jest przez przepisy Kodeksu handlowego, przepisy Kodeksu pracy oraz

inne przepisy prawa pracy, a ponadto postanowieniami umowy o pracę i aneksami

do tych umów. Umową o pracę, zgodnie z ogólną regułą wyrażoną w art. 18 k.p.,

można wprowadzać do treści stosunku pracy postanowienia (świadczenia) korzyst-

niejsze niż zawarte w przepisach prawa pracy, można nią wprowadzać do treści

stosunku pracy również świadczenia nieprzewidziane w przepisach prawa pracy

bądź to w ogóle, bądź też dla danej grupy pracowników. Tym ostatnim rodzajem

świadczenia jest odprawa w związku ustaniem stosunku pracy z przyczyn dotyczą-

cych pracodawcy - Spółki. Świadczenie to jest zresztą rozpowszechnione w stosun-

kach pracy osób zajmujących stanowiska w organach osób prawnych. Argument

kasacji, upatrującej w normie art. 9 k.p. zakazu wprowadzenia umową o pracę

(aneksem do tej umowy) świadczenia w postaci odprawy w związku z ustaniem sto-

sunku pracy jest bezzasadny. Art. 9 k.p. określa, co składa się na prawo pracy w

znaczeniu źródeł prawa pracy, nie ogranicza on możliwości kształtowania treści sto-

sunku pracy w drodze umowy o pracę, oczywiście z zastrzeżeniem art. 18 k.p., który

zezwala na odstąpienie od przepisów prawa pracy jedynie jeśli jest to korzystniejsze

dla pracownika.

Nie są również zasadne zarzuty kasacji o tym, że warunki przyznania odprawy

są sprzeczne z art. 80 k.p. Świadczenie w postaci odprawy w związku z ustaniem

stosunku pracy nie jest wynagrodzeniem za pracę, ani „rodzajem” wynagrodzenia za

4

pracę, jak twierdzi kasacja. Odprawa nie posiada prawnych cech wynagrodzenia za

pracę, które jest obowiązkowym świadczeniem przypadającym w zamian za świad-

czoną pracę (w znaczeniu faktycznym) oraz okoliczności prawnie równoważne

świadczeniu pracy (wynagrodzenie za czas choroby, urlopu wypoczynkowego). Jest

to świadczenie szczególne, stanowiące swoiste umowne „odszkodowanie” za utratę

miejsca pracy z przyczyn dotyczących pracodawcy. Z tego powodu nie jest trafne

kwestionowanie w kasacji dopuszczalności stosowania odprawy z punktu widzenia

przepisów o wynagrodzeniu za pracę, mianowicie art. 80 k.p., że wynagrodzenie

przysługuje za pracę wykonaną oraz art. 13 k.p., przewidującego, że pracownik ma

prawo do godziwego wynagrodzenia za pracę w związku z czym przyznanie świad-

czenia bez pełnienia pracy „czyli za nic” - jak ujmuje to kasacja - należy ocenić jako

niegodziwe. Nie trzeba też szerzej uzasadniać, że stosunek pracy nie jest rodzajem

zobowiązania opartego o ścisłe zasady ekwiwalentności świadczeń stron tego sto-

sunku. Argumentacja kasacji, odwołująca się do aksjologii prawa cywilnego (prawa

zobowiązań), nie może być przenoszona wprost do stosunków pracy. Należy nato-

miast podkreślić, że umowny stosunek pracy ma charakter dobrowolny, na zasadzie

swobodnych uzgodnień stron mogą być wprowadzane do jego treści między innymi

odprawy oraz postanowienia zwalniające pracownika od świadczenia pracy w okre-

sie wypowiedzenia umowy, jak miało to miejsce w przypadku powoda. Ich moc

prawna mogłaby być kwestionowana w aspekcie wad oświadczenia woli, czego ka-

sacja nie czyni. Zarzut kasacji nieważności postanowienia umowy o prawie do od-

prawy z powodu sprzeczności z art. 58 § 2 i 3 k.c. (w istocie skarżącemu chodzi wy-

łącznie o naruszenie § 2 art. 58 k.c.) nie zasługuje na uwzględnienie. Wprowadzenie

aneksem do umowy o pracę prawa do odprawy w związku z rozwiązaniem stosunku

pracy przez stronę powodową za wypowiedzeniem, nie odbiega od standardów

przyjmowanych w gospodarce rynkowej w stosunku do osób pełniących funkcję or-

ganów osób prawnych i w warunkach tej gospodarki, niosącej duże ryzyko utraty

pracy (co prawodawca akceptuje przewidując możliwość odwołania członka zarządu

spółki w każdej chwili - art. 197, art. 367 k.h.), zasadniczo nie może być traktowane

jako naruszające zasady współżycia społecznego. W orzeczeniu z dnia 7 sierpnia

2001 r. (I PKN 563/00, OSP 2002 nr 1, poz. 9) Sąd Najwyższy stwierdził, że ważność

postanowień umowy o pracę dotyczących wynagrodzenia i innych świadczeń zwią-

zanych z pracą może być w zakładach sfery publicznej oceniona przez pryzmat za-

sad współżycia społecznego jako nieważna w części przekraczającej granice „godzi-

5

wości” (art. 58 § 2 k.c. w związku z art. 13 i 18 k.p.). Kasacja strony pozwanej, poza

zarzutem, że odprawa jest świadczeniem „za nic” nie dostarcza argumentów, które

uzasadniałyby odmienną ocenę wprowadzenia do umowy o pracę powoda prawa do

odprawy w wysokości 6-miesięcznego wynagrodzenia.

Z przytoczonych motywów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39312

k.p.c.

orzekł jak w sentencji wyroku.

========================================