I KZP 21/02

UCHWAŁA Z DNIA 26 WRZEŚNIA 2002 R.

I KZP 21/02

W razie skazania za przestępstwa składające się na ciąg przestępstw

przewidziany w art. 91 § 1 k.k., zawarta w tym przepisie dyrektywa nakazu-

jąca wymierzenie jednej kary za te wszystkie przestępstwa ma odpowied-

nie zastosowanie do orzekania środków karnych tego samego rodzaju.

Przewodniczący: Prezes SN L. Paprzycki.

Sędziowie SN: P. Kalinowski (sprawozdawca), M. Sokołowski.

Zastępca Prokuratora Generalnego: R. Stefański.

Sąd Najwyższy w sprawie Jerzego D., po rozpoznaniu, przekazane-

go na podstawie art. 441 § 1 k.p.k. przez Sąd Okręgowy w G., postano-

wieniem z dnia 24 maja 2002 r., zagadnienia prawnego wymagającego za-

sadniczej wykładni ustawy:

„1. Czy dyrektywa orzekania jednej kary zawarta w art. 91 § 1 k.k.

odnosi się również do środków karnych?

W wypadku negatywnej odpowiedzi na pierwsze pytanie:

2. Czy norma art. 90 § 2 k.k. znajduje zastosowanie do środków kar-

nych orzeczonych za poszczególne czyny objęte ciągiem prze-

stępstw”?

u c h w a l i ł udzielić odpowiedzi j a k w y ż e j.

2

U Z A S A D N I E N I E

Przedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie

prawne wyłoniło się na tle następującego układu procesowego:

Sąd Rejonowy w G. wyrokiem z dnia 17 stycznia 2002 r. uznał Jerze-

go Do. za winnego ciągu przestępstw, polegającego na tym, że:

I. w dniu 1 sierpnia 2001 r. w G., będąc w stanie nietrzeźwości (2,01

promile), kierował pojazdem mechanicznym marki „Fiat 125p”, czym wy-

czerpał znamiona czynu określonego w art. 178a § 1 k.k.

II. w dniu 11 września 2001 r. w G., będąc w stanie nietrzeźwości

(1,82 ‰ alkoholu w wydychanym powietrzu), kierował samochodem oso-

bowym marki „Polonez”, czym wyczerpał znamiona czynu określonego w

art. 178a § 1 k.k.

Za opisany ciąg przestępstw na podstawie art. 178a § 1 k.k. i art. 91

§ 1 k.k. sąd pierwszej instancji skazał oskarżonego na karę 2 miesięcy po-

zbawienia wolności, a na podstawie art. 42 § 2 k.k. orzekł środek karny w

postaci zakazu prowadzenia pojazdów mechanicznych na okres 3 lat. Na-

tomiast na mocy art. 49a § 1 k.k. orzeczono od oskarżonego na rzecz Fun-

dacji Mielnica w K. świadczenie pieniężne w wysokości 100 zł. Ponadto

Sąd orzekł o zaliczeniu okresu tymczasowego aresztowania na poczet

orzeczonej kary pozbawienia wolności i o kosztach procesu.

Wyrok ten zaskarżył w części dotyczącej orzeczenia o środkach kar-

nych na niekorzyść oskarżonego prokurator, zarzucając:

- obrazę przepisów prawa materialnego, to jest art. 42 § 1 i 2 k.k. w zw. z

art. 90 § 1 k.k., polegającą na orzeczeniu wobec Jerzego D. środka kar-

nego w postaci zakazu prowadzenia pojazdów mechanicznych na okres

3 lat za oba zarzucane mu przestępstwa, zamiast wymierzenia środka

karnego osobno za każde z przypisanych mu przestępstw, a następnie

3

odpowiednie zastosowanie do orzeczonych zakazów przepisów o karze

łącznej;

- obrazę przepisu prawa materialnego, a to art. 49 § 1 k.k., polegającą na

orzeczeniu za przypisane oskarżonemu przestępstwa jednego świad-

czenia pieniężnego w kwocie 100 zł na rzecz Fundacji Mielnica w K.,

zamiast orzeczenia za każde popełnione przestępstwo osobno świad-

czenia pieniężnego na rzecz instytucji lub organizacji, której podstawo-

wym zadaniem lub celem statutowym jest świadczenie pomocy ofiarom

wypadków komunikacyjnych.

Stawiając te zarzuty, na podstawie art. 437 § 2 k.p.k. skarżący wniósł

o:

- zmianę zaskarżonego wyroku i orzeczenie wobec oskarżonego Jerzego

D. za czyn I środka karnego w postaci zakazu prowadzenia pojazdów

mechanicznych na okres 3 lat, za czyn II zakazu prowadzenia pojazdów

mechanicznych na okres 3 lat i wymierzenia łącznie środka karnego w

postaci zakazu prowadzenia pojazdów mechanicznych na okres 4 lat,

- zmianę zaskarżonego wyroku i orzeczenie wobec oskarżonego Jerzego

D. za czyn I świadczenia pieniężnego w kwocie 300 zł, a za czyn II

świadczenia pieniężnego w kwocie 300 zł na rzecz instytucji lub organi-

zacji, której podstawowym zadaniem lub celem statutowym jest świad-

czenie pomocy ofiarom wypadków komunikacyjnych.

Sąd Okręgowy, rozpoznając apelację, powziął wątpliwość wymagają-

cą zasadniczej wykładni ustawy, a to art. 91 § 1 k.k. i 90 § 2 k.k., wyrażoną

w następujących pytaniach:

1. czy dyrektywa orzekania jednej kary zawarta w art. 91 § 1 k.k. odnosi

się również do środków karnych?

W wypadku negatywnej odpowiedzi na pierwsze pytanie:

2. czy norma art. 90 § 2 k.k. znajduje zastosowanie do środków karnych

orzeczonych za poszczególne czyny objęte ciągiem przestępstw?

4

W uzasadnieniu wskazano, że „przepis art. 91 § 1 k.k., regulujący in-

stytucję ciągu przestępstw stanowi, iż sąd orzeka jedną karę na podstawie

przepisu, którego znamiona wyczerpują każde z przestępstw nim objętych.

Przepis ten nie zawiera żadnych dyrektyw odnośnie sposobu orzekania

środków karnych. Wobec powyższego można stanąć na stanowisku, iż w

wypadku ciągu przestępstw sąd orzeka o środkach karnych na zasadach

ogólnych, co oznacza, że orzeka je za poszczególne czyny objęte cią-

giem”.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Trafnie Sąd Okręgowy występujący z pytaniem prawnym spostrzegł,

że przepis art. 91 § 1 k.k. reguluje jedynie kwestie orzekania kary w sto-

sunku do sprawcy skazywanego za ciąg przestępstw. Zgodnie z istnieją-

cym unormowaniem, sąd orzeka jedną karę w wysokości do górnej granicy

ustawowego zagrożenia zwiększonego o połowę.

W sytuacji gdy na gruncie art. 32 i 39 k.k. w sposób jednoznaczny

oddzielono kary od środków karnych, rozwiązanie przyjęte we wspomnia-

nym przepisie art. 91 § 1 k.k. zawiera wyraźną lukę. Brak bowiem regulacji,

w jaki sposób orzekać środki karne w stosunku do sprawcy skazywanego

za ciąg przestępstw. Sytuacja tego rodzaju może zostać zinterpretowana

dwojako:

- skoro przepis art. 91 § 1 k.k. ma zasięg ograniczony wyłącznie do kar,

to środki karne muszą być wymierzane na zasadach ogólnych, tj. zgod-

nie z regułami wynikającymi z art. 90 § 2 k.k., albo

- skoro w wyniku zastosowania instytucji ciągu przestępstw następuje

zredukowanie nieraz wielu grożących kar zasadniczych, to zgodnie z

dyrektywą a maiori ad minus, nic nie sprzeciwia się przyjęciu, aby po-

dobnej redukcji ulegały też środki karne.

Za pierwszym rozwiązaniem przemawia wykładnia gramatyczna, od-

wołująca się wprost do treści, jaka ostatecznie znalazła się w przepisie,

5

który wyraźnie mówi o orzekaniu jednej kary. Drugie rozwiązanie znajdu-

je oparcie w wykładni celowościowej, uzasadniającej zastosowanie ana-

logii, zapobiegającej wypaczeniu sensu całej konstrukcji ciągu przestępstw,

a zwłaszcza jej następstw. Zgodnie z intencją jej twórców, celem całej

koncepcji było poddanie sprawcy czynów spełniających warunki określone

w art. 91 § 1 k.k. jednej ocenie prawnokarnej i wyciągnięcie jednej konse-

kwencji w zakresie reakcji penalnej. Przesłankami zastosowania instytucji

ciągu przestępstw były występujące razem: jednolitość sposobu popełnie-

nia czynów zabronionych, krótkie odstępy czasowe między nimi, brak wy-

roku skazującego za któryś z tych czynów oraz tożsamość kwalifikacji

prawnej. Spełnienie tych wszystkich elementów świadczyło o istnieniu

szczególnej więzi między poszczególnymi zachowaniami przestępnymi,

przesądzającej o odstąpieniu od typowych konsekwencji realnego zbiegu

przestępstw. Łączność zachodząca między poszczególnymi przestęp-

stwami należącymi do ciągu powoduje odstąpienie od konieczności orze-

kania o konsekwencjach prawnych za każde przestępstwo, gdyż zachowa-

nie sprawcy stanowi całość podlegającą ocenie, za czym przemawiają

względy kryminalnopolityczne, procesowe i pragmatyczne (por. A. Zoll:

Propozycje regulacji odpowiedzialności karnej w przypadku przestępstwa

ciągłego. Prok. i Pr. 1989, z. 6, s. 100; tenże: Problemy tzw. przestępstwa

ciągłego w propozycjach projektu kodeksu karnego, PS 1994, z. 3, s. 50; a

także w: K. Buchała, A. Zoll i in.: Kodeks karny. Część ogólna. Komentarz,

Kraków 1998, s. 570).

Jako argument wskazywano też, że sąd wymierzający karę za po-

szczególne przestępstwa składające się na ciąg przestępstw, nie byłby w

stanie uwzględnić przy wymiarze kary jednostkowej całości działalności

przestępczej sprawcy (K. Buchała, A. Zoll: op. cit.).

Zakładając spójność systemową przepisów regulujących instytucję

ciągu przestępstw należy, zgodnie z przedstawioną koncepcją, uznać, że

6

przewidziana w art. 91 § 1 k.k. redukcja konsekwencji karnych, wynikają-

cych ze zrealizowania każdej z norm sankcjonujących, i zastosowanie ich

do dwu lub więcej popełnionych przestępstw dotyczy wszystkich konse-

kwencji wynikających z naruszenia tych norm. Niezależnie bowiem od kry-

tycznej oceny samej koncepcji, czego wyrazem jest rezygnacja z instytucji

ciągu przestępstw w projekcie nowelizacji kodeksu karnego oraz zastrze-

żeń podnoszonych w związku z treścią unormowania zawartego w art. 91 §

1 k.k. (por. K. Daszkiewicz: Przestępstwo ciągłe i ciąg przestępstw. Prok. i

Pr. 1997, z. 11, s. 7, tejże: Kary za przestępstwa ciągłe i ciągi przestępstw,

Prok. i Pr. 2000, z. 5, s. 22), obowiązująca regulacja nie może być odczy-

tywana w sposób wewnętrznie sprzeczny. Tymczasem, właśnie do takiej

sytuacji prowadziłoby wymierzanie jednej kary według zasad wskazanych

w przepisie art. 91 § 1 k.k., przy jednoczesnym orzekaniu środków karnych

zgodnie z regułami określonymi w art. 90 § 2 k.k. Do tych ostatnich trzeba

byłoby następnie stosować dyrektywy zawarte w art. 85 k.k., co prowadzi-

łoby do kolizji z normą art. 91 § 1 k.k.

Wobec tego, konstrukcję art. 91 § 1 k.k. należy interpretować w ten

sposób, że zawarta w tym przepisie dyrektywa wymierzania jednej kary za

przestępstwa składające się na ciąg przestępstw przewidziany w art. 91 § 1

k.k. - ma odpowiednie zastosowanie do orzekanych środków karnych tego

samego rodzaju.

Pozostaje jeszcze do rozważenia kwestia ewentualnego stosowania

do środków karnych za te przestępstwa obostrzenia przewidzianego w art.

91 § 1 k.k. Brak możliwości przekroczenia górnej ustawowej granicy środ-

ków karnych określonej w art. 43 § 1 k.k. w sposób generalny – jest na tyle

oczywisty, że nie ma potrzeby sięgania do powszechnie akceptowanego

zakazu analogii na niekorzyść oskarżonego.