II UK 214/02

Wyrok z dnia 27 września 2002 r.

II UK 214/02

Zakład Ubezpieczeń Społecznych jest obowiązany do zapłaty odsetek w

wysokości określonej przepisami prawa cywilnego wówczas, gdy nie dokona

wypłaty świadczeń w terminach przewidzianych w przepisach dotyczących ich

przyznawania i wypłacania w następstwie okoliczności, za które ponosi odpo-

wiedzialność (art. 85 ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie

ubezpieczeń społecznych, Dz.U. Nr 137, poz. 887 ze zm.).

Przewodniczący SSN Beata Gudowska (sprawozdawca), Sędziowie SN:

Krystyna Bednarczyk, Zbigniew Myszka.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 27 września 2002 r.

sprawy z wniosku Henryka K. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Od-

działowi w K. o odsetki i datę przyznania zasiłku pielęgnacyjnego, na skutek kasacji

wnioskodawcy od wyroku Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 28 czerwca 2000 r.

[..]

o d d a l i ł kasację.

U z a s a d n i e n i e

Wyrokiem z dnia 7 stycznia 1999 r. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w Poznaniu zmienił decyzję Zachodniej Dyrekcji Kolei Państwowych w

P. z dnia 12 sierpnia 1994 r., przywracając Henrykowi K. prawo do renty inwalidzkiej

w wysokości odpowiadającej zaliczeniu do drugiej grupy inwalidztwa. Wniosek ubez-

pieczonego z dnia 7 stycznia 1999 r. o przyznanie dodatku pielęgnacyjnego przeka-

zał organowi rentowemu do rozpoznania.

Wykonując ten wyrok, Oddział Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z

dnia 11 lutego 1999 r. wyrównał świadczenie od dnia 1 września 1994 r. z odsetkami

za okres od dnia 29 stycznia 1999 r. do dnia 18 lutego 1999 r. w kwocie 93,81 zł, a

2

decyzją z dnia 25 marca 1999 r. przyznał ubezpieczonemu prawo do dodatku pielę-

gnacyjnego od dnia 1 stycznia 1999 r.

Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 16 grudnia 1999 r. oddalił odwołanie, obej-

mujące obydwie decyzje i kwestionujące wysokość odsetek. Przyjął, że w stosun-

kach ubezpieczenia społecznego można domagać się jedynie odsetek przysługują-

cych w myśl przepisu art. 85 ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie

ubezpieczeń społecznych (Dz.U. Nr 137, poz. 887 ze zm.), czyli za czas przekro-

czenia przez organ ubezpieczeń społecznych terminu ustalenia prawa do świadcze-

nia lub jego wypłaty. Odmówił racji twierdzeniu o przysługiwaniu odsetek od renty

inwalidzkiej za okres od dnia 1 września 1994 r. do dnia 28 stycznia 1999 r., jak i od

dodatku pielęgnacyjnego, przyznanego w terminie 7 dni od pierwszego orzeczenia

Lekarza Orzecznika.

Apelację ubezpieczonego od tego wyroku oddalił Sąd Apelacyjny w Poznaniu

wyrokiem z dnia 28 czerwca 2000 r., uznawszy za trafne stanowisko Sądu Okręgo-

wego, że organ rentowy obciążają tylko odsetki zwłoki i że ponosi on winę za spóź-

nienie w wypłacie renty wyższej grupy od dnia 18 lutego 1999 r. zamiast od dnia 29

stycznia 1999 r., w którym uprawomocnił się wyrok Sądu Okręgowego i kiedy przy-

padał termin wyrównania świadczeń; za czas od dnia 29 stycznia do dnia 18 lutego

1999 r. należały się więc odsetki i te zostały zapłacone. Sąd drugiej instancji oddalił

także wniosek o przyznanie dodatku pielęgnacyjnego od daty wcześniejszej niż wy-

nikająca z wniosku z dnia 7 stycznia 1999 r., uznawszy za nietrafne stwierdzenie

ubezpieczonego, że wcześniejsze jego nieprzyznanie było błędem organu rento-

wego.

W kasacji, wniesionej na podstawie naruszenia prawa materialnego - § 2 ust.

1 i § 2 ust. 4 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 1 lutego 1999 r.

w sprawie szczegółowych zasad wypłacania odsetek za opóźnienie w ustaleniu lub

wypłacie świadczeń z ubezpieczeń społecznych (Dz.U. Nr 12, poz. 104), skarżący

domagał się uchylenia wyroku Sądu drugiej instancji i przekazania sprawy do po-

nownego rozpoznania. Według skarżącego, decyzja z dnia 12 sierpnia 1994 r. o ob-

niżeniu wysokości wypłacanych świadczeń do kwot odpowiednich dla trzeciej grupy

inwalidztwa była błędna (wadliwa). Jej korekta, dokonana dopiero w wyroku z dnia 7

stycznia 1999 r., nie może polegać wyłącznie na wyrównaniu zaległych kwot, lecz

także na świadczeniu odsetek za czas, w którym ubezpieczony z należnego świad-

czenia nie korzystał.

3

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarżący, choć nie kwestionuje podstawy prawnej rozstrzygnięcia Sądu dru-

giej instancji, roszczenie o zasądzenie odsetek wywodzi z twierdzenia, że pozbawio-

no go (wskutek błędnej decyzji) korzystania z należnych świadczeń, które w sposób

bezzasadny wzbogaciły ubezpieczyciela. Żądanie opiera więc na zasadzie należącej

do prawa cywilnego, w którym odsetki stanowią świadczenie akcesoryjne w formie

oznaczonej ułamkowej części długu za określony czas niemożności używania pie-

niędzy przez wierzyciela, jednak zarazem pomija, że w prawie cywilnym nie ma ge-

neralnej zasady obowiązku świadczenia odsetek, tak jak nie istnieje obowiązek opro-

centowania długów pieniężnych. Przepis art. 359 § 1 k.c. stanowi bowiem, że odsetki

od sumy głównej należą się tylko wtedy, gdy wynika to z czynności prawnej albo z

ustawy, z orzeczenia sądu lub decyzji innego właściwego organu.

W stosunkach opartych na prawie ubezpieczeń społecznych, w którym należy

poszukiwać podstawy roszczeń ubezpieczonego, odsetki od opóźnionego świadcze-

nia uregulowane są - dla potrzeb tego prawa - wyczerpująco, bez możliwości odwo-

ływania się do przepisów prawa cywilnego. Świadczenia należne w tym systemie nie

mają charakteru obligacyjnego, więc obowiązek zapłaty odsetek może wynikać tylko

z ustawy. W jednym tylko wypadku Zakład Ubezpieczeń Społecznych jest obowią-

zany do wypłaty odsetek w wysokości określonej przepisami prawa cywilnego, wów-

czas gdy nie dokona - w następstwie okoliczności, za które ponosi odpowiedzialność

- wypłaty świadczeń w terminach przewidzianych w przepisach dotyczących ich przy-

znawania i wypłacania (art. 85 ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o syste-

mie ubezpieczeń społecznych). Chodzi zatem o odsetki za zwłokę w świadczeniu,

powstałą na skutek okoliczności, za które ten organ odpowiada, a nie za opóźnienie,

w którym nie ma elementu winy. Z tej przyczyny niedopuszczalna jest analogia z art.

476 i 481 k.c. (por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 11 września 1991 r., II UZP

11/91, OSP 1992 nr 7-8, poz. 147 oraz wyrok tego Sądu z dnia 29 października 1997

r., II UKN 208/97, OSNAPiUS 1998 nr 15, poz. 461).

Świadczenia wypłaca się, poczynając od dnia powstania prawa do tych świad-

czeń, nie wcześniej jednak niż od miesiąca, w którym zgłoszono wniosek lub wydano

decyzję z urzędu (art. 129 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i

rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, Dz.U. Nr 162, poz. 1118 ze zm.).

4

Zasadniczo więc organ rentowy zobowiązany jest do spełnienia świadczenia z ubez-

pieczenia społecznego od momentu, w którym powstało prawo do tego świadczenia,

jednakże w art. 118 ust. 1 w związku z ust. 4 ustawy o emeryturach i rentach z Fun-

duszu Ubezpieczeń Społecznych termin wypłaty renty został określony na 30 dni od

wyjaśnienia ostatniej okoliczności niezbędnej do wydania decyzji, ta zaś odpowiada

dacie przedstawienia dowodów (art. 118 ust. 3 ustawy). Data powstania prawa do

świadczeń jest okolicznością obciążającą dowodowo wnioskodawcę. To on ma wy-

kazać, że w określonym dniu spełnił warunki do świadczeń, i dopóty, dopóki na wła-

ściwej drodze nie zostanie dowiedzione, że jest osobą uprawnioną do świadczeń,

organ ubezpieczeń społecznych nie popada w zwłokę. Chociaż orzeczenie w spra-

wie z zakresu ubezpieczeń społecznych ma charakter ustalający i - jak trafnie twier-

dzi skarżący - jego prawo do renty inwalidzkiej według drugiej grupy inwalidztwa

trwało nieprzerwanie, mimo orzeczenia o zaliczeniu do grupy trzeciej, to obowiązek

świadczenia po stronie organu rentowego powstał dopiero od chwili ostatecznego

rozstrzygnięcia sporu. Odpowiednie dowody trwania całkowitej niezdolności do pracy

zostały zgromadzone dopiero w postępowaniu sądowym zakończonym wyrokiem z

dnia 7 stycznia 1999 r. zmieniającym decyzję o obniżeniu świadczeń. W tej sytuacji

Sąd drugiej instancji prawidłowo i definitywnie ustalił, że organ rentowy nie miał moż-

liwości wypłaty wyższej renty wobec zmiany grupy inwalidztwa oraz że po ustaleniu

wadliwości tej oceny wyrównał zaległe świadczenia za wskazany okres.

Stwierdzenie błędu organu rentowego w zakresie wypłaty świadczeń, do któ-

rych prawo istniało przed ponownym rozpatrzeniem sprawy nie powoduje obowiązku

świadczenia odsetek, lecz - z mocy art. 133 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o eme-

ryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. Nr 162, poz. 1118

ze zm.) - wypłatę przyznanych lub podwyższonych świadczeń, poczynając od mie-

siąca, w którym powstało prawo do tych świadczeń lub do ich podwyższenia, jednak

nie wcześniej niż za okres 3 lat poprzedzających bezpośrednio miesiąc, w którym

zgłoszono wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy lub wydano decyzję z urzędu.

Ponieważ kasacja powołuje się tylko na naruszenie przepisów określających

zobowiązanie do świadczenia odsetek w zależności od daty ustalenia prawa do

świadczeń, należy przypomnieć, że opóźnienie w wypłaceniu świadczeń okresowych

liczy się od dnia następującego po ustalonym terminie ich płatności (§ 2 ust. 4 tego

rozporządzenia z dnia 1 lutego 1999 r.), zaś odsetki wypłaca się za okres od dnia

następującego po upływie wyznaczonego organowi rentowemu terminu na ustalenie

5

prawa do świadczeń lub ich wypłaty (§ 2 ust. 1 rozporządzenia). Uiszczając odsetki

za okres od dnia 29 stycznia do dnia 18 lutego 1999 r., Zakład Ubezpieczeń Spo-

łecznych wypełnił swoje zobowiązanie.

W tym stanie rzeczy Sąd Najwyższy oddalił kasację, jako pozbawioną uspra-

wiedliwionych podstaw (art. 39312

k.p.c.).

========================================