II UKN 581/01

Wyrok z dnia 27 września 2002 r.

II UKN 581/01

Teza wyroku jest taka sama jak publikowanego pod poprzednią pozycją

wyroku z dnia 12 czerwca 2002 r., II UKN 419/01.

Przewodniczący SSN Beata Gudowska, SSN Krystyna Bednarczyk (sprawoz-

dawca), Zbigniew Myszka.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 27 września 2002 r.

sprawy z wniosku Ireneusza L. przeciwko Wojskowemu Biuru Emerytalnemu w W. o

wypłatę świadczenia za 1999 r., na skutek kasacji organu rentowego od wyroku

Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 3 lipca 2001 r. [...],

o d d a l i ł kasację.

U z a s a d n i e n i e

Decyzją z dnia 25 lutego 2000 r. Wojskowe Biuro Emerytalne w W. odmówiło

wypłacenia wnioskodawcy Ireneuszowi L. emerytury wojskowej, zawieszonej uprzed-

nio z powodu osiągania dochodów przekraczających określony próg.

Po rozpoznaniu odwołania wnioskodawcy od tej decyzji Sąd Okręgowy-Sąd

Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie wyrokiem z dnia 23 stycznia 2001 r.

[...] zmienił zaskarżoną decyzję i przyznał wnioskodawcy prawo do wypłaty emerytu-

ry wojskowej za rok 1999 z ograniczeniem wysokości tej emerytury o 25%. Sąd usta-

lił, że w okresie od marca do grudnia 1999 r. emerytura wojskowa wnioskodawcy

była zawieszona na podstawie art. 104 ust. 7 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o

emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. Nr 162, poz.

1118 ze zm.) z powodu osiągania dochodów przekraczających określony próg. Prze-

pis ten - zdaniem Sądu - nie jest podstawą prawną do zawieszenia emerytury woj-

skowej, lecz ma zastosowanie przepis art. 40 ustawy z dnia 10 grudnia 1993 r. o

zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych oraz ich rodzin (Dz.U. z 1994 r. Nr

10, poz. 36 ze zm.) w brzmieniu obowiązującym przed zmianą dokonaną przepisem

2

art. 159 pkt 2 ustawy o emeryturach i rentach. Przepis zmieniający został bowiem

uznany za niezgodny z Konstytucją wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 20

grudnia 1999 r. K 4/99 (Dz.U. Nr 106, poz. 1215) i nie powinien być stosowany.

W apelacji od tego wyroku organ rentowy zarzucił, że wyrok Trybunału Kon-

stytucyjnego obowiązuje od daty ogłoszenia, zatem od 1 stycznia 1999r. do 24 grud-

nia 1999 r. przepis zmieniający miał zastosowanie.

Wyrokiem z dnia 3 lipca 2001 r. [...] Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w Warszawie oddalił apelację. Zdaniem Sądu Apelacyjnego rozstrzy-

gnięcie jest prawidłowe, ponieważ przepis uznany przez Trybunał Konstytucyjny za

niezgodny z Konstytucją nie powinien być stosowany także w tych sprawach, w któ-

rych chodzi o roszczenia powstałe przed utratą mocy obowiązującej tego przepisu.

Stanowisko to uzasadnione jest treścią art. 190 ust. 1 i 3 Konstytucji Rzeczypospoli-

tej Polskiej, zgodnie z którym orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc po-

wszechnie obowiązującą i wchodzą w życie z dniem ogłoszenia, z tym że Trybunał

Konstytucyjny może określić inny termin utraty mocy obowiązującej aktu normatyw-

nego. Do daty utraty mocy obowiązującej akt normatywny musi być uznany za obo-

wiązujący, ale nie powinien być przez sąd stosowany w konkretnej sprawie z tej przy-

czyny, że stwierdzenie niezgodności z Konstytucją oznacza, iż sprzeczność istnieje

od samego początku, to jest od wydania danego aktu prawnego.

Wyrok ten zaskarżyło kasacją Wojskowe Biuro Emerytalne w W. i wskazując

jako podstawę kasacji naruszenie prawa materialnego przez niewłaściwe zastoso-

wanie art. 190 ust. 3 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz art. 40 ustawy z dnia

10 grudnia 1993 r. o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych oraz ich ro-

dzin (Dz.U. z 1994 r. Nr 10, poz. 36 ze zm.), a także pkt 2 wyroku Trybunału Konsty-

tucyjnego z dnia 20 grudnia 1999 r. K 4/99 (Dz.U. Nr 106, poz. 1215), wniosło o

zmianę zaskarżonego wyroku i poprzedzającego go wyroku Sądu pierwszej instancji

przez oddalenie odwołania, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i przeka-

zanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania. W

uzasadnieniu kasacji podniosło, iż błędny jest pogląd o braku podstaw do stosowania

art. 40 wojskowej ustawy emerytalnej w brzmieniu nadanym mu przez art. 159 pkt 2

ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych do stanów

faktycznych zaistniałych przed ogłoszeniem wyroku Trybunału Konstytucyjnego

uznającego przepis za niezgodny z Konstytucją. Sprzeczny z art. 190 ust. 3 Konsty-

tucji jest pogląd, że orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego ma charakter deklaratyw-

3

ny przywracający stan zgodny z Konstytucją, gdyż zasadą jest, iż przepis traci moc

obowiązującą z chwilą ogłoszenia orzeczenia w Dzienniku Ustaw i dopiero wówczas

jest usunięty z porządku prawnego. Utrata mocy obowiązującej przepisu nie ma

mocy wstecznej. Ponadto Trybunał Konstytucyjny orzekł wyłącznie o niezgodności z

Konstytucją przepisu art. 159 pkt 2 ustawy o emeryturach i rentach, a nie art. 40

ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy w brzmieniu zmienionym, a zdaniem

wnoszącego kasację przepisy zmienione nie mogą być kwestionowane. Przepis art.

40 pozostaje w mocy w zmienionym brzmieniu, a dokonana przez Trybunał Konsty-

tucyjny - postanowieniem z dnia 21 marca 2000 r., K 4/99 - interpretacja pozwalająca

na stosowanie tego przepisu w brzmieniu sprzed nowelizacji, jest jedynie wykładnią

prawa nie mającą mocy powszechnie obowiązującej. Zastosowanie przez Sąd Ape-

lacyjny przepisu w brzmieniu obowiązującym przed nowelizacją nastąpiło zatem z

naruszeniem prawa.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przepis art. 40 ustawy z dnia 10 grudnia 1993 r. o zaopatrzeniu emerytalnym

żołnierzy zawodowych oraz ich rodzin (jednolity tekst: Dz.U. z 2000 r. Nr 11, poz.

108) w stanie prawnym obowiązującym przed 1 stycznia 1999 r. przewidywał wy-

łącznie ograniczenie emerytury lub renty o kwotę przekroczenia dochodów ponad

kwotę stanowiącą podstawę wymiaru tych świadczeń, nie więcej niż o 25 % świad-

czenia. Przepis art. 159 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z

Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. Nr 162, poz. 1118 ze zm.) wprowadza

do ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych dwie zmiany i na pod-

stawie jego punktu 2 art. 40 otrzymuje brzmienie: do emerytów i rencistów osiągają-

cych przychody z tytułu stosunku pracy, służby, innej pracy zarobkowej lub prowa-

dzenia pozarolniczej działalności stosuje się art. 103 - 106 ustawy z dnia 17 grudnia

1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Te ostatnie

przepisy przewidują zawieszenie emerytury i renty w przypadku osiągania przycho-

dów w wysokości przekraczającej określony próg dochodowy. W wyroku z dnia 20

grudnia 1999 r., K 4/99 (Dz.U. Nr 106, poz. 1215), Trybunał Konstytucyjny uznał, że

przepis art. 159 pkt 2 ustawy o emeryturach i rentach jest niezgodny z wynikającą z

art. 2 Konstytucji zasadą ochrony zaufania do państwa i prawa oraz wyrażoną w art.

32 Konstytucji zasadą równości. Następnie postanowieniem z dnia 21 marca 2000 r.

4

Trybunał rozstrzygnął wątpliwości co do treści wyroku, wyjaśniając, że orzeczenie

dotyczy przepisu zarówno w zakresie, w jakim uchyla dotychczasowe brzmienie, jak i

w zakresie, w jakim nadaje nowe brzmienie przepisowi art. 40 ustawy o zaopatrzeniu

emerytalnym żołnierzy zawodowych. Kwestionowanie w kasacji tej wykładni jest

niezrozumiałe, bowiem wątpliwości co do treści orzeczenia dotyczyły tego, czy nie-

zgodny z Konstytucją jest przepis art. 40 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym żołnie-

rzy zawodowych w brzmieniu nadanym mu przepisem zmieniającym, czy też przepis

zmieniający. Przyjęcie pierwszej interpretacji oznaczałoby utratę mocy obowiązującej

art. 40 i w konsekwencji brak podstawy prawnej do jakiegokolwiek ograniczania

emerytur i rent wojskowych w przypadku osiągania dochodów, a tym bardziej do za-

wieszania tych świadczeń. Wykładnia dokonana przez Trybunał Konstytucyjny ozna-

cza, że traci moc zmiana art. 40, wobec czego jest on stosowany w brzmieniu obo-

wiązującym przed 1 stycznia 1999 r. Zaprezentowana w kasacji interpretacja orze-

czenia, że tylko przepis zmieniający traci moc, a przepis art. 40 zachowuje brzmienie

nadane mu przepisem zmieniającym, jest nielogiczna. Przepis zmieniający nie za-

wiera bowiem innej treści poza nadaniem nowego brzmienia art. 40. Właśnie nadanie

mu nowej treści podważa zasadę ochrony zaufania do państwa i prawa oraz zasadę

równości, co dawało podstawę do uznania przepisu zmieniającego za niezgodny z

Konstytucją.

Nieuzasadniony jest także zarzut naruszenia art. 190 ust. 3 Konstytucji Rze-

czypospolitej Polskiej. Przepis ten stanowi, że orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego

wchodzi w życie z dniem ogłoszenia, jednak Trybunał Konstytucyjny może określić

inny termin utraty mocy obowiązującej. Wynika z niego, że orzeczenie Trybunału

Konstytucyjnego uznające przepis za niezgodny z Konstytucją, nie burzy porządku

prawnego ustanowionego tym przepisem przed wejściem orzeczenia w życie. Nie

oznacza to jednak, że w sprawach dotyczących stanu istniejącego przed wejściem w

życie orzeczenia należy stosować przepis, co do którego nie ma już wątpliwości, że

jest sprzeczny z Konstytucją. Zagadnienie to było przedmiotem orzeczeń Sądu Naj-

wyższego. W postanowieniu z dnia 7 grudnia 2000 r., III ZP 27/00 (OSNAPiUS 2001

nr 10, poz. 331), Sąd Najwyższy stwierdził, że akt normatywny uznany przez Trybu-

nał Konstytucyjny za niezgodny z Konstytucją nie powinien być stosowany przez sąd

w odniesieniu do stanów faktycznych sprzed ogłoszenia orzeczenia Trybunału. Na

uzasadnienie tego poglądu Sąd Najwyższy podniósł między innymi to, że stanowisko

takie pozwala na rozwiązanie problemów pojawiających się w związku z konstytucyj-

5

ną regułą, w myśl której orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego uznające za nie-

zgodny z Konstytucją przepis, na podstawie którego zostało wydane prawomocne

orzeczenie sądowe, stanowi podstawę do wznowienia postępowania. Chodzi tu o

przepis art. 190 ust. 4 Konstytucji, który traktuje orzeczenie Trybunału Konstytucyj-

nego jako podstawę do wznowienia postępowania, uchylenia decyzji lub innego ro-

dzaju rozstrzygnięcia na zasadach i w trybie określonych w przepisach właściwych

dla danego postępowania. Skoro może być wzruszone orzeczenie prawomocne wy-

dane przed datą wejścia w życie orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego, nie można

wymagać, aby w sprawach zawisłych i nierozstrzygniętych do tej daty, sądy stoso-

wały sprzeczne z Konstytucją przepisy. Podobny pogląd wypowiedział Sąd Najwyż-

szy w niepublikowanym dotychczas wyroku z dnia 5 września 2001 r., II UKN 542/00,

stwierdzając, że sąd drugiej instancji, który rozstrzyga sprawę po stwierdzeniu nie-

zgodności przepisu ustawy z Konstytucją, nie może pominąć stanowiska Trybunału

Konstytucyjnego i oddalić apelacji od wyroku, który został wydany przez sąd pierw-

szej instancji na podstawie przepisu niezgodnego z Konstytucją. W kolejnym niepu-

blikowanym dotychczas wyroku z dnia 12 czerwca 2002 r., II UKN 281/01, Sąd Naj-

wyższy zaprezentował stanowisko, że nie jest usprawiedliwioną podstawą kasacji

zarzut zaniechania zastosowania obowiązującego w dacie wyrokowania przepisu

ustawy, który następnie został uznany przez Trybunał Konstytucyjny za niezgodny z

Konstytucją. Orzecznictwo Sądu Najwyższego co do tego, że przy rozpoznawaniu

środka odwoławczego sądy nie powinny stosować przepisu prawa, który został

uznany przez Trybunał Konstytucyjny za niezgodny z Konstytucją, jest jednolite. Od

tej linii orzecznictwa Sąd Najwyższy nie odstąpił rozpoznając sprawę dotyczącą ta-

kiego samego stanu faktycznego - zawieszenia emerytury wojskowej w 1999 r. W

niepublikowanym jeszcze wyroku z dnia 12 czerwca 2002 r., II UKN 419/01, Sąd

Najwyższy przyjął tezę, że po ogłoszeniu orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego

uznającego przepis za niezgodny z Konstytucją przepis ten nie może być stosowany

przez sądy i inne organy. Kasacja w niniejszej sprawie nie dostarczyła żadnych ar-

gumentów do przyjęcia odmiennego stanowiska.

Rozpoznając sprawę w granicach kasacji Sąd Najwyższy uznał, że nie ma ona

usprawiedliwionych podstaw. Sąd Apelacyjny dokonał prawidłowej wykładni art. 190

ust. 3 Konstytucji i prawidłowo zastosował przepis art. 40 ustawy o zaopatrzeniu

emerytalnym żołnierzy w brzmieniu obowiązującym przed 1 stycznia 1999 r. Z tych

przyczyn kasacja podlega oddaleniu na podstawie art. 39312

KPC.

6

========================================