III CZP 60/02

Uchwała z dnia 4 października 2002 r., III CZP 60/02

Sędzia SN Jacek Gudowski (przewodniczący)

Sędzia SN Józef Frąckowiak

Sędzia SN Irena Gromska-Szuster (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Spółdzielni Mieszkaniowej "B." w K.

przy interwencji ubocznej Gminy K. przeciwko Piotrowi S., Katarzynie S.,

małoletnim Bartoszowi S., Dominice S. i Sebastianowi S., działającym przez

przedstawicieli ustawowych Piotra S. i Katarzynę S. o eksmisję, po rozstrzygnięciu

w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 4 października 2002 r., przy udziale

prokuratora Prokuratury Krajowej Piotra Wiśniewskiego, zagadnienia prawnego

przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Krakowie postanowieniem z dnia 12 lipca

2002 r.:

"Czy w świetle art 2 ust. 1 pkt. 1 ustawy z dnia 21 czerwca 2001 r. o ochronie

praw lokatorów, mieszkaniowym zasobie gminy i o zmianie kodeksu cywilnego

(Dz.U. Nr 71, poz 733), można uznać za lokatora osobę używającą lokal mieszkalny

na podstawie umowy użyczenia zawartej z członkiem spółdzielni mieszkaniowej,

posiadającym spółdzielcze lokatorskie prawo do lokalu mieszkalnego, w sytuacji

gdy ujęta jest ona nadto w przydziale tego lokalu jako uprawniona do wspólnego z

nim zamieszkania ?"

podjął uchwałę:

Osoba bliska zmarłego członka spółdzielni mieszkaniowej, wymieniona

w przydziale spółdzielczego lokatorskiego prawa do lokalu mieszkalnego jako

uprawniona do zamieszkania w tym lokalu, która zajmowała go na podstawie

umowy użyczenia zawartej z członkiem spółdzielni, jest lokatorem w

rozumieniu art. 2 ust. 1 pkt 1 w związku z art. 14 ustawy z dnia 21 czerwca

2001 r. o ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym zasobie gminy i o zmianie

kodeksu cywilnego (Dz.U. Nr 71, poz. 733).

Uzasadnienie

Przedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne

powstało w sprawie o eksmisję na tle następującego stanu faktycznego.

Weronika G., babka pozwanego Piotra S., była członkiem powodowej

Spółdzielni Mieszkaniowej „ B.” w K. i przysługiwało jej spółdzielcze lokatorskie

prawo do spornego lokalu mieszkalnego położonego w K. na osiedlu J.S. nr 7 m.

159. W przydziale tego lokalu dokonanym przez powodową Spółdzielnię na rzecz

Weroniki G., wymieniony był także pozwany Piotr S. jako uprawniony do

zamieszkiwania w spornym lokalu. Zamieszkiwał on w tym lokalu z babką oraz z

żoną – Katarzyną S. i trojgiem małoletnich dzieci. Weronika G. wyprowadziła się z

przedmiotowego lokalu w dniu 8 grudnia 1998 r., pozostawiając w nim pozwanych.

Nie zrezygnowała z prawa do lokalu i nadal pozostawała członkiem powodowej

Spółdzielni, a zmarła w dniu 13 grudnia 1999 r. Strona powodowa odmówiła

przyjęcia pozwanego w poczet członków Spółdzielni w miejsce babki oraz

przydzielenia mu spornego lokalu mieszkalnego i wystąpiła z powództwem o

eksmisję rodziny S.

Wyrokiem z dnia 7 listopada 2001 r. Sąd Rejonowy dla Krakowa-Nowej Huty

w Krakowie uwzględnił powództwo, orzekając o braku uprawnienia pozwanych do

lokalu socjalnego. Sąd ten uznał, że pozwani po śmierci Weroniki G. zajmowali

mieszkanie spółdzielcze bez tytułu prawnego, swoje uprawnienia do zajmowania

lokalu mogli bowiem wywodzić jedynie z faktu udostępnienia im mieszkania przez

Weronikę G., której prawo do lokalu po jej śmierci wygasło. Nie łączył ich z

powodową Spółdzielnią żaden stosunek prawny i nie posiadali skutecznego wobec

Spółdzielni tytułu prawnego do zajmowania mieszkania. W tym stanie rzeczy Sąd

Rejonowy uznał, że pozwani nie są lokatorami w rozumieniu art. 2 ust. 1 ustawy z

dnia 21 czerwca 2001 r. o ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym zasobie gminy

i o zmianie kodeksu cywilnego (Dz.U. Nr 71, poz. 733 – dalej "u.o.p.l."), wobec

czego nie ma do nich zastosowania art. 14 ust. 4 tej ustawy i nie przysługuje im

prawo do lokalu socjalnego.

Rozpoznając apelację pozwanych od powyższego wyroku, opartą m.in. na

twierdzeniu, że przysługiwało im skuteczne wobec strony powodowej prawo do

spornego lokalu i posiadają uprawnienia do lokalu socjalnego, Sąd Okręgowy w

Krakowie powziął poważną wątpliwość prawną wyrażoną w zagadnieniu

przedstawionym Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia na podstawie art. 390 § 1

k.p.c.

Sąd Okręgowy stwierdził, że przewidziana w art. 14 ust. 1 u.o.p.l. powinność

sądu orzekania o uprawnieniu bądź braku uprawnienia do lokalu socjalnego dotyczy

jedynie osób ze statusem lokatora w rozumieniu art. 2 ust. 1 pkt 1 ustawy, który

mają najemcy oraz osoby używające lokal na podstawie tytułu prawnego innego niż

prawo własności. Nie jest jednak jasne, w ocenie Sądu Okręgowego, czy inny tytuł

prawny, o jakim mowa w tym przepisie, musi być skuteczny wobec właściciela i

wynikać ze stosunku obligacyjnego łączącego go z lokatorem, czy wystarczy

umowa zawarta z najemcą. W praktyce orzeczniczej powszechnie przyjmuje się, że

lokatorami w rozumieniu tego przepisu są między innymi także osoby, które

mieszkają w lokalu jako domownicy najemcy i swój tytuł wywodzą od jego

uprawnień, jednak, w ocenie Sądu Okręgowego, taka wykładnia mogłaby być

krzywdząca dla właścicieli jako prowadząca do objęcia statusem lokatora, w

rozumieniu ustawy, zbyt dużej liczby osób.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W doktrynie i orzecznictwie powszechnie przyjmuje się, iż zarówno

zagadnienie prawne będące przedmiotem zapytania Sądu odwoławczego, jak i

odpowiedź udzielona przez Sąd Najwyższy, powinny ograniczać się jedynie do

takich problemów prawnych, które pozostają w związku ze stanem faktycznym i

prawnym rozpoznawanej sprawy (por. m.in. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 26

lutego 1975 r., I PR 31/75, OSNCP 1975, nr 12, poz. 176). Mając na względzie to

ograniczenie wskazać trzeba, że w rozpoznawanej sprawie dla jej rozstrzygnięcia

konieczne jest w istocie nie tyle określenie, czy osoba opisana w pytaniu ma status

lokatora w rozumieniu art. 2 ust. 1 pkt 1 u.o.p.l., lecz czy ma taki status w sprawie o

eksmisję, a w szczególności, czy mają do niej zastosowanie przepisy art. 14 u.o.p.l.

Rozpoznawana sprawa dotyczy eksmisji, a więc ewentualnego zastosowania art.

14 ustawy, a nie praw czy obowiązków podmiotów objętych regulacją tejże ustawy.

Dla jej rozstrzygnięcia zatem nie jest potrzebne ogólne stwierdzenie, czy osoby

opisane w pytaniu mają status lokatora w rozumieniu art. 2 ust. 1 pkt 1 ustawy, ale

czy osoby takie mają ten status w rozumieniu art. 2 ust. 1 pkt 1 w związku z art. 14

ustawy.

Rozróżnienie to konieczne jest tym bardziej, że art. 14 u.o.p.l. w ogóle nie

operuje pojęciem „lokatora”, a jedynie pojęciem „ osoby, której nakaz (eksmisji)

dotyczy” i nie są odosobnione w doktrynie poglądy, iż przepis ten nakazuje sądowi

rozstrzyganie o uprawnieniu do lokalu socjalnego w stosunku do wszystkich osób,

które zajmują lokal, niezależnie od ich statusu i tytułu prawnego, a nie tylko w

stosunku do lokatorów w rozumieniu art. 2 ust. 1 pkt 1 ustawy.

Trzeba też uściślić, że w odniesieniu do sytuacji prawnej pozwanych w

rozpoznawanej sprawie w ogóle nie można mówić o ich statusie lokatorów w

rozumieniu art. 2 ust. 1 pkt 1 u.o.p.l., a co najwyżej o ich statusie byłych lokatorów

w rozumieniu tego przepisu. Niewątpliwe jest bowiem, co trafnie podkreśliły Sądy

obu instancji, że z chwilą śmierci członka spółdzielni, któremu przysługiwało

lokatorskie prawo do lokalu, prawo to wygasło na podstawie obowiązującego w

dacie śmierci Weroniki G. przepisu art. 218 § 2 ustawy z dnia 16 września 1982 r. –

Prawo spółdzielcze (jedn. tekst: Dz.U. z 1995 r. Nr 54, poz. 288 ze zm.) a wraz z

nim wygasły na podstawie art. 217 § 3 tego Prawa uprawnienia wynikające z umów

w sprawie korzystania z lokalu zawartych przez członka spółdzielni, a więc także

wynikające z umowy użyczenia prawo pozwanych do zamieszkiwania w lokalu.

Pozwany nie nabył po śmierci babki prawa do lokalu w trybie obowiązującego w

dacie śmierci Weroniki G. przepisu art. 221 Prawa spółdzielczego, a zatem w

rozpoznawanej sprawie można jedynie rozważać status pozwanych jako byłych

lokatorów w rozumieniu art. 2 ust. 1 pkt 1 w związku z art. 14 u.o.p.l. (...)

Przechodząc do tak skonkretyzowanych rozważań trzeba wskazać, że choć

brzmienie art. 14 ust. 1 u.o.p.l. mogłoby wskazywać, iż obowiązek sądu orzekania o

uprawnieniu do lokalu socjalnego dotyczy każdej sytuacji orzeczenia eksmisji, skoro

w przepisie tym mowa o orzekaniu o takim uprawnieniu bądź jego braku wobec

osób, których nakaz eksmisji dotyczy, to jednak utrwalone orzecznictwo Sądu

Najwyższego ograniczyło krąg osób, w stosunku do których omawiany przepis ma

zastosowanie.

Jeszcze pod rządami art. 36 ustawy z dnia 2 lipca 1994 r. o najmie lokali

mieszkalnych i dodatkach mieszkaniowych (jedn. tekst: Dz.U. z 1998 r. Nr 120 poz.

787 ze zm. – dalej "u.naj.lok.") Sąd Najwyższy stwierdził, że uprawnienie do

otrzymania lokalu socjalnego dotyczy jedynie byłych najemców, a więc osób

mających uprzednio tytuł prawny do lokalu (por. uchwały Sądu Najwyższego z dnia

22 maja 1996 r. III CZP 51/96, OSNC 1996, nr 9, poz. 120 i z dnia 30 czerwca

1997 r., III CZP 16/97, OSNC 1997, nr 8, poz. 105), natomiast po znowelizowaniu

powyższego przepisu na mocy art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o

zmianie ustawy o najmie lokali mieszkalnych i dodatkach mieszkaniowych (Dz.U. Nr

122 poz. 1317), Sąd Najwyższy w uchwałach z dnia 27 czerwca 2001 r., III CZP

28/01 (OSNC 2002, nr 2, poz. 17) oraz z dnia 27 czerwca 2001 r., III CZP 35/01

(OSNC 2001, nr 12, poz. 173) stwierdził, że obowiązek orzeczenia przez sąd o

uprawnieniu do otrzymania lokalu socjalnego lub o braku takiego uprawnienia

odnosi się tylko do byłego najemcy lokalu podlegającego opróżnieniu i osób z nim

stale w tym lokalu zamieszkałych, które utraciły swoje zależne od najemcy prawo

do zajmowania lokalu, nie odnosi się natomiast do osób, które nigdy nie posiadały

tytułu prawnego do lokalu. Z uzasadnienia tych uchwał wynika, że osoby stale

zamieszkujące z najemcą i wywodzące od niego swój tytuł do zamieszkiwania

muszą być traktowane jako mające prawo zależne do zajmowania lokalu, wobec

czego także do nich odnosi się obowiązek orzekania o uprawnieniu do lokalu

socjalnego

Stanowisko to zostało podtrzymane przez Sąd Najwyższy już pod rządami,

mającego identyczną treść, art. 14 ust. 1 u.o.p.l. Wobec tego jednak, że ustawa o

ochronie praw lokatorów, przeciwnie niż ustawa o najmie lokali mieszkalnych i

dodatkach mieszkaniowych, zawiera w art. 2 ust. 1 pkt 1 ustawową definicję

lokatora, stanowisko Sądu Najwyższego zawarte w uchwale z dnia 15 listopada

2001 r., III CZP 66/01 (OSNC 2002, nr 9, poz. 109) nawiązało do tej regulacji,

stanowiąc, że przepisy art. 14 i 15 u.o.p.l. mają zastosowanie w sprawach o

opróżnienie lokalu przeciwko osobom, które były lokatorami w rozumieniu art. 2 ust.

1 pkt 1 tej ustawy. Sąd Najwyższy powołał się na uchwały z dnia 27 czerwca

2001 r., podzielając stanowisko co do tego, że określony w art. 14 ust. 1 obowiązek

sądu nie dotyczy osób, które nigdy nie miały tytułu prawnego do lokalu. W uchwale

z dnia 15 listopada 2001 r. nie dokonano wprawdzie wykładni pojęcia "lokatora",

zawartego w art. 2 ust. 1 pkt 1 u.o.p.l., jednak powołanie się na uchwały z dnia 27

czerwca 2001 r. wskazuje, że Sąd Najwyższy podzielił także zawarte w nich

stanowisko co do tego, iż art. 14 ust. 1 ma zastosowanie do byłego najemcy i osób

stale z nim zamieszkałych w lokalu objętym eksmisją. Można zatem przyjąć, że

uznał te osoby za lokatorów w rozumieniu art. 2 ust. 1 pkt 1 w związku z art. 14 ust.

1 ustawy.

Analiza omawianych przepisów nie nasuwa wątpliwości co do tego, że celem

ustawodawcy było objęcie ochroną przewidzianą w art. 14 ustawy większej grupy

osób niż tylko byli najemcy, czy osoby posiadające inny, własny tytuł prawny do

lokalu (poza prawem własności). Pojęcie lokatora w rozumieniu ustawy, w

odniesieniu do ochrony związanej z eksmisją, jest szerokie i nawiązuje do takiego

samego pojęcia użytego w art. 75 ust. 2 Konstytucji. Wykładnia tego pojęcia nie

może zatem odrywać się od tak określonego celu ustawy.

Nie budzi wątpliwości, zarówno w doktrynie jak i orzecznictwie, że korzystanie

z lokalu przez domowników najemcy oraz osoby, którym najemca użyczył lokalu,

nie jest względem wynajmującego ani bezprawne, ani bez tytułu prawnego, choć

nie łączy ich z wynajmującym stosunek najmu. Ich tytuł do korzystania z mieszkania

wypływa z prawa i woli najemcy i jest skuteczny wobec wynajmującego. Jest to

uprawnienie pochodne od prawa najemcy, powstające i gasnące razem z nim (por.

uchwałę składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 9 marca 1959 r., 1 CO

1/59, OSN 1959, nr 4, poz. 95 oraz uchwałę z dnia 27 czerwca 2001 r., III CZP

28/01). Z tych względów nie można uznać, że osoby takie zajmowały lokal bez

tytułu prawnego, posiadały bowiem tytuł pochodny od najemcy i skuteczny wobec

wynajmującego, a zatem obejmuje ich ochrona przewidziana w art. 14 w związku z

art. 2 ust. 1 pkt 1 u.o.p.l.

Odnosi się to także do osób zamieszkujących z woli członka spółdzielni w

mieszkaniu, do którego członkowi przysługuje spółdzielcze lokatorskie prawo do

lokalu. Sytuacja takich osób, w razie wygaśnięcia lokatorskiego prawa do lokalu

członka spółdzielni, uregulowana była od dnia 24 października 1997 r. w art. 210 §

3 Prawa spółdzielczego, po jego zmianie dokonanej przepisem art. 2 ustawy z dnia

21 sierpnia 1997 r. o zmianie ustawy o najmie lokali mieszkalnych i dodatkach

mieszkaniowych oraz o zmianie ustawy – Prawo spółdzielcze (Dz.U. Nr 111, poz.

723). Przepis ten stanowił, że sąd rozpatrując powództwo spółdzielni o eksmisję z

mieszkania spółdzielczego członka spółdzielni, którego lokatorskie prawo do lokalu

wygasło oraz osób zamieszkujących z nim w tym lokalu i wywodzących od niego

swoje prawa, może orzec w wyroku o uprawnieniach tych osób do lokalu

socjalnego, po rozważeniu okoliczności wskazanych w przepisie. Sytuacja takich

osób była zatem zbliżona do sytuacji uregulowanej w art. 36 u.naj.lok.

Omawiany przepis został skreślony przepisem art. 29 pkt 7 ustawy z dnia 15

grudnia 2000 r. o spółdzielniach mieszkaniowych (Dz.U. z 2001 r. Nr 4, poz. 27 ze

zm.), która weszła w życie z dniem 24 kwietnia 2001 r. Jednocześnie ustawa o

spółdzielniach mieszkaniowych nie uregulowała tego rodzaju sytuacji, lecz w art. 17

zawarła odesłanie, wskazując, że w zakresie nieuregulowanym w ustawie, do

spółdzielczego lokatorskiego prawa do lokalu mieszkalnego stosuje się

odpowiednio przepisy obowiązującej wówczas ustawy o najmie lokali mieszkalnych

i dodatkach mieszkaniowych. Obecnie, zgodnie z art. 38 u.o.p.l., odesłanie to

odnosi się do ustawy o ochronie praw lokatorów, zatem istnieją podstawy do

przyjęcia, że do eksmisji z lokalu spółdzielczego osób zamieszkujących z członkiem

spółdzielni, któremu przysługiwało lokatorskie prawo do lokalu i wywodzących od

niego swoje prawa, mają zastosowanie przepisy ustawy o ochronie praw lokatorów,

w tym art. 14 ustawy.

Niezależnie jednak od tego należy stwierdzić, że członek spółdzielni

mieszkaniowej, któremu przysługuje lokatorskie prawo do lokalu, jest lokatorem w

rozumieniu art. 2 ust. 1 pkt 1 u.o.p.l., a zatem osoby z nim zamieszkujące z jego

woli i wywodzące od niego swoje prawa, posiadają pochodny od niego tytuł prawny

do zamieszkiwania w lokalu, skuteczny wobec spółdzielni. Po wygaśnięciu tego

tytułu osobom takim przysługują uprawnienia z art. 14 u.o.p.l., należy ich bowiem

uznać za byłych lokatorów w rozumieniu art. 2 ust. 1 pkt 1 w związku z art. 14

omawianej ustawy.

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 390 k.p.c. rozstrzygnął

przedstawione zagadnienie, jak w uchwale.