IV CKN 1370/00

Wyrok z dnia 9 października 2002 r., IV CKN 1370/00

Wniosek o zabezpieczenie powództwa przez zawieszenie postępowania

egzekucyjnego (art. 843 § 4 k.p.c.) nie jest środkiem zapobiegającym szkodzie

w rozumieniu art. 769 § 1 k.p.c.

Sędzia SN Marian Kocon (przewodniczący)

Sędzia SN Gerard Bieniek

Sędzia SN Jan Górowski (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Zdzisławy F. oraz małoletnich

Mariusza F. i Anny F. przeciwko Andrzejowi C. – Komornikowi Rewiru II Sądu

Rejonowego w S. o zapłatę, po rozpoznaniu w Izbie Cywilnej w dniu 9 października

2002 r. na rozprawie kasacji powodów od wyroku Sądu Okręgowego w Słupsku z

dnia 19 listopada 1999 r.

oddalił kasację w części dotyczącej roszczenia o zadośćuczynienie oraz

uchylił zaskarżony wyrok w pozostałej części i przekazał sprawę Sądowi

Okręgowemu w Słupsku do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach

postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Powodowie Zdzisława F., Mariusz F. i Anna F. w pozwie z dnia

21 października 1998 r. domagali się zwolnienia od egzekucji przedmiotów zajętych

przez Komornika sądowego Rewiru II przy Sądzie Rejonowym w S., w sprawie

przeciwko dłużnikowi Januszowi F., podnosząc, że stanowią ich własność.

W toku procesu, w związku z licytacyjną sprzedażą przez komornika

ruchomości, powódka imieniem własnym i małoletnich powodów zmieniła

powództwo, żądając ostatecznie solidarnej zapłaty od pozwanego komornika kwoty

10 050 zł, w tym kwoty 5050 zł tytułem odszkodowania za utracone rzeczy oraz

kwoty 5000 zł tytułem zadośćuczynienia za uszczerbek na zdrowiu spowodowany

ich zabraniem.

Wyrokiem z dnia 29 lipca 1999 r. Sąd Rejonowy w Słupsku oddalił powództwo,

ustalając, że w dniu 9 października 1998 r. w miejscu zamieszkania dłużnika

komornik, w jego obecności, zajął telewizor, radiomagnetofon, kolumny, odtwarzacz

płyt kompaktowych, magnetowid i kuchenkę mikrofalową. Wtedy Jan F.

poinformował go, że rzeczy te nie są jego własnością, lecz nieobecnej żony.

Pismem komornika, doręczonym w dniu 15 października 1998 r., Zdzisława F.

została powiadomiona o zajęciu oraz pouczona o prawie wytoczenia powództwa o

wyłączenie zajętych przedmiotów spod egzekucji i złożenia wniosku o jego

zabezpieczenie, przez zawieszenie postępowania egzekucyjnego. W dniu

15 października 1998 r. Zdzisława F. wniosła skargę na czynność zajęcia, której

odpis złożyła komornikowi. Podniosła w niej, że zajęcie było bezpodstawne, gdyż

ruchomości stanowiły własność jej i dzieci, a rzeczy te zostały nabyte po zniesieniu

z dłużnikiem, prawomocnym wyrokiem, wspólności majątkowej małżeńskiej.

Na licytacji przeprowadzonej w dniu 20 października 1998 r., Komornik

sprzedał zajęty telewizor, radiomagnetofon, magnetowid i kuchenkę mikrofalową.

Powódka wniosła do komornika wniosek o zawieszenie postępowania

egzekucyjnego w dniu 22 października 1998 r., a w odpowiedzi komornik, dnia

28 października 1998 r., powiadomił ją, że nie ma podstaw do wydania zajętych

ruchomości i wskazał, kiedy postępowanie egzekucyjne może być zawieszone.

W piśmie z dnia 26 listopada 1998 r. powódka wystąpiła do Sądu z wnioskiem

o zabezpieczenie powództwa przez zawieszenie postępowania egzekucyjnego.

Sąd Rejonowy, oceniając czynności komornika, uznał, że pozwanemu nie

można przypisać winy, gdyż postępował zgodnie z przepisami procesowymi.

Podniósł też, że odpowiedzialność przewidziana w art. 769 k.p.c. została wyłączona

albowiem nie wykorzystano wszystkich środków zapobiegających szkodzie,

pomimo pouczenia powodowie nie złożyli bowiem w terminie, w sprawie o

zwolnienie zajętych przedmiotów spod egzekucji, wniosku o zawieszenie

postępowania egzekucyjnego.

Zaskarżonym wyrokiem Sąd Okręgowy w Słupsku oddalił apelację powodów.

Przyjął za własne ustalenia faktyczne Sądu pierwszej instancji i podzielił jego

argumentację prawną.

W kasacji powodów, opartej na obu podstawach wymienionych w art. 393-1

k.p.c., tj. na naruszeniu art. 769 § 1 k.p.c. przez uznanie, że powodowie, aby

zapobiec szkodzie, nie wyczerpali wszystkich środków procesowych, oraz na

naruszeniu art. 233 § 1 k.p.c. przez przyjęcie, że złożenie wniosku o

zabezpieczenie powództwa w samym pozwie zapobiegłoby szkodzie, wniesiono o

uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu w

Słupsku do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Trafny jest zarzut skarżących, że art. 769 k.p.c. nie uzależnia

odpowiedzialności komornika i solidarnej z nim odpowiedzialności Skarbu Państwa

od faktycznego wyczerpania środków prawnych przewidzianych dla postępowania

egzekucyjnego, lecz od możności zapobieżenia szkodzie za pomocą tych środków

(por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 21 maja 1969 r., II CR 152/69, OSPiKA 1970,

nr 6, poz. 123). Zauważyć jednak należy, że Sądy obu instancji za taki środek

uznały zabezpieczenie powództwa o zwolnienie od egzekucji przez zawieszenie

postępowania egzekucyjnego (art. 843 § 4 k.p.c.), skarga bowiem na zajęcie przez

komornika spornych ruchomości została w terminie wniesiona i nierozpoznana do

czasu licytacyjnej ich sprzedaży. W terminie jednego tygodnia od formalnego

zawiadomienia powódki o zajęciu przedmiotów powodowie wytoczyli też powództwo

przeciwegzekucyjne, lecz i ta sprawa nie została rozstrzygnięta do czasu

ukończenia postępowania egzekucyjnego.

Środek unormowany w art. 843 § 4 k.p.c. ma zapewnić skuteczność wyroku

uwzględniającego powództwo przeciwegzekucyjne. Zawieszenie postępowania

egzekucyjnego na tej podstawie ma zasadniczo inny charakter niż przypadki

zawieszenia określone w art. 818-821 k.p.c. Zarówno w piśmiennictwie, jak

i w judykaturze przyjmowano w zasadzie zgodnie, że w toku egzekucji można

zapobiec szkodzie już na skutek wystąpienia przez poszkodowanego

z powództwem przeciwegzekucyjnym. Także literalna wykładnia art. 769 § 1 k.p.c.

wskazuje, że obejmuje on swą hipotezą tylko środki wprost służące do

zapobieżenia szkodzie.

Gdyby ustawodawca zamierzał tym unormowaniem uszczuplić ochronę

poszkodowanego w szerszym zakresie, niewątpliwie ograniczenie takie znalazłoby

się w samej treści tego przepisu. Odmienny punkt widzenia doprowadziłby do

ograniczenia praw poszkodowanego bez uzasadnionej podstawy. Poza tym, jak

trafnie podnieśli skarżący, wystąpienie przez powodów z wnioskiem

o zabezpieczenie powództwa przeciwegzekucyjnego przez zawieszenie

postępowania już w pozwie wniesionym w dniu 21 października 1998 r. nie mogło

zapobiec szkodzie, skoro większość zajętych ruchomości została sprzedana

o dzień wcześniej (por. orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 16 grudnia 1961 r.,

II CR 1218/60, "Nowe Prawo" 1965, nr 1, s. 87).

Sądy obu instancji wskazały także, że powództwo jest nieuzasadnione,

albowiem komornikowi nie można przypisać winy, gdyż nie uchybił przepisom

postępowania cywilnego. Tymczasem przesłanką winy jest bezprawność, która na

gruncie prawa materialnego ujmowana jest bardzo szeroko. Działanie (zaniechanie)

jest bezprawne, jeżeli pozostaje w sprzeczności z porządkiem prawnym. Chodzi nie

tylko o naruszenie norm prawa formalnego, ale przede wszystkim materialnego, a

także jego sprzeczność z zasadami współżycia społecznego (por. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 11 października 1983 r., II CR 292/83, OSPiKA 1985, nr 1, poz.

3). Odpowiedzialność komornika, na gruncie art. 769 § 1 k.p.c., powstaje zatem

także wtedy, gdy jego czynność wprawdzie nie narusza przepisów kodeksu

postępowania cywilnego, lecz jest bezprawna w znaczeniu materialnoprawnym

i wywołała szkodę, a komornikowi można przypisać winę chociażby w postaci

niedbalstwa. Takie stanowisko przeważa w literaturze i taki pogląd został wyrażony

w judykaturze (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 28 września 1976 r., II CR

340/76, nie publ.).

Gdyby bezprawność ujmować wąsko, jako zachowanie sprzeczne

z porządkiem prawnym (por. art. 7 Konstytucji), to niewątpliwie nie można tego

pojęcia odnosić tylko do naruszenia przepisów kodeksu postępowania cywilnego

(por. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 4 grudnia 2001 r., SK 18/00, OTK

2001, nr 8, poz. 256 i wyrok Sądu Najwyższego z dnia 8 stycznia 2002 r., I CKN

581/99, OSNC 2002, nr 10, poz. 128).

Każdy komornik powinien zdawać sobie sprawę z tego, że egzekucja zmierza

do uzyskania zaspokojenia wierzyciela tylko z majątku osoby, która została jako

dłużnik wskazana w tytule wykonawczym. Nie należy natomiast naruszać przy

zajęciu egzekucyjnym praw podmiotowych osoby trzeciej. Wprawdzie w razie, gdy

rzecz ruchoma znajduje się w mieszkaniu zajmowanym przez dłużnika wspólnie

z osobami trzecimi, zwłaszcza z członkami rodziny, można przyjąć, że jest ona we

współposiadaniu dłużnika, co upoważnia do dokonania zajęcia (art. 845 § 2 k.p.c.),

niemniej dotyczy to przypadku, gdy nic innego nie wynika z charakteru rzeczy lub

innych szczególnych okoliczności (por. np. wyrok Sądu Najwyższego z dnia

15 lutego 1991 r., IV CR 550/90, "Biuletyn SN" 1991, nr 6, s. 20). Założenie zatem,

że komornik nie dopuścił się niedbalstwa, skoro formalnie działał zgodnie z prawem

procesowym, nie było trafne. (...)

Powyższe uwagi nie mają znaczenia dla oceny zasadności roszczenia

o zapłatę zadośćuczynienia, szkodą bowiem w ujęciu art. 769 § 1 k.p.c. jest tylko

uszczerbek majątkowy obejmujący stratę rzeczywistą i utracone korzyści (art. 361

§ 2 k.c.). Nie jest natomiast objęta zakresem tego unormowania tzw. szkoda

niematerialna (krzywda), która nie podlega naprawieniu, lecz zadośćuczynieniu

pieniężnemu (omawiany przepis go nie obejmuje). Z tego względu kasację w części

dotyczącej zadośćuczynienia należało oddalić (art. 393-12

k.p.c.), gdyż naruszenie

prawa może stanowić tylko wtedy usprawiedliwioną podstawę kasacji, jeżeli

pozostaje w bezpośrednim związku przyczynowym z wynikiem sprawy.

W pozostałym zakresie skarga kasacyjna uległa uwzględnieniu (art. 393-13

k.p.c.).