II CKN 980/00

Wyrok z dnia 7 listopada 2002 r., II CKN 980/00

Uprawnienie osoby bliskiej zmarłego do decydowania o przeznaczeniu

wolnego miejsca w grobie rodzinnym ziemnym nie wygasa wskutek

zaniedbania przez nią zgłoszenia zastrzeżenia i uiszczenia opłat, o których

mowa w art. 7 ust. 2 ustawy z dnia 31 stycznia 1959 r. o cmentarzach i

chowaniu zmarłych (jedn. tekst: Dz.U. z 2000 r. Nr 23, poz. 295 ze zm.), także

wówczas, gdy inna osoba uzyskała zgodę zarządcy cmentarza na pochowanie

w wolnym miejscu innego zmarłego.

Sędzia SN Gerard Bieniek (przewodniczący)

Sędzia SN Teresa Bielska-Sobkowicz

Sędzia SN Maria Grzelka (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Bogumiły K. przeciwko Gminie Miasta

S. oraz Annie K. o ustalenie prawa do grobu i zapłatę, po rozpoznaniu w Izbie

Cywilnej w dniu 7 listopada 2002 r. na rozprawie kasacji powódki od wyroku Sądu

Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 29 grudnia 1999 r.

uchylił zaskarżony wyrok oraz wyrok Sądu Okręgowego w Szczecinie z dnia 2

czerwca 1999 r. – każdy z nich co do pozwanej Anny K. i w części dotyczącej

żądania powódki ekshumacji zwłok zmarłego Wiesława K. oraz zapłaty

zadośćuczynienia – i w tym zakresie przekazał sprawę Sądowi Okręgowemu w

Szczecinie do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach procesu za

instancję kasacyjną, oddalił kasację co do pozwanej Anny K. w pozostałej części,

oraz oddalił kasację w całości wobec pozwanej Gminy Miasta S.

Uzasadnienie

Powódka Bogumiła K. w pozwie skierowanym przeciwko Gminie Miasta S. i

Annie K. domagała się pełnego i wyłącznego prawa decydowania o kwaterze

rodzinnej nr (...) na Cmentarzu Centralnym w S., a ponadto dokonania na koszt

pozwanych ekshumacji zwłok zmarłego Wiesława K. i pochowania go poza terenem

wymienionej kwatery, jak również zasądzenia od pozwanych na jej rzecz kwoty

14 000 zł tytułem zadośćuczynienia. Powódka twierdziła, że wykupiła w 1976 r.

miejsce na grób ziemny w celu pochowania zmarłego męża oraz z przeznaczeniem

po śmierci dla niej samej przy boku męża, a ponadto dla córki i wnuczki po ich

śmierci. Zarzuciła, że pozwani bez jej zgody dokonali w 1997 r. pochówku w grobie

rodzinnym ojca pozwanej Anny K. czym, uniemożliwili jej realizację życzenia, żeby

po śmierci została pochowana obok męża, i wyrządzili jej krzywdę przez

wtargnięcie w sferę jej osobistych uczuć.

Pozwana Gmina wniosła o oddalenie powództwa, powołując się na wynikające

z art. 7 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 31 stycznia 1959 r. o cmentarzach i chowaniu

zmarłych (jedn. tekst: Dz.U. z 2000 r. Nr 23, poz. 295 ze zm. – dalej: "u.c.ch.zm.")

prawo zadysponowania wolnym miejscem w kwaterze rodzinnej po upływie 20 lat

od pierwszego wykupienia grobu. Także pozwana Anna K. wniosła o oddalenie

powództwa i wyjaśniła, że dokonując pochówku zmarłego ojca w kwaterze rodzinnej

obok męża powódki wypełniała wolę ojca, który wystawił swojemu bratu, tj. mężowi

powódki, nagrobek i pragnął być pochowany obok niego. Ponadto, powołała się na

zezwolenie zarządcy cmentarza i na fakt uiszczenia opłaty wymaganej po upływie

pierwszych 20 lat.

Sąd Okręgowy w Szczecinie oddalił powództwo, uznając, że powódka utraciła

posiadanie grobu, ponieważ po upływie 20 lat od wykupienia przez nią

odpowiedniego miejsca nie uiściła opłaty prolongacyjnej. Sąd powołał się na

orzecznictwo Sądu Najwyższego w kwestii skutków nieuiszczenia powyższej opłaty

dla oceny powództwa o przywrócenie posiadania miejsca oddanego przez zarządcę

cmentarza na grób. Wyraził też pogląd, że „przedmiotem ochrony pozwanej jest w

tym przypadku prawo do sprawowania kultu osoby zmarłej, natomiast przesłanką

ochrony jest naruszenie dobra osobistego jako przedmiotu tego prawa”, oraz że

„zaniechanie – choćby w pewnym aspekcie – kultu osoby zmarłej wyrażające się w

zaniechaniu dokonania opłaty prolongacyjnej, nie może być utożsamione z utratą

tego dobra osobistego. Istotna jest tu obiektywizacja, albowiem wskutek takiego

właśnie kryterium możliwe jest uznanie kultu osoby zmarłej za wartość wynikającą z

osobowości każdego człowieka”.

Sąd Apelacyjny oddalił apelację powódki od powyższego wyroku,

stwierdzając, że uprawnienie powódki do dysponowania wolnym miejscem w grobie

rodzinnym wygasło, ponieważ po 20 latach od wykupienia miejsca pod grób

powódka nie uiściła kolejnej opłaty. Bez związku z wyrażonym stanowiskiem Sąd

Apelacyjny przytoczył fragment uchwały Sądu Najwyższego z dnia 29 września

1978 r., III CZP 56/78 (OSNCP 1979, nr 4, poz. 68). Poza tym stwierdził, że

podziela argumentację Sądu pierwszej instancji.

W kasacji powódka zarzuciła naruszenie prawa materialnego przez błędną

wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art. 5, 6, 23, 24 § 1, art. 415, 422, 441 § 1,

art. 443, 445 § 1 i 3 i art. 448 k.c. oraz błędną wykładnię art. 7 i 10 ust. 1 u.c.ch.zm.

Ponadto zarzuciła naruszenie przepisów postępowania, mające istotny wpływ na

wynik sprawy, a w szczególności art. 3 k.p.c. Wnosiła o uchylenie zaskarżonego

wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania ewentualnie o orzeczenie

zgodne z żądaniami pozwu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje: (...)

Pod pojęciem „prawo do grobu” w orzecznictwie sądów i w doktrynie rozumie

się różne uprawnienia umożliwiające osobom bliskim sprawowanie kultu pamięci

zmarłych. Uprawnienia te mogą mieć charakter niemajątkowy i ściśle osobisty,

związany ze sferą uczuć, ale mogą też wymagać starań praktycznych, w tym –

związanych z wydatkami. Stąd treść prawa do grobu określają zarówno elementy

osobiste, jak i majątkowe, które w zależności od konkretnej sytuacji podlegają

ochronie według zasad przewidzianych w przepisach o ochronie dóbr osobistych

albo na podstawie przepisów dotyczących praw majątkowych. Jeżeli uprawniony

powołuje się na naruszenie sfery jego indywidualnych odczuć związanych z

kultywowaniem pamięci o osobie zmarłej, przysługują mu roszczenia przewidziane

w art. 24 § 1 i 2 k.c. oraz art. 448 k.c. Jeśli domaga się ochrony prawa

majątkowego, jego roszczenia podlegają ocenie według treści przepisów

regulujących określone stosunki majątkowe, pod które „podpada” stan faktyczny,

wynikający z jego twierdzeń. (...)

Sąd pierwszej instancji uznał, że żądanie powódki dotyczyło przywrócenia

posiadania kwatery rodzinnej nr (...) na Cmentarzu Centralnym w S. Świadczy o

takiej ocenie pierwsze zdanie uzasadnienia wyroku z dnia 2 czerwca 1999 r. oraz

powołanie się przez ten Sąd na orzeczenia Sądu Najwyższego, dotyczące

przywrócenia posiadania grobu, a ponadto stwierdzenia, że powódka pozbawiła się

posiadania grobu i że dotychczasowe jej uprawnienia nie zasługiwały na ochronę

quasi-posesoryjną. Jednocześnie, ze stwierdzenia, że brak opłaty prolongacyjnej

nie oznacza utraty dobra osobistego w postaci kultu pamięci osoby zmarłej, można

wnosić, że Sąd Okręgowy był zdania, iż przez nieuiszczenie opłaty powódka

zrzekła się korzystania ze swego dobra osobistego. Wynika z tego, że podstawy

nieudzielenia powódce ochrony prawnej Sąd Okręgowy upatrywał też w przepisach

o ochronie dóbr osobistych.

Brak jednoznacznego stanowiska co do podstawy prawnej rozstrzygania o

żądaniach powódki oraz brak wskazania przepisów prawnych, które Sąd miał na

względzie jest również wadą wyroku Sądu Apelacyjnego. W związku z tym już tylko

z tego względu zarówno aprobata Sądu Apelacyjnego dla orzeczenia Sądu

pierwszej instancji, jak i stanowisko wyrażone samodzielnie w zaskarżonym wyroku

budzą zasadnicze zastrzeżenia.

Pomimo tego, w części dotyczącej pozwanej Gminy oraz w części obejmującej

żądanie ustalenia prawa powódki do decydowania o przedmiotowej kwaterze

skierowane do pozwanej Anny K., zaskarżony wyrok odpowiada prawu. W tym

zakresie kasacja została oddalona (art. 39312

k.p.c.).

Powódka uzasadniała powództwo odczuwaniem negatywnych emocji

związanych ze stanem świadomości co do tego, że obok zwłok męża zostały

złożone, bez jej zgody, zwłoki obcej osoby, oraz odnośnie do tego, że ona sama po

śmierci nie będzie mogła zostać pochowana przy mężu. Powódka domagała się

więc ochrony swojego dobra osobistego w postaci kultu pamięci zmarłego męża, a

nie dobra materialnego w postaci stanu posiadania w odniesieniu do miejsca

wyznaczonego na rodzinny grób ziemny. Jej żądanie przywrócenia stanu

poprzedniego nie było realizacją roszczenia prawno-rzeczowego przewidzianego w

art. 344 § 1 k.c., lecz roszczenia o dopełnienie czynności potrzebnych do usunięcia

skutków naruszenia jej dobra osobistego, o którym mowa w art. 24 § 1 k.c. Również

żądanie ustalenia pełnego i wyłącznego prawa decydowania o przedmiotowej

kwaterze powódka wywodziła z faktu, że w grobie pochowany został jej zmarły mąż,

którego pamięć powódka pragnie kultywować jako swoje dobro osobiste,

wyrażające się pożądanym przez nią stanem przeżyć psychicznych, wynikającym

ze świadomości, że w grobie zostały złożone zwłoki innych osób tylko za jej zgodą.

W tej sytuacji nie było podstaw do oceny powództwa w płaszczyźnie ochrony

quasi-posesoryjnej, tym bardziej, że powódce nigdy nie przysługiwało do miejsca na

cmentarzu jakiekolwiek prawo majątkowe. Stan „posiadania grobu” powstał w

ramach realizowania przez nią prawa do pochowania zmarłego męża, a więc

charakteryzował się elementami osobistymi.

Powództwo o ochronę dóbr osobistych powódki nie zasługiwało na

uwzględnienie w stosunku do pozwanej Gminy. Po tym, skoro po upływie 20 lat od

pierwszego użycia grobu do chowania powódka nie uiściła przewidzianej w art. 7

ust. 2 u.c.ch.zm. opłaty, Zarząd Usług Komunalnych pozwanej Gminy był władny

rozporządzić wolnym miejscem w grobie. Przyjmując tę opłatę od Anny K. i

zezwalając na pochowanie zmarłego Wiesława K., pozwana Gmina nie działała

bezprawnie ani w ogóle nie naruszyła dobra osobistego powódki. Przepis art. 7 ust.

2 u.c.ch.zm., który na zasadzie analogii znajduje zastosowanie wówczas, gdy w

ciągu pierwszych 20 lat po „wykupieniu” miejsca na grób ziemny nie zostanie ono

wykorzystane na pochówek, nie reguluje ochrony dóbr osobistych osób, które w

przeszłości uiściły pierwszą opłatę, ani w sferę dóbr osobistych w ogóle nie

wkracza. Przepis ten, podobnie jak cała ustawa, ma charakter porządkowy.

Pozwala na zawarcie kolejnej umowy, która swymi skutkami obejmuje jednak tylko

umawiające się strony. Prawo do wykorzystania wolnego miejsca w kwaterze

poprzednio wykupionej, osoba dokonująca po 20 latach zapłaty nabywa tylko

wobec zarządcy cmentarza i tylko od niego może domagać się niesprzeciwiania się

wykonaniu przez nią pochówku oraz honorowania stanu powstałego w wyniku tej

czynności. Umowa z zarządcą cmentarza o wykup wolnego miejsca w grobie

rodzinnym ziemnym, w którym pochowano już jedną osobę zmarłą, nie unicestwia

osobistych praw osoby, która przed 20 laty dokonała zapłaty. Zawarcie umowy nie

narusza sfery indywidualnego świata odczuć osoby, która sprawuje kult osoby

bliskiej zmarłej wcześniej. Dopiero wskutek realizacji drugiej umowy może dojść do

naruszenia kultu pamięci osoby zmarłej, jednak realizacja tej umowy nie należy do

zarządcy cmentarza. Wymaga podkreślenia, że w świetle obowiązujących

przepisów zarządca nie ma też prawnego obowiązku uprzedzenia osoby, która jako

pierwsza uiściła opłatę za tzw. korzystanie z miejsca na grób ziemny, o zamiarze

zadysponowania tym miejscem po upływie 20 lat.

Mając powyższe na względzie, należało uznać, że powództwo o ochronę dóbr

osobistych przeciwko pozwanej Gminie było bezzasadne, wobec czego oddalenie w

zaskarżonym wyroku apelacji powódki od oddalającego jej żądania wyroku Sądu

pierwszej instancji było w tym zakresie prawidłowe.

Również bezzasadne było powództwo w stosunku do pozwanej Anny K. w

części dotyczącej prawa powódki do decydowania o kwaterze rodzinnej.

Powódka nie sprecyzowała, czy domaga się przyznania jej przez Sąd

żądanego prawa, czy żąda usunięcia stanu niepewności co do przysługiwania jej

tego prawa. Sąd Apelacyjny trafnie przyjął, że było to powództwo o ustalenie, które

– zgodnie z art. 189 k.p.c. – wymagało wykazania interesu prawnego, czego

powódka nie uczyniła. Żądając ekshumacji zwłok Wiesława K. wraz ze złożeniem

ich w innym miejscu, powódka dała dowód tego, że zamierza w ten sposób

odzyskać poprzedni stan pełnego i wyłącznego w stosunku do pozwanej prawa

decydowania o kwaterze rodzinnej. W istocie też, w razie uwzględnienia przez Sąd

żądania ekshumacji, powyższy zamiar powódki byłby spełniony, ponieważ wówczas

pozwana nie miałaby żadnych własnych praw, które mogłyby konkurować z

prawami powódki i stać się przedmiotem rozstrzygania o nich. Prawa osobiste

pozwanej związane były z kultem pamięci tylko zmarłego Wiesława K., a nie

zmarłego męża powódki, zaś z faktu uiszczenia opłaty prolongacyjnej pozwana

nabyła określone prawa tylko do zarządcy cmentarza, a nie w stosunku do powódki.

Wobec tego, że ewentualne uwzględnienie roszczenia o ekshumację prowadziłoby

do usunięcia stanu niepewności co do tego, kto w stosunkach pomiędzy

wymienionymi stronami miałby wyłącznie prawo decydowania o przedmiotowej

kwaterze nie było podstaw do uwzględnienia żądania pozwu co do pozwanej

Anny K.

W świetle wyżej przedstawionej koncepcji ochrony dóbr osobistych powódki

nie zasługiwały na uwzględnienie zarzuty kasacji dotyczące naruszenia w

zaskarżonym wyroku art. 5, 6, 415, 422, 441 § 1, art. 443, 445 § 1 i 3 k.c. oraz art. 7

i 10 ust. 1 u.c.ch.zm., jak również art. 3 k.p.c.

Rację ma natomiast skarżąca w części dotyczącej żądań ekshumacji i zapłaty

zadośćuczynienia skierowanych do pozwanej Anny K., gdy zarzuca zaskarżonemu

wyrokowi naruszenie art. 23 i 24 § 1 oraz art. 448 k.c.

Sąd Apelacyjny błędnie przyjął, że w stosunkach z pozwaną Anną K.

uprawnienie powódki do dysponowania wolnymi miejscami w grobie rodzinnym

wygasło, oraz że przyczyną wygaśnięcia było zaniedbanie przez powódkę

skorzystania z prawa uiszczenia po 20 latach kolejnej opłaty za miejsce na

cmentarzu. Jak już wyżej wskazano, stan świadomości i przeżyć emocjonalnych

powódki wynikający z życzenia, aby po śmierci została ona pochowana obok męża,

stanowił element jej dobra osobistego, jakim był kult pamięci zmarłego męża i

określał przysługujące jej w związku z tym prawo do grobu jako prawo o

charakterze niemajątkowym. To prawo powódki powstało z chwilą pochowania

męża, wygasnąć zaś mogło tylko wraz ze śmiercią powódki. Wprawdzie usuwałoby

się ono spod ochrony prawnej, gdyby powódka zrezygnowała z korzystania z niego,

ale nie byłoby to równoznaczne z jego wygaśnięciem. Ponadto, wymagałoby to

ustalenia, że powódka nie sprawowała kultu pamięci zmarłego męża. Takiego

ustalenia w zaskarżonym wyroku brak.

O zaniechaniu kultywowania pamięci męża przez powódkę nie świadczy

zaniedbanie przez nią opłacenia kolejnej opłaty prolongacyjnej, tym bardziej, że

powódka była przekonana, iż przysługuje jej pierwszeństwo i zostanie uprzedzona

przez zarządcę cmentarza o zamiarze zadysponowania wolnym miejscem w

kwaterze poprzednio przez nią wykupionej. Na wykonanie prawa do grobu składają

się także inne zachowania niż tylko uiszczenie opłaty prolongacyjnej, i nawet brak

dających się postrzegać oznak przywiązania do pamięci zmarłej osoby bliskiej nie

musi świadczyć o braku wewnętrznych przeżyć związanych z kultem pamięci osoby

zmarłej. Ze względów oczywistych nieuiszczenie przez powódkę kolejnej opłaty za

grób męża i miejsce na cmentarzu oraz uiszczenie opłaty za wolne miejsce w

przedmiotowej kwaterze przez pozwaną Annę K. nie pociągało za sobą

wygaśnięcia sfery indywidualnych odczuć powódki w związku z kultywowaniem

pamięci Jana K. ani możności realizowania uprawnień składających się na prawo

do grobu, w tym – uprawnienia do decydowania, czy i kto ma być pochowany obok

Jana K.

Zgoda zarządcy cmentarza wyrażona wobec pozwanej Anny K. wydana

została w ramach funkcji dysponowania wolnymi i nieopłaconymi miejscami

przeznaczonymi do pochówku, stanowiącej realizację administracyjnego porządku

chowania zmarłych. Zgoda ta nie obejmowała i nie mogła obejmować zgody

powódki, która miała własne prawo dysponowania wolnymi miejscami w kwaterze

rodzinnej, wynikające z innych przesłanek aniżeli względy administracyjne.

Świadomość powyższego, jak się zdaje, towarzyszyła pracownikom Zakładu Usług

Komunalnych wówczas, gdy odebrali oni, od pozwanej Anny K. pisemne

oświadczenie o ponoszeniu cywilnej odpowiedzialności wobec osób zgłaszających

prawa do przedmiotowej kwatery.

Pochowanie zmarłego ojca przez pozwaną Annę K. naruszyło prawo powódki

do grobu wynikające z jej dobra osobistego. Zgoda zarządcy cmentarza oraz

uiszczenie przez pozwaną Annę K. opłaty prolongacyjnej nie uchylało bezprawności

działania pozwanej. Również okoliczność, że pozwana była uprawniona, z punktu

widzenia jej własnego dobra osobistego związanego z kultem pamięci ojca, do

uszanowania woli zmarłego i pochowania go w grobie obok brata nie wyłączała

bezprawności, ponieważ uprawnienia pozwanej nie „wyprzedzały” praw powódki i

nie usprawiedliwiały naruszenia jej dobra osobistego. Zaskarżony wyrok wyraża

błędną wykładnię art. 24 § 1 w związku z art. 23 k.c. oraz narusza art. 448 k.c.

przez niezastosowanie.

W zakresie dotyczącym pozwanej Anny K. odnośnie do omawianych roszczeń

podlegał uchyleniu nie tylko zaskarżony wyrok, ale także wyrok Sądu pierwszej

instancji (art. 39313

§ 1 k.p.c.). (...)