III CZP 44/02

Uchwała z dnia 8 listopada 2002 r., III CZP 44/02

Sędzia SN Zbigniew Strus (przewodniczący)

Sędzia SN Tadeusz Domińczyk

Sędzia SN Zbigniew Kwaśniewski (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Skarbu Państwa, Urzędu Celnego w K.

przy uczestnictwie Adama S. o przepadek rzeczy, po rozpoznaniu w Izbie Cywilnej

na posiedzeniu jawnym w dniu 8 listopada 2002 r., przy udziale prokuratora

Prokuratury Krajowej Jana Szewczyka zagadnienia prawnego przedstawionego

przez Sąd Okręgowy w Katowicach postanowieniem z dnia 23 maja 2002 r.:

"1. Czy unormowanie art. 58 § 1b pkt 3 kodeksu celnego w brzmieniu

nadanym mu przez ustawę z dnia 2 marca 2000 r. o zmianie ustawy kodeks celny

oraz ustawy k.p.c. (Dz.U. Nr 22, poz. 269) – w sytuacji gdy przepadek towaru nie

wynika z umowy międzynarodowej lub odrębnych przepisów prawa wewnętrznego

– stanowi samodzielną materialnoprawną podstawę dla orzeczenia przez Sąd na

wniosek organu celnego przepadku towaru na rzecz Skarbu Państwa,

2. w wypadku odpowiedzi pozytywnej

– czy w sytuacji, gdy obowiązuje zakaz posiadania, rozpowszechniania lub

obrotu towarami w oparciu o umowy międzynarodowe lub odrębne przepisy, przy

czym nie przewidują one przepadku czy innej procedury, a ich cofnięcie jest

niemożliwe, zaś zniszczenie jest nieuzasadnione (co wyczerpuje przesłanki

określone w art. 58 kodeksu celnego), a jednocześnie towar taki jest towarem

będącym przedmiotem zakazów i ograniczeń wynikających ze środków polityki

handlowej, a zatem organ celny obowiązany jest podjąć niezbędne działania dla

uregulowania ich sytuacji, a w razie ich nieskuteczności uprawniony jest zwrócić się

do sądu o orzeczenie przepadku towaru (art. 77 kodeksu celnego), dopuszczalne

jest uwzględnienie wniosku o orzeczenie przepadku z powołaniem jedynie na

niemożność cofnięcia towaru i niezasadność jego zniszczenia, czy też – konieczne

jest wykazanie, że został wyczerpany tryb unormowany w art. 77 § 1 ustawy?”

podjął uchwałę:

Podstawę orzeczenia o przepadku na rzecz Skarbu Państwa towaru

objętego zakazem przywozu wynikającym ze środków polityki handlowej

stanowi przepis art. 77 § 2 ustawy z dnia 9 stycznia 1997 r. – Kodeks celny

(jedn. tekst: Dz.U. 2001 r. Nr 75, poz. 802 ze zm.).

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy w Chorzowie uwzględnił wniosek Skarbu Państwa – Urzędu

Celnego w K. o orzeczenie przepadku na rzecz wnioskodawcy samochodu

sprowadzonego z zagranicy przez uczestnika postępowania. Sąd uznał zasadność

tego wniosku na podstawie art. 58 ustawy z dnia 9 stycznia 1997 r. – Kodeks celny

(jedn. tekst: Dz.U. 2001 r. Nr 75, poz. 802 ze zm. – dalej: "k.cel.") wobec ustalenia,

że przedmiotowy samochód, jako wyprodukowany w 1979 r., objęty był zakazem

przywozu, a jednocześnie wystąpiły pozostałe przesłanki ustawowe w postaci

niemożności jego cofnięcia za granicę i braku podstaw do zniszczenia.

Rozpatrując apelację uczestnika postępowania, Sąd Okręgowy powziął

poważne wątpliwości co do prawidłowości tego stanowiska, wskazując na potrzebę

wyjaśnienia wzajemnej relacji między przepisami art. 58 § 1 do 1b a przepisami art.

77 k.cel. Sąd drugiej instancji skłonił się w wyniku przeprowadzonej analizy do

poglądu, że choć przepis art. 58 § 1 b pkt 3 k.cel. jest samodzielną podstawą

orzeczenia przepadku towaru, to jednak w sytuacji, w której zakaz jego przywozu

wynika z polityki handlowej, co skutkuje zakazem obrotu, to orzeczenie o przepadku

takiego towaru może zapaść dopiero po stwierdzeniu, że organ celny podjął

niezbędne działania, wyczerpujące tryb przewidziany w art. 77 § 1 k.cel.,

obejmujący także próbę sprzedaży towaru.

Potrzebę rozstrzygnięcia przedstawionego zagadnienia prawnego uzasadnił

Sąd Okręgowy powszechną praktyką organów celnych, polegającą na

występowaniu z wnioskami opartymi na art. 58 k.cel., a więc zakładającą brak

potrzeby uprzedniego wyczerpania trybu wynikającego z art. 77 § 1 k.cel.,

obejmującego obowiązek podjęcia niezbędnych działań, włącznie ze sprzedażą

towaru.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przepis art. 58 § 1 lit. b k.cel. jest niewątpliwie samodzielną, materialnoprawną

podstawą orzeczenia o przepadku towaru na rzecz Skarbu Państwa, ale tylko

wówczas, jeżeli wszystkie elementy stanu faktycznego nie uzasadniają potrzeby

oceny zasadności wniosku na podstawie innych, mających zastosowanie w

okolicznościach faktycznych sprawy, przepisów kodeksu celnego. Takimi innymi

przepisami, uwzględniając stan faktyczny rozpoznawanej sprawy, są przepisy art.

77 § 1 pkt 1 lit. d i § 2 k.cel., które rozszerzają, w stosunku do wymogów art. 58 § 1

k.cel., zakres obowiązków organu celnego w sytuacji, w której organ ten wnioskuje

o orzeczenie przepadku towaru będącego przedmiotem zakazu przywozu

wynikającego ze środków polityki handlowej.

Uczestnik postępowania usiłował wprowadzić na polski obszar celny pojazd

samochodowy, który był objęty czasowym zakazem przywozu, wynikającym z

przepisu § 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 19 grudnia 1997 r. w sprawie

ustanowienia czasowego zakazu przywozu niektórych pojazdów samochodowych,

nadwozi i podwozi tych pojazdów (Dz.U. Nr 158, poz. 1053 ze zm.). Zakaz ten jest

niewątpliwie ustanowionym w ramach polityki gospodarczej państwa

pozataryfowym środkiem ochrony polskiego rynku przed napływem z zagranicy

pojazdów przekraczających określony wiek. Taki środek ochrony jest określany

przez ustawodawcę mianem "środka polityki handlowej" w rozumieniu przepisu art.

3 § 1 pkt 17 k.cel.

Skoro pojazd samochodowy uczestnika postępowania jest przedmiotem

zakazu przywozu wynikającego ze środków polityki handlowej i właśnie ze względu

na ten zakaz nie może on być zwolniony przez organ celny, to w tym stanie rzeczy

– na podstawie art. 77 § 1 k.cel. – na organie celnym spoczywa obowiązek, z

zastrzeżeniem art. 59 k.cel., podjęcia niezbędnych działań w celu uregulowania

jego sytuacji, włącznie ze sprzedażą towaru. Z przepisu art. 59 § 1 k.cel. wynika

obowiązek wdrożenia sposobu postępowania z towarem innego aniżeli cofnięcie go

za granicę, jeżeli taki inny sposób postępowania przewidują przepisy odrębne.

Z kolei art. 59 § 2 pkt 1 k.cel. przewiduje uprawnienie organu celnego dokonania

sprzedaży towaru m.in. takiej osobie, która zobowiąże się do dokonania jego

powrotnego wywozu.

Z powyższego wynika, że określony w przepisie art. 77 § 1 k.cel. obowiązek

organu celnego podjęcia niezbędnych działań włącznie ze sprzedażą towarów

obejmuje także działania wynikające z art. 59 § 2 pkt 1 k.cel., a więc m.in. sprzedaż

towaru osobie, która zobowiąże się do dokonania jego powrotnego wywozu. W ten

sposób może dojść w praktyce do skutecznej realizacji zakazu przywozu

wynikającego ze środków polityki handlowej, z jednoczesnym ograniczeniem

negatywnych, dla podmiotu przywożącego taki towar, konsekwencji

ekonomicznych, będących następstwem wyegzekwowania w inny sposób przez

organ celny ustawowego zakazu.

Ponieważ przepis art. 77 § 2 k.cel. jest odrębną od wynikającej z art. 58 § 1b

pkt 3 k.cel. materialnoprawną podstawą orzeczenia o przepadku towarów na rzecz

Skarbu Państwa, to uwzględnienie wniosku organu celnego wymaga ustalenia, że

wystąpiła negatywna przesłanka określona tym przepisem. Taką materialnoprawną,

negatywnie ujętą, przesłanką jest ustalenie, że postępowanie przewidziane w art.

77 § 1 k.cel., a więc m.in. podjęcie próby sprzedaży towaru objętego zakazem

przywozu osobie, która zobowiąże się do jego powrotnego wywozu (art. 59 § 2 pkt

1 k.cel.), nie doprowadziło do uregulowania sytuacji takiego towaru. Powyższa

interpretacja zakresu obowiązków organu celnego, których podjęcie powinno

poprzedzać wystąpienie z wnioskiem o orzeczenie przepadku towaru na podstawie

art. 77 § 2 k.cel., pozwala również bronić trafnego poglądu, że zakaz przywozu

określonego towaru na polski obszar celny prowadzi pośrednio również do zakazu

obrotu tym towarem, w rozumieniu art. 58 k.cel., na tym obszarze. Różnica w

przedmiocie regulacji zawartej w przepisach obu artykułów sprowadza się w istocie

do tego, że przepis art. 58 k.cel. reguluje konsekwencje naruszenia bezwzględnego

i bezpośredniego zakazu posiadania, rozpowszechniania lub obrotu określonym

towarem, natomiast art. 77 k.cel. odnoszą się do konsekwencji naruszenia zakazu

obrotu o pośrednim jedynie charakterze, bo będącego następstwem

wprowadzonego zakazu przywozu rozumianego jako ustawowy środek polityki

handlowej oraz do odrębnego trybu postępowania w takich sytuacjach.

Rozumowanie to prowadzi do wniosku, że zastosowanie art. 77 k.cel. nie koliduje z

normą wyrażoną w ust. 58 k.cel., przepis art. 77 § 2 dotyczy bowiem m.in. towarów

objętych reglamentacją pozataryfową (art. 77 § 1 pkt 1 lit. d), do których nie ma

zastosowania przepis art. 58 k.cel. Z treści tego przepisu wynika, że jego

zastosowanie warunkowane jest tym, iż przepisy odrębne nie przewidują innego

sposobu postępowania. Tymczasem taki inny niż określony w art. 58 § 1 k.cel.

sposób postępowania odnośnie do towarów objętych zakazem przywozu

wynikającym ze środków polityki handlowej przewiduje właśnie art. 77 k.cel. Jest on

przepisem odrębnym, o którym mowa w art. 58 § 1 k.cel., przewidującym inny

właściwy sposób postępowania względem towarów objętych przedmiotowym

zakresem jego stosowania.

Stanowisku temu nie przeczy istnienie w obu przepisach wspólnego elementu,

którym był ten sam cel przyświecający ustawodawcy a mający podlegać ochronie

na podstawie obu wymienionych artykułów kodeksu celnego, gdyż zakaz przywozu,

jako środek polityki handlowej, ma na celu ochronę rynku krajowego przed

określonymi towarami zagranicznymi. Z tego zakazu daje się pośrednio

wyprowadzić zakaz obrotu tymi towarami, co pozornie mogłoby wskazywać na

dopuszczalność stosowania w tej sytuacji także i art. 58 k.cel. Skoro jednak zakaz

obrotu jest niewątpliwie elementem pochodnym zakazu przywozu, to, uwzględniając

zasadę racjonalnego działania ustawodawcy, stwierdzić należy, że hipotezy

analizowanych norm, zawartych w przepisach art. 58 i art. 77 k.cel., nie pokrywają

się. O braku kolizji między tymi przepisami przesądza inny przedmiotowy zakres ich

regulacji. Przepis art. 77 § 2 k.cel. jest podstawą wydania orzeczenia o przepadku

towaru objętego reglamentacja pozataryfową, natomiast art. 58 § 1b pkt 3 znajduje

zastosowanie do towarów objętych bezpośrednim i bezwzględnym zakazem obrotu,

niezależnym od istnienia czy braku zakazów bądź ograniczeń w jego przywozie.

Innymi słowy, skoro art. 77 § 2 k.cel. jest podstawą wydania orzeczenia o

przepadku towarów objętych reglamentacją pozataryfową, to oznacza to, że towary

takie, choć pośrednio także objęte zakazem obrotu, nie zostały objęte hipotezą

normy art. 58 k.cel. Do powyższego wniosku dojść można także w wyniku

interpretacji samej normy art. 58 § 1 k.cel., skoro bowiem uregulowania zawarte w

art. 77 k.cel. dotyczą m.in. towarów objętych zakazem przywozu wynikającym z

zastosowania środków polityki handlowej, to stanowią one – w odniesieniu do tych

towarów – „inny sposób postępowania”, o którym mowa w art. 58 § 1 k.cel. W

konsekwencji musi to oznaczać wyłączenie zastosowania w omawianym zakresie

ostatnio wymienionego przepisu.

Wobec powyższego stwierdzić należy, że podstawę orzeczenia o przepadku

na rzecz Skarbu Państwa towaru objętego zakazem przywozu wynikającym ze

środków polityki handlowej stanowi przepis art. 77 § 2 k.cel., co jest równoznaczne

z koniecznością uprzedniego przeprowadzenia przez organ celny postępowania

obejmującego niezbędne działania, o których mowa w tym przepisie, a więc także

uwzględniające działania określone w art. 59 § 2 k.cel.

Mając powyższe na względzie, Sąd Najwyższy na podstawie art. 390 § 1

k.p.c., rozstrzygnął przedstawione zagadnienie prawne, jak w uchwale.