III RN 59/02

Wyrok z dnia 22 listopada 2002 r.

III RN 59/02

1. Zatrudnienie w wyspecjalizowanych komórkach stosujących represje

(art. 7 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 17 grudnia 1997 r. o zmianie ustawy - Prawo o

ustroju sądów powszechnych oraz niektórych innych ustaw, Dz.U. z 1998 r. Nr

98, poz. 607) powodujące wyłączenie zastosowania art. 6 ust. 1 ustawy z dnia

28 sierpnia 1997 r. o zmianie ustawy - Prawo o sądów powszechnych oraz nie-

których innych ustaw (Dz.U. Nr 124, poz. 782 ze zm.) oznacza faktyczne wyko-

nywanie pracy (w przypadku sędziego - orzekanie) w takiej komórce, w tym

także na podstawie delegacji okresowych lub do orzekania w poszczególnych

sprawach.

2. Wydziały IV A przy Sądach Wojewódzkich były powołane do rozpo-

znawania spraw, które przed dniem 1 maja 1955 r. należały do wojskowych są-

dów rejonowych. Wydziały te były wyspecjalizowanymi komórkami organiza-

cyjnymi stosującymi represje, między innymi za działalność polityczną i nie-

podległościową.

Przewodniczący SSN Jerzy Kuźniar (sprawozdawca), Sędziowie SN: Zbigniew

Myszka, Maria Tyszel.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 22 listopada 2002 r.

sprawy ze skargi Mieczysława J. na uchwałę Krajowej Rady Sądownictwa z dnia 4

lipca 2000 r. [...] w przedmiocie utraty prawa do stanu spoczynku i uposażenia, na

skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości [...] od wyroku Naczelnego

Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 10 września 2001 r. [...]

u c h y l i ł zaskarżony wyrok i oddalił skargę.

U z a s a d n i e n i e

Krajowa Rada Sądownictwa uchwałą z dnia 16 lutego 2000 r., w oparciu o art.

8 ust. 1 i 3 ustawy z dnia 17 grudnia 1997 r. o zmianie ustawy - Prawo o ustroju są-

2

dów powszechnych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 1998 r. Nr 98, poz. 607)

stwierdziła w stosunku do sędziego w stanie spoczynku Mieczysława J. zaistnienie

okoliczności wymienionych w art. 7 ust. 1 pkt 4 tej ustawy, powodujących, że nie ma

do niego zastosowania art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 28 sierpnia 1997 r. o zmianie

ustawy - Prawo o ustroju sądów powszechnych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U.

Nr 124, poz. 782) w związku z art. 711

§ 2 i 4 ustawy z dnia 20 czerwca 1985 r. -

Prawo o ustroju sądów powszechnych (tekst jednolity: Dz.U. z 1994 r. Nr 7, poz. 25

ze zm.), wobec czego utracił on prawo do stanu spoczynku i uposażenia w stanie

spoczynku.

W uzasadnieniu uchwały Krajowa Rada Sądownictwa podkreśliła, iż Wydziały

IV A przy Sądach Wojewódzkich (w takim Wydziale orzekał skarżący) były wyspecja-

lizowanymi komórkami organizacyjnymi stosującymi represje, między innymi za

działalność polityczną w rozumieniu art. 7 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 17 grudnia 1997

r. Akta sprawy [...], w której skarżący orzekał, w sposób oczywisty i jednoznaczny

świadczą, że miała ona podłoże polityczne.

Mieczysław J. wniósł o ponowne rozpoznanie sprawy, zarzucając Krajowej

Radzie Sądownictwa naruszenie przepisów stanowiących podstawę wydania

uchwały, wynikające z ich interpretacji oraz błędne ustalenie stanu faktycznego.

Podniósł, że nie był zatrudniony w Wydziale IV A Sądu Wojewódzkiego w K., nato-

miast sprawa [...] - mimo sygnatury IV A - w rzeczywistości rozpoznana została w

Wydziale III Karnym tego Sądu.

Uchwałą z dnia 4 lipca 2000 r. KRS utrzymała w mocy zaskarżoną uchwałę,

powołując się na wcześniejsze argumenty.

W skardze na powyższą uchwałę do Naczelnego Sądu Administracyjnego

skarżący wniósł o jej uchylenie, zarzucając naruszenie przepisów art. 178 ust. 1 i art.

186 ust. 1 Konstytucji RP oraz art. 7 ust. 1 pkt 4 i ust. 3 pkt 2 ustawy z dnia 17 grud-

nia 1997 r., a nadto naruszenie przepisów postępowania - art. 1 ust. 2 ustawy z dnia

20 grudnia 1989 r. o Krajowej Radzie Sądownictwa, co mogło mieć istotny wpływ na

wynik sprawy.

Naczelny Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 10 września

2001 r., II SA 2151/00, uchylił zaskarżoną uchwałę oraz poprzedzającą ją uchwałę z

dnia 16 lutego 2000 r. W ocenie tego Sądu Wydziały IV A nie były wyspecjalizowa-

nymi komórkami organizacyjnymi ukierunkowanymi na stosowanie represji za dzia-

łalność niepodległościową w rozumieniu art. 7 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 17 grudnia

3

1997 r., realizowały bowiem zadania dotyczące wielu rodzajów spraw, z których tylko

jednym były sprawy dotyczące opozycji politycznej.

Minister Sprawiedliwości, na podstawie art. 57 ust. 2 ustawy o Naczelnym Są-

dzie Administracyjnym, wniósł rewizję nadzwyczajną od tego wyroku, zarzucając mu

rażące naruszenie art. 27 ust. 1 ustawy z dnia 11 maja 1995 r. o Naczelnym Sądzie

Administracyjnym, art. 7 ust. 1 pkt 4 i ust. 3 pkt 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1997 r. o

zmianie ustawy - Prawo o ustroju sądów powszechnych oraz niektórych innych

ustaw, domagając się uchylenia i oddalenia skargi.

Zdaniem wnoszącego rewizję nadzwyczajną, wyrok NSA rażąco narusza po-

wołane przepisy prawa. Nie jest trafne stanowisko Sądu, iż Wydziały IV A istniejące

w Sądach Wojewódzkich nie były wyspecjalizowanymi komórkami organizacyjnymi

stosującymi represje za działalność niepodległościową, polityczną lub obronę praw

człowieka w rozumieniu art. 7 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 17 grudnia 1997 r. o zmianie

ustawy - Prawo o ustroju sądów powszechnych oraz niektórych innych ustaw. W

oparciu o zarządzenie Ministra Sprawiedliwości Nr 29/55/0r z dnia 21 kwietnia 1955

r. rozpoznawanie spraw dotyczących przynależności do organizacji niepodległościo-

wych, posiadania tzw. „nielegalnej literatury”, nielegalnego posiadania broni, udziela-

nia pomocy członkom organizacji niepodległościowych, powierzono utworzonym w

tym celu w każdym sądzie wojewódzkim, Wydziałom IV A Karnym. Zakres ich wła-

ściwości rozszerzono następnie rozporządzeniem Ministra Sprawiedliwości Nr

3/56/0r z dnia 9 lutego 1946 r. przekazując dodatkowo sprawy o przestępstwa okre-

ślone w dekrecie z dnia 13 czerwca 1956 r., o przestępstwach szczególnie niebez-

piecznych w okresie odbudowy Państwa, dekrecie z dnia 26 października 1949 r. o

ochronie tajemnicy państwowej i służbowej, dekrecie z dnia 5 sierpnia 1949 r. o

ochronie wolności, sumienia i wyznania. Z pism kierowanych do Prezesów Sądów

Wojewódzkich w związku z funkcjonowaniem Wydziałów IV A wynika, że czynnik

administracyjny miał znaczny wpływ na orzecznictwo w tych sprawach. Dokumenty te

zawierały instrukcje w zakresie doboru sędziów, ławników oraz adwokatów. Miały to

być osoby cieszące się szczególnym, swoistym zaufaniem ówczesnych władz. Wno-

szący rewizję podkreślił, że przed Sądami Wojewódzkimi - Wydziałami IV A odpo-

wiadali w zasadzie oskarżeni należący do podziemia niepodległościowego, opozycji

politycznej lub występujący w obronie praw człowieka. Zasadne jest zatem stanowi-

sko Krajowej Rady Sądownictwa, że Wydziały IV A Karne Sądów Wojewódzkich były

wyspecjalizowanymi komórkami organizacyjnymi w rozumieniu art. 7 ust. 1 pkt 4

4

ustawy z dnia 17 grudnia 1997 r. Stanowisko takie zajął również Naczelny Sąd Ad-

ministracyjny w wyrokach o sygn. akt II SA 2426/99, II SA 1224/00 i II SA 334/01.

Niesporne jest, że sędzia w stanie spoczynku Mieczysław J. orzekał w Wy-

dziale IV A Karnym Sądu Wojewódzkiego w K. Jak słusznie uznała Krajowa Rada

Sądownictwa, termin „zatrudnienie” odpowiada nie tylko „stacjonarnemu”, stałemu

przydzieleniu do danej komórki, np. Wydziału IV A, lecz także faktycznemu wykony-

waniu pracy. Należy więc przyjąć, że skarżący był zatrudniony - jak tego wymaga art.

7 ust. 1 pkt 4 powołanej ustawy - w wyspecjalizowanej komórce organizacyjnej, sto-

sującej represje za działalność niepodległościową, polityczną lub obronę praw czło-

wieka.

W odpowiedzi na rewizję nadzwyczajną Mieczysław J. wniósł o jej oddalenie,

podtrzymując swoje dotychczasowe twierdzenia.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W myśl art. 7 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 17 grudnia 1997 r. o zmianie ustawy -

Prawo o ustroju sądów powszechnych oraz niektórych innych ustaw, stanowiącego

podstawę rozstrzygnięcia w rozpoznawanej sprawie, przepisy art. 6 ust. 1 i 2 ustawy,

o której mowa w art. 4, wprowadzające instytucję stanu spoczynku sędziego, nie

mają zastosowania do sędziów sądów powszechnych, którzy w latach 1944-1956

byli zatrudnieni w wyspecjalizowanych komórkach organizacyjnych stosujących re-

presje za działalność niepodległościową, polityczną lub obronę praw człowieka.

Zgodnie z art. 7 ust. 3 przepisu tego nie stosuje się między innymi wobec osób, które

udowodnią, że do służb i organów, o których mowa w ust. 1 pkt 4, zostały skierowa-

ne przez organizacje niepodległościowe lub przez te organizacje były zwerbowane w

celu udzielania im pomocy, udowodnią, że podczas zatrudnienia, pełnienia służby lub

funkcji w strukturach, jednostkach i na stanowiskach, o których mowa w ust. 1 pkt 1-

4, wykonywały wyłącznie zadania nie związane ze zwalczeniem organizacji oraz

osób działających na rzecz suwerenności i niepodległości Rzeczypospolitej Polskiej.

Sąd Najwyższy podziela stanowisko Krajowej Rady Sądownictwa, według któ-

rego pojęcie „zatrudnienia w wyspecjalizowanych komórkach organizacyjnych sto-

sujących represje” na gruncie wskazanej ustawy oznacza faktyczne wykonywanie

pracy, a w przypadku sędziego orzekanie w takiej komórce (w tym także na podsta-

wie delegacji okresowych lub orzekanie w poszczególnych sprawach). Z akt osobo-

5

wych skarżącego wynika bezspornie, że orzekał w Wydziale IV A Karnym Sądu Wo-

jewódzkiego w K., czemu zresztą nie przeczył. Wbrew stanowisku Naczelnego Sądu

Administracyjnego, Wydziały IV A przy Sądach Wojewódzkich były powołane do roz-

poznawania spraw, które przed dniem 1 maja 1955 r. należały do wojskowych sądów

rejonowych; wydziały te były więc wyspecjalizowanymi komórkami organizacyjnymi

stosującymi represje między innymi za działalność polityczną i niepodległościową.

Takiego ich charakteru nie zmienia, co trafnie podnosi rewizja nadzwyczajna, rozpo-

znawanie także innych kategorii spraw. Przed Sądami Wojewódzkimi - Wydziałami

IV A w zasadzie odpowiadali oskarżeni należący do podziemia niepodległościowego,

opozycji politycznej lub występujący w obronie praw człowieka. Sędziowie kierowani

do orzekania w tych wydziałach podlegali specjalnemu doborowi, aby gwarantowali

osiąganie celów zamierzonych przez aparat ucisku. Świadczą o tym dobitnie powo-

łane w rewizji nadzwyczajnej - wyżej wskazanej - Zarządzenia Ministra Sprawiedli-

wości, jak również pisma i okólniki Ministra Sprawiedliwości i Dyrektora Departa-

mentu Nadzoru Sądowego, dotyczące między innymi specjalnej sprawozdawczości.

Jako nietrafny należy ocenić pogląd NSA zawarty w uzasadnieniu zaskarżonego wy-

roku, a sprowadzający się do stwierdzeń, że skoro powyższe zarządzenia i pisma

okólne nie odnosiły się wyłącznie do spraw dotyczących opozycji politycznej, to Wy-

działy IV A Sądu Wojewódzkiego nie miały charakteru jednostek wyspecjalizowanych

do zwalczania opozycji politycznej. To, że przed tymi Wydziałami mogły być prowa-

dzone także sprawy funkcjonariuszy MO i UB w niczym nie zmienia ich charakteru

jako jednostek wyspecjalizowanych do zwalczania opozycji politycznej, na co trafnie

zwraca uwagę rewizja nadzwyczajna, wskazując, że przed Sądami Wojewódzkimi -

Wydziałami IV A odpowiadali w zasadzie oskarżeni należący do podziemia niepodle-

głościowego i opozycji politycznej.

Należy przypomnieć, że organ orzekający w tego rodzaju sprawach jak rozpo-

znawana obowiązany jest do ustalenia, czy zaistniały przesłanki ustawowe przewi-

dziane w art. 7 ust. 1 pkt 1-6 wskazanej ustawy, w tym fakt zatrudnienia w wyspecja-

lizowanych komórkach organizacyjnych stosujących represje za działalność niepod-

ległościową, polityczną lub obronę praw człowieka. Natomiast strona, zgodnie z tre-

ścią przepisu art. 7 ust. 3 pkt 1 i 2 ustawy obowiązana jest udowodnić (na niej spo-

czywa ciężar dowodu), że w stosunku do niej zachodzą przesłanki negatywne uwal-

niające ją od odpowiedzialności za zatrudnienie w organach wymienionych w art. 7

ust. 1 pkt 4 ustawy. W niniejszej sprawie skarżący nie udowodnił skutecznie, że wy-

6

konywał wyłącznie zadania niezwiązane ze zwalczaniem organizacji oraz osób dzia-

łających na rzecz suwerenności i niepodległości Rzeczypospolitej Polskiej, natomiast

Krajowa Rada Sądownictwa w sposób przekonywający i wiarygodny wykazała wy-

czerpanie znamion z art. 7 ust. 1 pkt 4 wskazanej ustawy.

Instytucja stanu spoczynku stanowi szczególny przywilej zagwarantowany sę-

dziom przez Konstytucję RP. Możliwość korzystania z tego przywileju ograniczona

została, co oczywiste, do osób godnych jego uzyskania, do którego to kręgu nie

mogą zostać zaliczone osoby, które w sposób aktywny uczestniczyły w działalności

ówczesnego aparatu władzy, wspierając tym samym istnienie systemu totalitarnego.

Do tego rodzaju działalności należała niewątpliwie służba lub praca w organach re-

presji, do których zaliczyć trzeba - z przyczyn wyżej podanych - Wydziały IV A Sądów

Wojewódzkich.

W tym stanie rzeczy Sąd Najwyższy uwzględnił rewizję nadzwyczajną, bo-

wiem w zaskarżonym wyroku doszło do rażącego naruszenia prawa, którego skutki

godzą bezpośrednio w zasadę praworządności i orzekł jak w sentencji po myśli art.

39315

KPC.

========================================