III PZP 21/02

Uchwała z dnia 26 listopada 2002 r.

III PZP 21/02

Przewodniczący SSN Jadwiga Skibińska-Adamowicz, Sędziowie SN:

Katarzyna Gonera (sprawozdawca), Andrzej Kijowski.

Sąd Najwyższy, przy udziale prokuratora Prokuratury Krajowej Iwony Kasz-

czyszyn, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 26 listopada 2002 r. sprawy z po-

wództwa Ryszarda H., Bronisława M., Katarzyny N., Beaty K. przeciwko Cukrowni

„M.” Spółce Akcyjnej w M. o zapłatę, na skutek zagadnienia prawnego przekazanego

przez Sąd Apelacyjny w Gdańsku postanowieniem z dnia 28 sierpnia 2002 r. [...]

„W jakim składzie - jednego sędziego zawodowego, określonym przepisem

art. 47 § 3 kpc, czy też jednego sędziego jako przewodniczącego i dwóch ławników,

określonym przepisem art. 47 § 1 kpc w związku z treścią przepisu art. 294 § 2

ustawy z dnia 30 czerwca 2000 roku Prawo własności przemysłowej (Dz.U. Nr 49,

poz. 508), poprzednio art. 110 ust. 2 ustawy z dnia 19 października 1972 roku o wy-

nalazczości (Dz.U. z 1993 r. Nr 26, poz. 117 oraz z 1997 roku Nr 88, poz. 554 i Nr

121, poz. 770) - powinna być rozpoznana przez Sąd Okręgowy sprawa, w której

twórca wynalazku dochodzi roszczenia o wynagrodzenie za korzystanie z jego wy-

nalazku ?”

p o d j ą ł uchwałę:

Sprawę, w której twórca dochodzi wynagrodzenia za korzystanie z jego

wynalazku, rozpoznaje Sąd Okręgowy w składzie jednego sędziego (art. 47 § 3

KPC w związku z art. 294 ust. 2 ustawy z dnia 30 czerwca 2000 r. - Prawo wła-

sności przemysłowej, Dz.U. z 2001 r. Nr 49, poz. 508 ze zm. , a poprzednio w

związku z art. 110 ust. 2 ustawy z dnia 19 października 1972 r. o wynalazczości,

tekst jednolity: Dz.U. z 1993 r. Nr 26, poz. 117 ze zm.).

U z a s a d n i e n i e

2

Przedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne

budzące poważne wątpliwości powstało w następującym stanie sprawy.

Powodowie - współtwórcy wynalazku „Sposób i układ do biologicznego

oczyszczania ścieków cukrowniczych” - dochodzą w niniejszej sprawie zasądzenia

na ich rzecz od pozwanej wynagrodzenia za korzystanie przez nią z tego wynalazku

podczas kampanii cukrowniczych w latach: 1989/1990, 1990/1991 i 1991/1992.

Postępowanie przed Sądem Okręgowym zostało wszczęte w marcu 1999 r. i

toczyło się w czasie obowiązywania ustawy z dnia 19 października 1972 r. o wyna-

lazczości (jednolity tekst: Dz.U. z 1993 r. Nr 26, poz. 117 ze zm.). Wyrok przed Są-

dem Okręgowym w Toruniu zapadł w dniu 28 grudnia 2001 r., w czasie, gdy obowią-

zywały już przepisy ustawy z dnia 30 czerwca 2000 r. - Prawo własności przemysło-

wej (Dz.U. z 2001 r. Nr 49, poz. 508 ze zm.).

Przy rozpatrywaniu apelacji wniesionych przez powodów i pozwaną, podczas

badania z urzędu przez Sąd Apelacyjny w Gdańsku jako sąd drugiej instancji prze-

słanki nieważności postępowania przed sądem pierwszej instancji określonej w art.

379 pkt 4 KPC, powstało zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości co do

składu sądu pierwszej instancji rozpoznającego powództwo o wynagrodzenie za ko-

rzystanie z wynalazku, dochodzone przez twórców tego wynalazku.

Uzasadniając istnienie poważnych wątpliwości, Sąd Apelacyjny w Gdańsku

przedstawił następujące argumenty. Przepis art. 110 ust. 2 ustawy z dnia 19 paź-

dziernika 1972 r. o wynalazczości, który miał zastosowanie do czasu uchylenia tej

ustawy, przewidywał, że w przypadku dochodzenia przez twórcę projektu wynalaz-

czego przed sądem wojewódzkim (obecnie okręgowym) roszczenia o wynagrodzenie

za korzystanie z jego projektu stosuje się odpowiednio przepisy Kodeksu postępo-

wania cywilnego dotyczące postępowania w sprawach o roszczenia pracowników.

Podobną regulację zawiera art. 294 ust. 2 ustawy z dnia 30 czerwca 2000 r. - Prawo

własności przemysłowej, według którego w przypadku dochodzenia przez twórcę

wynalazku wynagrodzenia za korzystanie z jego wynalazku stosuje się odpowiednio

przepisy Kodeksu postępowania cywilnego dotyczące postępowania w sprawach o

roszczenia pracowników.

W związku z takim brzmieniem przytoczonych przepisów prezentowane są w

orzecznictwie Sądu Apelacyjnego w Gdańsku dwa wykluczające się poglądy. W myśl

pierwszego z nich, skoro sprawy o roszczenia pracowników rozpoznawane są w

składzie określonym w przepisie art. 47 § 1 KPC, czyli w składzie jednego sędziego

3

jako przewodniczącego i dwóch ławników, to „odpowiednie stosowanie przepisów

Kodeksu postępowania cywilnego dotyczących postępowania w sprawach o rosz-

czenia pracowników”, o czym stanowił art. 110 ust. 2 ustawy o wynalazczości, a

obecnie stanowi art. 294 ust. 2 ustawy - Prawo własności przemysłowej, odnosi się

także do składu sądu okręgowego jako sądu pierwszej instancji rozpoznającego tego

rodzaju powództwo. Według drugiego stanowiska, sprawa o wynagrodzenie należne

twórcy za korzystanie z jego wynalazku powinna być rozpoznana przez sąd pierw-

szej instancji w składzie jednego sędziego zawodowego. Zgodnie bowiem z art. 110

ust. 2 ustawy o wynalazczości, a obecnie art. 294 ust. 2 ustawy - Prawo własności

przemysłowej, „odpowiednie stosowanie przepisów Kodeksu postępowania cywilne-

go dotyczących postępowania w sprawach o roszczenia pracowników” oznacza ode-

słanie do niektórych przepisów zawartych w dziale III tytułu VII księgi pierwszej czę-

ści pierwszej Kodeksu postępowania cywilnego (art. 459 - art. 4777

), regulujących

postępowanie odrębne w sprawach z zakresu prawa pracy i ubezpieczeń społecz-

nych, a mianowicie tych, które dotyczą roszczeń o wynagrodzenie pracowników.

Przepisy te, w odróżnieniu od ogólnych zasad obowiązujących w procesie, przewi-

dują - oprócz zwolnienia pracowników od opłat sądowych - w większym stopniu

działanie sądu z urzędu, mniejsze rygory formalne w odniesieniu do czynności pro-

cesowych pracownika i inne ułatwienia procesowe na jego korzyść, dzięki czemu

powinno nastąpić szybkie i sprawne rozpoznanie sprawy. Sprawa o wynagrodzenie

twórcy wynalazku nie jest jednak sprawą z zakresu prawa pracy w rozumieniu art.

476 § 1 KPC, lecz sprawą cywilną (por. uchwałę siedmiu sędziów Sądu Najwyższego

z dnia 23 lutego 1993 r., I PZP 37/92, OSNCP 1993 r. z. 7-8, poz. 119). W konse-

kwencji sprawy te nie należą do właściwości sądów pracy, lecz wydziałów cywilnych,

które powinny je rozpoznać jako sprawy cywilne w składzie określonym w art. 47 § 3

KPC, czyli w składzie jednego sędziego zawodowego. Przepisy art. 110 ust. 2

ustawy o wynalazczości, a obecnie art. 294 ust. 2 ustawy - Prawo własności przemy-

słowej, stanowią jedynie o „odpowiednim stosowaniu przepisów Kodeksu postępo-

wania cywilnego dotyczących postępowania w sprawach o roszczenia pracowników”,

czego nie można odnieść do przepisu zawartego w art. 47 § 1 KPC, gdyż skład sądu

- z uwagi na jego proceduralną wagę (uchybienie powodujące nieważność postępo-

wania) - jest uregulowany wprost w art. 47 KPC i zależy od rodzaju sprawy według

systematyki spraw przyjętej w Kodeksie postępowania cywilnego. Z tego względu ani

art. 110 ust. 2 ustawy o wynalazczości, ani art. 294 ust. 2 ustawy - Prawo własności

4

przemysłowej, przewidujących odpowiednie stosowanie przepisów KPC dotyczących

postępowania w sprawach o roszczenia pracowników, nie można traktować jako

przepisów szczególnych, o których mowa w art. 47 § 3 KPC, odsyłającym do stoso-

wania przepisu art. 47 § 1 KPC. Przeciwko udziałowi ławników w tego rodzaju spra-

wach przemawia także ich charakter. Sprawy o wynagrodzenie należne twórcom wy-

nalazków - w odróżnieniu od innych spraw, w których ze względu na przedmiot sporu

zachowano udział ławników przy ich rozpoznawaniu i rozstrzyganiu także po noweli-

zacji Kodeksu postępowania cywilnego dokonanej przepisami ustawy z dnia 1 marca

1996 r. o zmianie Kodeksu postępowania cywilnego, rozporządzeń Prezydenta Rze-

czypospolitej Polskiej - Prawo upadłościowe i Prawo o postępowaniu układowym,

Kodeksu postępowania administracyjnego, ustawy o kosztach sądowych w sprawach

cywilnych oraz niektórych innych ustaw ( Dz.U. Nr 43, poz. 189) - opierają się przede

wszystkim na dowodach z opinii biegłych i dokumentów. W konsekwencji podczas

orzekania w tych sprawach nie mają znaczenia takie okoliczności związane z udzia-

łem ławników w składzie sądu, jak ich doświadczenie zawodowe i życiowe.

Uczestniczący w rozprawie przed Sądem Najwyższym Prokurator Prokuratury

Krajowej wniósł o udzielenie na postawione przez Sąd Apelacyjny w Gdańsku pyta-

nie odpowiedzi następującej treści: “Sprawę, w której twórca wynalazku dochodzi

roszczenia o wynagrodzenie za korzystanie z wynalazku, rozpoznaje sąd okręgowy

w składzie jednego sędziego zawodowego (art. 47 § 3 KPC w związku z art. 294 ust.

2 ustawy z dnia 30 czerwca 2000 r. - Prawo własności przemysłowej)”.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przedstawione Sądowi Najwyższemu w trybie art. 390 § 1 KPC zagadnienie

prawne budzące poważne wątpliwości dotyczy wykładni przepisów art. 110 ust. 2

ustawy z dnia 19 października 1972 r. o wynalazczości oraz art. 294 ust. 2 ustawy z

dnia 30 czerwca 2000 r. - Prawo własności przemysłowej w kontekście przepisów

Kodeksu postępowania cywilnego o składzie sądu, w szczególności art. 47 § 1 i 3

KPC. Przepis art. 47 § 1 KPC przewiduje, że w pierwszej instancji sąd w składzie

jednego sędziego jako przewodniczącego i dwóch ławników rozpoznaje sprawy z

zakresu prawa pracy i ubezpieczeń społecznych oraz sprawy ze stosunków rodzin-

nych, z wyjątkiem spraw o alimenty. Z kolei art. 47 § 3 KPC stwierdza, że sprawy

inne niż określone w § 1 sąd w pierwszej instancji rozpoznaje w składzie jednego

5

sędziego, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. W rozpoznawanej sprawie

chodzi w istocie o to, czy skład sądu pierwszej instancji powinien być kolegialny (we-

dług regulacji z art. 47 § 1 KPC), czy też jednoosobowy (według regulacji z art. 47 §

3 KPC).

Przepis art. 110 ustawy z dnia 19 października 1972 r. o wynalazczości (jed-

nolity tekst: Dz.U. z 1993 r. Nr 26, poz. 117 ze zm.), w brzmieniu obowiązującym od

16 kwietnia 1993 r., nadanym przez ustawę z dnia 30 października 1992 r. o zmianie

ustawy o wynalazczości i ustawy o Urzędzie Patentowym Rzeczypospolitej Polskiej

(Dz.U. z 1993 r. Nr 4, poz. 14), stanowił, że: “1. Twórca projektu wynalazczego może

dochodzić roszczenia o wynagrodzenie za korzystanie z jego projektu przed sądem

wojewódzkim. Twórca nie ma obowiązku uiszczania kosztów sądowych. 2. W przy-

padku określonym w ust. 1 stosuje się odpowiednio przepisy Kodeksu postępowania

cywilnego dotyczące postępowania w sprawach o roszczenia pracowników.” Z kolei

analogiczny w treści art. 294 ustawy z dnia 30 czerwca 2000 r. - Prawo własności

przemysłowej (Dz.U. z 2001 r. Nr 49, poz. 508 ze zm.) przewiduje, że: “1. Twórca

wynalazku może dochodzić roszczenia o wynagrodzenie za korzystanie z jego wy-

nalazku przed sądem okręgowym. Nie ma on obowiązku uiszczania kosztów sądo-

wych. 2. W przypadku, o którym mowa w ust. 1, stosuje się odpowiednio przepisy

Kodeksu postępowania cywilnego, dotyczące postępowania w sprawach o roszcze-

nia pracowników.”

Żaden z przytoczonych wyżej przepisów nie odwołuje się do pojęcia “sprawy z

zakresu prawa pracy” zdefiniowanej w art. 476 § 1 KPC, stanowiąc ogólnie o

“sprawach o roszczenia pracowników”. Można wyprowadzić z tej różnicy frazeolo-

gicznej różnicę semantyczną. Skoro ustawodawca używa różnych sformułowań w

różnych normach prawnych, to należy założyć, że chce w ten sposób uniknąć tożsa-

mości znaczeniowej. W związku z tym na podkreślenie zasługuje różnica znaczenio-

wa między użytymi w art. 110 ust. 2 ustawy o wynalazczości i art. 294 ust. 2 ustawy -

Prawo własności przemysłowej wyrażeniami „sprawy o roszczenia pracowników” a

użytym w art. 47 § 1 KPC sformułowaniem „sprawy z zakresu prawa pracy”, nawią-

zującym bezpośrednio do definicji ustawowej tego rodzaju spraw zawartej w art. 476

§ 1 KPC. Definicja ta nie obejmuje spraw, w których twórca wynalazku (projektu wy-

nalazczego) dochodzi roszczenia o wynagrodzenie za korzystanie z jego wynalazku

(projektu). Spraw tych nie da się bowiem zakwalifikować do żadnej z kategorii „spraw

z zakresu prawa pracy” opisanych w art. 476 § 1 pkt 1 - 3 KPC. Inaczej rzecz ujmu-

6

jąc - podlegające wykładni przepisy ustaw regulujących problemy wynalazczości nie

mówią o stosowaniu do spraw, w których twórca dochodzi roszczenia o wynagrodze-

nie za korzystanie z jego wynalazku (projektu wynalazczego), przepisów Kodeksu

postępowania cywilnego o postępowaniu odrębnym w sprawach z zakresu prawa

pracy, lecz stanowią o odpowiednim stosowaniu przepisów tego Kodeksu, dotyczą-

cych postępowania w sprawach o roszczenia pracowników.

Oznacza to, że w sprawach, w których twórca wynalazku (poprzednio - pro-

jektu wynalazczego) dochodzi roszczenia o wynagrodzenie za korzystanie z jego

wynalazku (poprzednio - projektu wynalazczego), znajdą odpowiednie zastosowanie

przepisy art. 459 - 4777

Kodeksu postępowania cywilnego. Odpowiednie stosowanie

tych przepisów oznacza, że niektóre z nich zostaną (będą mogły być) zastosowane

wprost, inne z pewnymi modyfikacjami, jeszcze innych nie będzie się stosować w

ogóle. Brak jest natomiast podstaw do przyjęcia, że do spraw, o których mowa w art.

110 ustawy o wynalazczości oraz w art. 294 ustawy - Prawo własności przemysło-

wej, będzie miał zastosowanie (zwłaszcza odpowiednie) art. 47 § 1 KPC. Jedno-

znacznego w swojej treści przepisu art. 47 o składzie sądu nie da się zastosować

odpowiednio, konieczne jest stanowcze rozstrzygnięcie, jaki ustawowo określony

skład sądu pierwszej instancji - czy kolegialny, z udziałem ławników (§ 1), czy też

jednoosobowy (§ 3) - powinien rozpoznać sprawę, której przedmiotem jest roszcze-

nie twórcy o wynagrodzenie za korzystanie z jego wynalazku.

Skoro ani przepis art. 110 ust. 2 ustawy o wynalazczości, ani art. 294 ust. 2

ustawy - Prawo własności przemysłowej, nie posługują się pojęciem „sprawy z za-

kresu prawa pracy”, to brak jest również z tego powodu podstaw do przyjęcia, że w

sprawach o wynagrodzenie twórcy wynalazku (poprzednio - projektu wynalazczego)

ma zastosowanie art. 47 § 1 KPC, wyraźnie stanowiący o składzie sądu w takich

właśnie sprawach (“z zakresu prawa pracy”). Z kolei wśród przepisów Kodeksu po-

stępowania cywilnego, które art. 110 ust. 2 ustawy o wynalazczości i art. 294 ust. 2

ustawy - Prawo własności przemysłowej nakazują stosować odpowiednio (art. 459 -

4777

KPC), nie ma przepisów regulujących skład sądu. Odpowiednie ich stosowanie

do spraw o wynagrodzenie twórcy wynalazku (poprzednio - projektu wynalazczego)

nie daje zatem bezpośrednio odpowiedzi na pytanie, jaki powinien być skład sądu

rozpoznającego te sprawy.

Odpowiedź powinna uwzględniać przede wszystkim charakter (rodzaj) spraw

o wynagrodzenie twórcy wynalazku (projektu wynalazczego) w kontekście rozróżnie-

7

nia między rodzajami spraw dokonanego bezpośrednio w przepisach o składzie

sądu, czyli rozróżnienia pomiędzy sprawami z zakresu prawa pracy, których dotyczy

art. 47 § 1 KPC, oraz innymi sprawami („zwykłymi” sprawami cywilnymi), których do-

tyczy art. 47 § 3 KPC. W uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 23 lutego 1993 r., I

PZP 37/92, OSNCP 1993 nr 7-8, poz. 119, Sąd Najwyższy wyraził słuszny pogląd,

że sprawa o wynagrodzenie za pracowniczy projekt wynalazczy nie jest sprawą z

zakresu prawa pracy w rozumieniu art. 476 § 1 KPC. W uzasadnieniu tej uchwały

znalazł się między innymi argument, że umowa o pracę nie może być źródłem zobo-

wiązania pracownika do opracowania projektu wynalazczego, a w ramach obowiąz-

ków przewidzianych w umowie o pracę pracodawca nie może żądać od pracownika

opracowania projektu wynalazczego. Wszelkie różnice między wynagrodzeniem za

pracę a wynagrodzeniem za projekt wynalazczy przemawiają za cywilnym charakte-

rem wynagrodzenia za pracowniczy projekt wynalazczy. Skoro zaś nie można uznać

sprawy o wynagrodzenie za pracowniczy projekt wynalazczy za „sprawę ze stosunku

pracy”, to nie można na podstawie tego kryterium zaliczyć jej do spraw z zakresu

prawa pracy w rozumieniu art. 476 § 1 pkt 1 in principio KPC. Sprawa o wynagro-

dzenie za pracowniczy projekt wynalazczy nie jest również sprawą pozostającą w

związku ze stosunkiem pracy. Związek taki jest czysto faktyczny, nie zaś prawny.

Gdyby sprawa o wynagrodzenie za pracowniczy projekt wynalazczy była sprawą

związaną ze stosunkiem pracy w rozumieniu art. 476 § 1 pkt 1 in fine KPC, wtedy w

istocie zbędna byłaby regulacja zawarta w art. 110 ustawy o wynalazczości.

Powyższe argumenty prawne przedstawione w uzasadnieniu uchwały Sądu

Najwyższego z dnia 23 lutego 1993 r., I PZP 37/92, można było odnieść również - a

nawet tym bardziej - do projektu wynalazczego, który nie był pracowniczym projek-

tem wynalazczym w tym znaczeniu, że twórca nie był pracownikiem jednostki korzy-

stającej z jego projektu, a jednostka stosująca ten projekt nie była pracodawcą

twórcy. Przepis art. 110 ustawy o wynalazczości w brzmieniu obowiązującym od 16

kwietnia 1993 r. nie posługiwał się już pojęciem twórcy p r a c o w n i c z e g o pro-

jektu wynalazczego, lecz mówił o twórcy projektu wynalazczego w ogóle. Miało to

związek z fundamentalnymi zmianami prawa wynalazczego, wprowadzonymi ustawą

z dnia 30 października 1992 r. o zmianie ustawy o wynalazczości i ustawy o Urzędzie

Patentowym Rzeczypospolitej Polskiej, polegającymi między innymi na odejściu od

koncepcji podziału projektów wynalazczych na pracownicze (w znacznym stopniu

uprzywilejowane) i inne. Od tej chwili twórcy wszystkich projektów wynalazczych

8

(obejmujących wynalazki, wzory użytkowe i projekty racjonalizatorskie) byli traktowa-

ni jednakowo. Przepis art. 110 ustawy o wynalazczości nakazywał stosować odpo-

wiednio przepisy Kodeksu postępowania cywilnego dotyczące postępowania w

sprawach o roszczenia pracowników do wszystkich spraw, w których twórca pracow-

nik lub twórca niebędący pracownikiem dochodził wynagrodzenia za korzystanie z

jego projektu wynalazczego czy to od swojego pracodawcy, czy to od jednostki ko-

rzystającej z tego projektu niebędącej jego pracodawcą. Ze względu na identyczny

przedmiot sprawy (wynagrodzenie za projekt wynalazczy) nie było celowe rozpatry-

wanie tych spraw na innych zasadach - w pierwszym przypadku w postępowaniu

odrębnym jako spraw z zakresu prawa pracy, w drugim według ogólnych reguł po-

stępowania jako spraw cywilnych. W obydwu sytuacjach sprawa o wynagrodzenie za

korzystanie z projektu wynalazczego nie była sprawą z zakresu prawa pracy. Jest to

logiczne, bo skoro Sąd Najwyższy uznał sprawę o wynagrodzenie za pracowniczy

projekt wynalazczy za sprawę niebędącą sprawą z zakresu prawa pracy w rozumie-

niu przepisów o postępowaniu odrębnym w sprawach z zakresu prawa pracy, to tym

bardziej w taki sposób powinna być potraktowana sprawa o wynagrodzenie za każdy

inny (nie-pracowniczy) projekt wynalazczy. To samo można odnieść na gruncie

przepisów ustawy - Prawo własności przemysłowej do wynagrodzenia twórcy za ko-

rzystanie z jego wynalazku. Należy rozumieć jednolicie stosunek (cywilnoprawny)

łączący twórcę wynalazku i przedsiębiorcę korzystającego z tego wynalazku (stosu-

jącego ten wynalazek) niezależnie od tego, czy twórca jest pracownikiem a przedsię-

biorca jego pracodawcą, czy też nie łączy ich stosunek pracy.

Powyższe rozważania prowadzą do ostatecznej konkluzji, że sprawy o wyna-

grodzenie za korzystanie z wynalazków (projektów wynalazczych w rozumieniu

ustawy o wynalazczości), nawet tych, których twórcą jest pracownik, a przedsiębior-

cą korzystającym z wynalazku jego pracodawca - są jako sprawy cywilne rozpozna-

wane przez sądy cywilne; w pierwszej instancji przez wydziały cywilne sądów okrę-

gowych, w drugiej instancji przez wydziały cywilne sądów apelacyjnych. Skład sądu

określają w pierwszej instancji - art. 47 § 3 KPC , w drugiej instancji - art. 367 § 3

KPC.

Z powyższych względów Sąd Najwyższy uznał, że sprawa, w której twórca

wynalazku dochodzi roszczenia o wynagrodzenie za korzystanie z jego wynalazku,

jest sprawą cywilną, którą w pierwszej instancji rozpoznaje sąd okręgowy (wydział

9

cywilny) w składzie jednego sędziego zawodowego bez udziału ławników, stosownie

do art. 47 § 3 KPC.

========================================