V CKN 1411/00

Wyrok z dnia 26 listopada 2002 r., V CKN 1411/00

1. Weksel niezupełny w chwili wystawienia (in blanco) może zostać

uzupełniony przez wpisanie jako sumy wekslowej sumy wierzytelności, na

zabezpieczenie której został wystawiony. Przy uzupełnieniu weksla nie jest

wyłączona możliwość uwzględnienia innych wierzytelności istniejących

między stronami, musi to jednak wynikać z zawartego przez nie porozumienia

w przedmiocie uzupełnienia weksla.

2. Określenie w art. 48 pkt 4 ustawy z dnia 28 kwietnia 1936 r. – Prawo

wekslowe (Dz.U. Nr 37, poz. 282), że maksymalna wysokość prowizji

komisowej może wynosić "jedną szóstą od sta od sumy wekslowej", oznacza

1/6 % (jedną szóstą procenta) sumy wekslowej.

Sędzia SN Stanisław Dąbrowski (przewodniczący)

Sędzia SN Gerard Bieniek

Sędzia SN Marek Sychowicz (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Przedsiębiorstwa Finansowo-

Prawnego „I.”, spółki z o.o. w L. przeciwko Hucie S.W. – Zakładowi Hutniczemu,

spółce z o.o. w S.W. o zapłatę, po rozpoznaniu w Izbie Cywilnej w dniu 26 listopada

2002 r. na rozprawie kasacji strony powodowej od wyroku Sądu Apelacyjnego we

Wrocławiu z dnia 29 listopada 1999 r.

uchylił zaskarżony wyrok w punkcie I i III i w tym zakresie przekazał sprawę

Sądowi Apelacyjnemu we Wrocławiu do ponownego rozpoznania oraz orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Przedsiębiorstwo Finansowo-Prawne „I.”, spółka z o.o. w L., wniosło o

nakazanie Hucie S.W. – Zakładowi Hutniczemu, spółce z o.o. w L., aby zapłaciła na

jego rzecz kwotę 117 343,88 zł tytułem sumy wekslowej wraz z odsetkami

ustawowymi od dnia 20 października 1998 r., kwotę 100 zł tytułem kosztów

depozytu bankowego i kwotę 19 470 zł tytułem prowizji komisowej. Podstawą tego

żądania jest nabyty w drodze indosu przez powoda od spółki cywilnej FPH „I.-R.”

w L. weksel własny, wystawiony przez pozwaną jako zabezpieczenie wierzytelności

przysługującej wymienionej spółce od pozwanej. Do komisowej sprzedaży tego

weksla – złożonego do wykupu w Banku Depozytowo-Kredytowym S.A., Odział w

S.W. – zobowiązał się powód w umowie z wymienioną spółką.

Sąd Rejonowy w Legnicy w dniu 25 listopada 1998 r. wydał nakaz zapłaty o

treści żądanej przez powoda. W wyniku zarzutów pozwanej, w których zarzuciła, że

weksel wystawiony jako niezupełny (in blanco) został uzupełniony niezgodnie z

zawartym porozumieniem, Sąd Okręgowy w Świdnicy wyrokiem z dnia 21 maja

1999 r. uchylił ten nakaz w części nakazującej pozwanej zapłacenie kwoty

19 270,52 zł z tytułu prowizji komisowej i w tym zakresie powództwo oddalił, a w

pozostałej części nakaz zapłaty utrzymał w mocy i orzekł o kosztach procesu. Po

rozpoznaniu apelacji obu stron od tego wyroku Sąd Apelacyjny we Wrocławiu

wyrokiem z dnia 29 listopada 1999 r. zmienił go w ten sposób, że nakaz zapłaty

uchylił w całości i oddalił powództwo oraz oddalił apelację powoda.

Rozstrzygnięcie sprawy przez Sąd Apelacyjny jest wynikiem ustaleń, według

których umowami z dnia 27 lipca 1998 r. „o powierniczy przelew wierzytelności”

pozwana przeniosła na spółkę cywilną FPH „I.-R.” w L. przysługujące jej

wierzytelności w stosunku do dłużników będących osobami trzecimi, za zapłatą

określonej ceny w terminie do dnia 30 września 1998 r. Umowy przewidywały

ponadto, że ulegną rozwiązaniu w razie braku zapłaty umówionej ceny w

powyższym terminie i w takim przypadku spółka zobowiązała się zapłacić pozwanej

część kwoty wpłaconej jej przez dłużników, odpowiadającą cenie za sprzedane

wierzytelności, a w razie gdyby dłużnicy nie dokonali takiej wpłaty, spółka

zobowiązała się przenieść nabyte wierzytelności z powrotem na pozwaną (cesja

zwrotna) „najpóźniej z upływem siódmego, roboczego dnia” po dniu 30 września

1998 r., a pozwana oświadczyła, że tak sformułowaną cesję zwrotną niezwłocznie

przyjmie. Strony umów postanowiły także, że niewykonanie przez spółkę

powyższych warunków spowoduje obciążenie jej odpowiedzialnością wobec

pozwanej do kwoty odpowiadającej pełnej cenie za nabyte przez nią wierzytelności.

Ponieważ dłużnicy nie wpłacili spółce żadnej kwoty, spółka w dniu 7

października 1998 r. złożyła oświadczenie o przeniesieniu na pozwaną nabytych od

niej wierzytelności w piśmie, które jako przesyłkę poleconą pozwana otrzymała w

dniu 9 października 1998 r. Sąd Apelacyjny podzielił stanowisko pozwanej, że

oświadczenie spółki zostało złożone z chwilą, gdy dotarło do pozwanej (art. 61 k.c.),

a ponieważ nastąpiło to po terminie określonym w umowach, pozwana nie była

zobowiązana do przyjęcia cesji. W tej sytuacji powstało zobowiązanie spółki wobec

pozwanej, określone w umowie. Ponieważ pozwana skutecznie dokonała

potrącenia przysługującej jej wierzytelności, wynikającej z tego zobowiązania, z

wierzytelnością przysługującą spółce od pozwanej, na zabezpieczenie której

wystawiony został weksel in blanco, ta wierzytelność, jako niższa, uległa umorzeniu

w całości. Wobec nieistnienia długu, na którego zabezpieczenie weksel in blanco

został wystawiony, spółka nie była uprawniona do jego wypełnienia.

Zdaniem Sądu Apelacyjnego, pozwany może skutecznie zasłaniać się

zarzutem, że weksel został wypełniony niezgodnie z porozumieniem (art. 10 i 17

ustawy z dnia 28 kwietnia 1936 r. – Prawo wekslowe, Dz.U. Nr 37, poz. 282 – dalej:

"Pr.weksl."), ponieważ powód, nabywając weksel w drodze indosu od spółki FPH

„I.-R.”, wiedział, że został on wypełniony niezgodnie z porozumieniem, gdyż

wspólnicy wymienionej spółki byli zarazem członkami zarządu powoda. Sąd

Apelacyjny ustosunkował się też do spornej w sprawie kwestii, czy prowizja

komisowa (art. 48 pkt 4 Pr.weksl.) może wynosić 6% sumy wekslowej, jak

utrzymywał powód, czy też 1/6 % sumy wekslowej, jak przyjął Sąd Okręgowy, i

podzielił ten pogląd.

Wyrok Sądu Apelacyjnego zaskarżył kasacją powód. Podstawę kasacji

stanowi naruszenie prawa materialnego – art. 9, 10, 28 w związku z art. 104 i art.

48 ust. 4 Pr.weksl., a także art. 61, 365, 457, 476 i 498 k.c., oraz naruszenie

przepisów postępowania – art. 233 § 1 i art. 328 § 2 w związku z art. 391 k.p.c.

Skarżący wniósł o zmianę wyroku Sądu Apelacyjnego i orzeczenie co do istoty

sprawy przez uwzględnienie powództwa w całości i utrzymanie w mocy w całości

nakazu zapłaty wydanego przez Sąd Rejonowy w Legnicy, ewentualnie o uchylenie

zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu we Wrocławiu

do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Związanie granicami kasacji (art. 39311

k.p.c. w pierwotnym brzmieniu)

pozwala na ustosunkowanie się tylko do tych zagadnień występujących w sprawie,

które objęte zostały podstawami kasacji wniesionej przez powoda. Wśród tych

zagadnień na pierwszy plan wysuwa się kwestia zgodności wypełnienia weksla z

porozumieniem zawartym między pozwaną i spółką FPH „I.-R.”, jako wystawcą

weksla i wierzycielem z tego weksla. Uwaga sądów rozpoznających sprawę, a

także skarżącego, skupiła się na zasadności wypełnienia weksla przez spółkę FPH

„I.-R.” w związku z nieuwzględnieniem przez nią wierzytelności pozwanej do tej

spółki, która – zdaniem Sądu Apelacyjnego – powstała wobec bezskuteczności

powrotnego przeniesienia na pozwaną wierzytelności objętych umowami o

powierniczy przelew wierzytelności. Tymczasem jest to zagadnienie wtórne.

Weksel niezupełny w chwili wystawienia (in blanco) może zostać uzupełniony

przez wpisanie jako sumy wekslowej sumy wierzytelności, na zabezpieczenie której

został wystawiony. Przy uzupełnieniu weksla nie jest wykluczona możliwość

uwzględnienia innych wierzytelności istniejących między stronami, musi to jednak

wynikać z zawartego przez nie porozumienia w przedmiocie uzupełnienia weksla.

Umowa zawarta pomiędzy pozwaną a spółką FPH „I.-R.”, dotycząca

wypełnienia weksla wystawionego przez pozwaną, wynikająca z „Porozumienia o

spłacie długu” z dnia 27 lipca 1998 r. i z „Deklaracji wekslowej” z tej samej daty, nie

była przedmiotem bliższego zainteresowania Sądów rozpoznających sprawę, jeżeli

chodzi o kwestię możliwości uwzględnienia przy wypełnieniu weksla innej

wierzytelności niż wierzytelność, na zabezpieczenie której weksel został

wystawiony, a w szczególności wierzytelności, których dotyczą umowy.

Jak wynika ze stanu faktycznego, stanowiącego podstawę wydania

zaskarżonego wyroku, weksel został wystawiony jako zabezpieczenie

wierzytelności przysługującej spółce FPH „I.-R.” od pozwanej, której dotyczy umowa

zawarta między tą spółką i pozwaną w dniu 27 lipca 1998 r., o nazwie

„Porozumienie o spłacie długu”. Jednocześnie pozwana wręczyła spółce dokument

pod nazwą „Deklaracja wekslowa”, według którego spółka ma prawo wypełnić

weksel do wysokości zadłużenia wynikającego z postanowień wymienionego

porozumienia. Postanowienia te stanowią, że weksel własny in blanco wystawiony

został przez pozwaną na zabezpieczenie spłaty całego zadłużenia, którego dotyczy

porozumienie i że spółka będzie upoważniona do wypełnienia weksla na kwotę

całego tego zadłużenia „po pomniejszeniu o wszystkie kwoty zapłacone”.

Porozumienie nawiązuje wprawdzie do zawartych przez strony tego porozumienia

umów o powierniczy przelew wierzytelności, ale tylko w ten sposób, że stanowi, iż

przyjmuje się pomniejszenie raty wierzytelności, której dotyczy porozumienie, „po

wyegzekwowaniu przez I. w ramach umów powierniczego przelewu wierzytelności”.

Takie uregulowanie zasad wypełnienia weksla budzi wątpliwości co do jego

rzeczywistej treści. Nie ma wątpliwości, że spółka FPH „I.-R.” była upoważniona do

wypełnienia weksla na sumę, która stanowiła jej wierzytelność w stosunku do

pozwanej, na zabezpieczenie której wystawiony został weksel, tj. wierzytelność,

której dotyczy „Porozumienie o spłacie długu” z dnia 27 lipca 1998 r. Jednakże nie

jest jasne, czy upoważnienie do wypełnienia weksla obejmowało także

wierzytelności wynikające z innego stosunku prawnego między tymi samymi

stronami, a w szczególności wynikające z umów i to w tym sensie, że jeżeli były to

wierzytelności przysługujące pozwanej od spółki, to o sumę tych wierzytelności

spółka – wypełniając weksel – obowiązana była pomniejszyć przysługującą jej

wierzytelność, zabezpieczoną tym wekslem. Rozstrzygnięcie sprawy, mimo braku

jednoznacznych ustaleń w tym względzie, świadczy o naruszeniu przez zaskarżony

wyrok art. 10 Pr.weksl. O zasadności obrony pozwanego opartej na tym przepisie

może bowiem być mowa – jeżeli powód nabył weksel w złej wierze albo przy

nabyciu dopuścił się rażącego niedbalstwa – gdyby zostało ustalone, że stosownie

do zawartego porozumienia spółka FPH „I.-R.” obowiązana była, uzupełniając

weksel, do uwzględnienia wierzytelności przysługującej pozwanej na podstawie

umów.

Dalszą kwestią, aktualną w razie pozytywnego ustalenia powyższej

okoliczności, jest, czy taka wierzytelność powstała, a jeżeli tak, to czy w chwili

uzupełniania weksla była ona w stanie, który obligował spółkę FPH „I.-R.” do jej

uwzględnienia przy uzupełnieniu weksla.

Co do tych okoliczności, wbrew zarzutom kasacji Sąd Apelacyjny niewadliwie

uznał, że stosownie do treści umów o powierniczy przelew wierzytelności, spółka

FPH „I.-R.” uprawniona była do zwrotnego przeniesienia nabytych przez nią

wierzytelności najpóźniej z upływem siódmego roboczego dnia po dniu 30 września

1998 r. i że dzień ten wypadał 7 października 1998 r. Sąd Apelacyjny bez

naruszenia art. 61 k.c. uznał, że skoro złożone przez spółkę oświadczenie woli w

przedmiocie dokonania cesji zwrotnej wierzytelności doszło do pozwanej w dniu 9

października 1998 r., to pozwana nie była zobowiązana do przyjęcia cesji i w tej

sytuacji powstało zobowiązanie Spółki względem pozwanej, określone w umowach

o powierniczy przelew wierzytelności. Sąd Apelacyjny jednakże nie rozważał, czy

już samo to zobowiązanie stwarzało – w świetle porozumienia co do uzupełnienia

weksla – obowiązek uwzględnienia wynikającej z niego wierzytelności przy

uzupełnieniu weksla i czy wykonanie tego obowiązku było aktualne ze względu na

datę powstania (wymagalności) tej wierzytelności i fakt, że – co wynika z ustaleń

poczynionych w sprawie – spółka FPH „I.-R.” uzupełniła weksel w dniu 8

października 1988 r. Przyjmując, że dopiero skuteczne potrącenie przez pozwaną

przysługującej jej wierzytelności z wierzytelnością, na zabezpieczenie której

wystawiony został weksel, obligowało spółkę FPH „I.-R.” do uwzględnienia

potrąconej wierzytelności przy uzupełnieniu weksla, Sąd Apelacyjny nie wziął pod

uwagę że oświadczenie o dokonaniu potrącenia zostało złożone przez pozwaną po

dniu 8 października 1998 r. Ze względu na tę okoliczność nie można skutecznie

odeprzeć zarzutu naruszenia art. 498 k.c.

Niezasadnie skarżący zarzuca naruszenie art. 48 pkt 4 Pr.weksl. przez

uznanie, że wymieniony przepis, stanowiąc, iż prowizja komisowa nie może

przekroczyć stopy określonej jako „jedna szósta od sta od sumy wekslowej”,

oznacza, że prowizja ta nie może przekroczyć 1/6 % sumy wekslowej. Jest

oczywiste, że określenie „jedna szósta od sta”, użyte w art. 48 pkt 4 Pr.weksl. nie

jest tożsame z określeniem „sześć od sta”, użytym w pkt 2 tego artykułu,

oznaczającym niewątpliwie 6 %. „Jedna szósta od sta” to 1/6 % (0,166 %). Tak też

określenie maksymalnej stopy prowizji komisowej w art. 48 pkt 4 Pr.weksl. rozumie

większość komentatorów tego Prawa.

Trudno w świetle uzasadnienia kasacji dopatrzyć się naruszenia przez

zaskarżony wyrok innych – poza wyżej już wymienionymi – przepisów prawa

materialnego, których naruszenie skarżący zarzucił (art. 9 i 28 w związku z art. 104

Pr.weksl., art. 365, 457 i 476 k.c.). Przepisy te bądź w ogóle nie miały w sprawie

zastosowania i nie zostały zastosowane, bądź nie zostały naruszone.

Nie ma racji skarżący, zarzucając Sądowi Apelacyjnemu naruszenie art. 233 §

1 k.p.c. przez uznanie, że pozwana może zasłaniać się względem powoda

zarzutem, iż weksel został uzupełniony niezgodnie z zawartym porozumieniem.

Wymieniony przepis dotyczy oceny dowodów i jego naruszenie może polegać na

przekroczeniu przez sąd wyrażonej w nim zasady swobodnej oceny dowodów.

Zarzut takiego naruszenia wymaga wskazania konkretnych dowodów, które przez

sąd ocenione zostały wadliwie i podania, w czym skarżący upatruje tę wadliwość.

Kasacja nie czyni zadość temu wymaganiu. Omawiany zarzut sprowadza się do

kwestionowania, z jednej strony ustalenia, że wspólnicy spółki FPH „I.-R.” byli

zarazem członkami zarządu powoda i wywiedzionego z niego wniosku (art. 231

k.p.c.), iż powód nabywając weksel wiedział, że został on wypełniony niezgodnie z

porozumieniem, a z drugiej strony – uznania na podstawie tego ustalenia, iż powód

nabył weksel w złej wierze albo dopuścił się rażącego niedbalstwa. Kwestionowanie

prawidłowości ustaleń, na których oparty został zaskarżony wyrok, nie może

stanowić podstawy kasacji (art. 39315

k.p.c. w pierwotnym brzmieniu), a ocena

sądu, że dokonane ustalenia wypełniają dyspozycję określonego przepisu prawa

materialnego może świadczyć o naruszeniu prawa materialnego, a nie przepisu

postępowania.

Podstawa kasacji polegająca na naruszeniu art. 328 § 2 w związku z art. 391

k.p.c. także nie jest usprawiedliwiona. Uzasadnienie zaskarżonego wyroku zawiera

wszystkie elementy, które powinno zawierać uzasadnienie wyroku sądu drugiej

instancji. Jedynymi przeprowadzonymi w sprawie dowodami były dowody z

dokumentów. Uzasadnienie zaskarżonego wyroku jednoznacznie wskazuje, że

ustalenia poczynione zostały w sprawie na podstawie tych dokumentów.

Okoliczność, że Sąd Apelacyjny nie podzielił argumentów powoda wywiedzionych

przez niego z niektórych dokumentów, nie oznacza, że dokumentom tym odmówił

wiarygodności lub mocy dowodowej. Nie wchodziła więc w grę potrzeba

uzasadnienia oceny dowodów.

Ponieważ podstawy kasacji okazały się być w części usprawiedliwione, Sąd

Najwyższy orzekł stosownie do art. 39313

§ 1 i art. 39319

w związku z art. 108 § 2

k.p.c.