V CKN 1445/00

Wyrok z dnia 26 listopada 2002 r., V CKN 1445/00

Dokonana z naruszeniem zakazu wynikającego z norm prawa

publicznego czynność prawna kształtująca stosunki cywilnoprawne jest

nieważna (art. 58 § 1 k.c.).

Sędzia SN Stanisław Dąbrowski (przewodniczący)

Sędzia SN Gerard Bieniek (sprawozdawca)

Sędzia SN Marek Sychowicz

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa syndyka masy upadłości Towarzystwa

Ubezpieczeniowego „F.” S.A. w K. przeciwko Bankowi Współpracy Regionalnej S.A.

w K. o zapłatę, po rozpoznaniu w Izbie Cywilnej w dniu 26 listopada 2002 r. na

rozprawie kasacji strony pozwanej od wyroku Sądu Apelacyjnego w Katowicach z

dnia 9 lutego 2000 r.

oddalił kasację i zasądził od strony pozwanej na rzecz strony powodowej

kwotę 3000 zł tytułem kosztów postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Syndyk masy upadłości Towarzystwa Ubezpieczeniowego „F.” S.A. domagał

się zasądzenia od pozwanego Banku Współpracy Regionalnej S.A. w K. i Wiesława

O. in solidum kwoty 750 022,89 zł, twierdząc, że Towarzystwo udzieliło pozwanemu

Bankowi gwarancji ubezpieczeniowej, mocą której zobowiązało się do zapłacenia

wszelkich zobowiązań ciążących na Przedsiębiorstwie Produkcyjno-Usługowym „I.”,

spółce z o.o. w T. z tytułu umowy kredytowej z dnia 23 września 1994 r. Okazało

się, że pozwany Bank udzielił kredytu nie wymienionej spółce, lecz

Przedsiębiorstwu Produkcyjno-Handlowo Usługowemu „I.” w L. Skoro Towarzystwo,

jako ubezpieczyciel, przekazało pozwanemu Bankowi kwotę odpowiadającą

wysokości niespłaconego kredytu z odsetkami, to spełniło świadczenie nienależne,

którego zwrotu żąda.

Rozpoznając sprawę po raz pierwszy, Sąd Okręgowy w Katowicach wyrokiem

z dnia 6 maja 1998 r. powództwo oddalił, uznał bowiem, że nie jest prawdziwe

twierdzenie powoda, jakoby kredyt został udzielony podmiotowi innemu niż spółka z

o.o. „I.” w T. Pogląd ten podzielił Sąd Apelacyjny, podnosząc dodatkowo, że

wniosek o kredyt złożyła ta spółka, umowę kredytu zawarły osoby upoważnione do

jej reprezentowania, a kwotę kredytu przelano na konto tej spółki. Sąd Apelacyjny

uchylił jednak wyrok i sprawę przekazał do ponownego rozpoznania Sądowi

Okręgowemu, biorąc z urzędu pod uwagę, że nie zbadano ważności gwarancji

ubezpieczeniowej udzielonej przez Towarzystwo Ubezpieczeniowe „F.” oraz

ważności umowy ubezpieczenia. W szczególności nie wyjaśniono, czy

Towarzystwo miało zezwolenie Ministra Finansów na prowadzenie działalności

ubezpieczeniowej w zakresie udzielania gwarancji ubezpieczeniowych i

ubezpieczenia kredytów; brak takiego zezwolenia skutkowałoby nieważnością

umowy ubezpieczenia kredytu.

Po ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 13 lipca

1999 r. powództwo uwzględnił w stosunku do pozwanego Banku, oddalając je w

całości wobec pozwanego Wiesława O., ustalono bowiem, że Towarzystwo

Ubezpieczeniowe „F.” nigdy nie dysponowało zezwoleniem Ministra Finansów na

prowadzenie działalności ubezpieczeniowej w zakresie ubezpieczenia kredytów i

udzielenia gwarancji ubezpieczeniowych. Zawarta zatem umowa ubezpieczenia

kredytu jest nieważna, a spełnione świadczenie – nienależne.

Wyrokiem z dnia 9 lutego 2000 r. Sąd Apelacyjny oddalił apelację pozwanego

Banku, podnosząc, że zezwolenie Ministra Finansów jest decyzją administracyjną,

a zatem dokonanie czynności prawnej bez wymaganej decyzji powoduje jej

nieważność. W świetle art. 91 ustawy z dnia 28 lipca 1990 r. o działalności

ubezpieczeniowej (jedn. tekst: Dz.U. z 1996 r. Nr 11, poz. 52 ze zm. – dalej:

"u.d.u."), podejmowanie działalności ubezpieczeniowej bez wymaganego

zezwolenia jest czynem zabronionym. Sąd ten odrzucił także możliwość

zastosowania konwersji, jest ona bowiem możliwa tylko wtedy, gdy dotknięta

nieważnością czynność prawna spełnia przesłanki innej czynności prawnej,

usprawiedliwiające utrzymanie jej w nowej postaci jako czynności ważnej.

Konwersja nie może jednak prowadzić do obejścia ustawy, a w szczególności

prowadzić do przemiany czynu zabronionego w czynność prawną dopuszczalną, w

ramach obowiązującego porządku prawnego. Zawarta przez strony ugoda nie miała

natomiast ważnej przyczyny (causae); skoro na Towarzystwie nie ciążyło ważne

zobowiązanie, to causa solvendi była nieważna, a tym samym ugoda była

nieważna.

Wyrok ten pozwany Bank zaskarżył kasacją, jako podstawę kasacyjną

wskazując naruszenie prawa materialnego, tj. art. 2 u.d.u., art. 58 § 1 i art. 410 § 2

k.c. i wnioskując o zmianę wyroku i oddalenie powództwa, względnie o jego

uchylenie i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W kasacji pozwany Bank zakwestionował dwa podstawowe stwierdzenia Sądu

Apelacyjnego, które legły u podstaw oddalenia apelacji. Po pierwsze,

zakwestionował stanowisko, że czynność prawna w postaci udzielenia gwarancji

ubezpieczeniowej i zawarcie umowy ubezpieczenia kredytu zawarta przez

ubezpieczyciela, tj. Towarzystwo Ubezpieczeniowe „F.” bez wymaganego ustawą

zezwolenia Ministra Finansów, jest nieważna jako sprzeczna z ustawą. Po drugie,

zarzucił, że Sąd drugiej instancji bezzasadnie odmówił zastosowania konwersji.

Podejmując pierwszy problem należy zauważyć, że z ustawy z dnia 28 lipca

1990 r. o działalności ubezpieczeniowej wynika, iż działalność ubezpieczeniowa

może być prowadzona wyłącznie za zezwoleniem Ministra Finansów. Zezwolenie to

obejmuje m.in. rzeczowy zakres działania zakładu ubezpieczeń i jest wydawane na

prowadzenie działalności ubezpieczeniowej w zakresie jednej lub kilku grup

ubezpieczeń albo jednego lub kilku rodzajów ubezpieczeń, wymienionych w

załączniku do ustawy (art. 32 ust. 1 w związku z art. 30 ust. 2 pkt 1). Także zmiany

obszaru lub rzeczowego zakresu działania zakładu ubezpieczeń wymagają

zezwolenia Ministra Finansów. W sprawie niniejszej jest poza sporem, że

Towarzystwo Ubezpieczeniowe „F.” nie posiadało zezwolenia Ministra Finansów na

prowadzenie działalności ubezpieczeniowej w zakresie udzielania gwarancji

ubezpieczeniowych, jak i ubezpieczenia kredytów. Spór dotyczy jedynie tego, jakie

skutki prawne związane są z czynnością prawną (udzieleniem gwarancji

ubezpieczeniowej), dokonaną bez zezwolenia Ministra Finansów na prowadzenie

tej działalności przez zakład ubezpieczeń.

Pozwany Bank, odrzucając zastosowanie w tym przypadku sankcji

nieważności czynności prawnej, podniósł, że takie stanowisko było uzasadnione

pod rządem obowiązywania art. 36 k.c., który normował tzw. specjalną zdolność

prawną osoby prawnej. W związku z tym należy przypomnieć, że zgodnie z tym

przepisem, zdolność prawna osoby prawnej nie obejmowała praw i obowiązków

wyłączonych przez ustawę lub oparty na niej statut. Nie obejmowała również praw i

obowiązków, które nie były związane z zakresem zadań danej osoby prawnej, nie

wpływało to jednak na ważność czynności prawnej, chyba że druga strona

wiedziała, iż czynność dotyczy takich praw lub obowiązków. Jeśli zatem pozwany

Bank utrzymuje, że pod rządem art. 36 k.c. aktualna byłaby sankcja nieważności

czynności prawnej, to należy zauważyć, że końcowa część tego przepisu zaprzecza

temu twierdzeniu. Istotne jest wszakże to, że niezależnie od tego, jaki podmiot

prawa cywilnego dokonuje czynności prawnej, to w razie sprzeczności tej czynności

z ustawą lub gdy ma ona na celu obejście ustawy, czynność ta jest nieważna (art.

58 § 1 k.c.).

Przyjmuje się zgodnie, że zakazy dokonywania czynności prawnych mogą

wynikać m.in. z norm prawa publicznego, w szczególności prawa

administracyjnego, a w razie ich naruszenia stosuje się właściwe dla nich sankcje

określone w odpowiednich gałęziach prawa. Jeżeli jednak cel takiej normy

wskazuje, że ma ona zapobiegać ukształtowaniu się stosunku cywilnoprawnego

sprzecznego z nią, wówczas należy przyjąć, iż czynność prawna jest bezwzględnie

nieważna na podstawie art. 58 § 1 k.c. Cały system prawa tworzy bowiem jedność i

dlatego nie może być tak, aby zakazane normami prawa publicznego działania były

przedmiotem ważnych zobowiązań podjętych w umowach cywilnoprawnych. Takie

zakazy pojawiają się m.in. w przepisach prawa administracyjnego w postaci

zastrzeżenia wymagającego wydania aktu administracyjnego (decyzji) na

dokonanie konkretnej czynności prawnej lub dokonywanie czynności prawnych

określonego rodzaju. Taki przypadek występuje w niniejszej sprawie, skoro

podejmowanie przez ubezpieczyciela działalności m.in. w dziedzinie ubezpieczenia

kredytów i udzielanie gwarancji ubezpieczenia kredytu wymagało zezwolenia

Ministra Finansów, ubezpieczenie kredytów i udzielanie gwarancji

ubezpieczeniowych następowało właśnie przez czynności cywilnoprawne

(zawieranie umów).

Powstaje oczywiście pytanie, czy celem przepisów wymagających uzyskanie

przez ubezpieczyciela zezwolenia Ministra Finansów na ubezpieczenie kredytów i

udzielenie gwarancji ubezpieczeniowych jest zapobieganie kształtowaniu się

stosunków cywilnoprawnych, tj. zawieraniu umów ubezpieczenia kredytu względnie

udzielenie gwarancji ubezpieczeniowej kredytu, bez tego zezwolenia. Należy na nie

odpowiedzieć pozytywnie. Zarówno w interesie kredytodawcy, jak i kredytobiorcy

leży, aby ubezpieczenie kredytu bądź udzielenia gwarancji ubezpieczenia dokonał

zakład ubezpieczeń, który ma zezwolenie na prowadzenie działalności

ubezpieczeniowej w tej dziedzinie, w przeciwnym razie takie czynności prawne są

nieważne. W konsekwencji, stanowisko Sądu Apelacyjnego w tym przedmiocie jest

trafne.

Drugi problem prawny związany jest z konwersją czynności prawnej, której

zastosowania – w odniesieniu do nieważności gwarancji ubezpieczeniowej –

odmówił Sąd Apelacyjny. Podejmując ten problem należy przede wszystkim

zauważyć, że przepisy polskiego prawa cywilnego nie zawierają normatywnej

podstawy tej konstrukcji prawnej, a mimo to przyjmuje się – zresztą z różnym

uzasadnieniem – możliwość zastosowania konstrukcji konwersji czynności prawnej.

Jej przedmiotem może być tylko istniejąca, lecz nieważna czynność prawna, która

odpowiada wszystkim istotnym wymogom innej, tzw. zastępczej czynności prawnej,

przez co należy rozumieć każdą czynność prawną o innych skutkach albo o innej

treści aniżeli czynność nieważna, jeżeli umożliwia ona osiągnięcie zamierzonego

praktycznie celu. Jednocześnie można przypuszczać, że strony dokonałyby

zastępczej czynności prawnej, gdyby wiedziały, że dokonana przez nie czynność

prawna jest nieważna.

Z rozumowania określonego mianem "konwersji" Sąd Najwyższy korzystał w

szczególności dla utrzymania testamentów allograficznych jako testamentów

ustnych, dla uznania deklaracji wekslowej jako poręczenia cywilnego, dla uznania

innego rodzaju ubezpieczenia, które zapewniałoby przynajmniej częściową

rekompensatę strat, oraz dla uznania innego rodzaju kredytu, dozwolonego przez

prawo.

Powstaje zatem pytanie, czy gwarancja ubezpieczeniowa udzielona w dniu 15

września 1994 r. przez Towarzystwo Ubezpieczeniowe „F.” S.A. na wniosek

Przedsiębiorstwa Produkcyjnego Handlowo Usługowego, „I.” może być w drodze

konwersji uznana za poręczenie cywilnoprawne w rozumieniu art. 876 i nast. k.c.

Na to pytanie należy odpowiedzieć negatywnie. Pomijając argumenty przytoczone

w tym przedmiocie przez Sąd drugiej instancji, należy zauważyć, że stronami

umowy ubezpieczenia kredytu (udzielenia gwarancji ubezpieczeniowej) były

Towarzystwo Ubezpieczeniowe i Przedsiębiorstwo Handlowe Usługowe „I.” – jako

kredytobiorca (dłużnik), tymczasem stronami umowy poręczenia są poręczyciel i

wierzyciel (art. 876 k.c.), a zatem, aby skutecznie mówić o poręczeniu, stronami

umowy powinny być Towarzystwo Ubezpieczeniowe jako poręczyciel i Bank

Współpracy Regionalnej S.A. jako wierzyciel. To podstawowe wymaganie nie

zostało spełnione, co przesądza, że w tym przypadku o zastosowaniu konwersji nie

może być mowy.

Z tych względów, skoro kasacja nie zawiera usprawiedliwionych podstaw,

należało ją oddalić (art. 39312

k.p.c.).