III CKN 943/99

Wyrok z dnia 5 grudnia 2002 r., III CKN 943/99

Małżonek nie ma interesu prawnego w żądaniu ustalenia nieważności

umowy nabycia przez osobę trzecią od współmałżonka własności

nieruchomości, jeżeli na jej podstawie osoba trzecia została wpisana w

księdze wieczystej jako właściciel nieruchomości. W takiej sytuacji małżonek

może zwalczać wpis własności w drodze powództwa o uzgodnienie stanu

prawnego nieruchomości ujawnionego w księdze wieczystej z rzeczywistym

stanem prawnym.

Sędzia SN Iwona Koper (przewodniczący)

Sędzia SN Bronisław Czech

Sędzia SN Kazimierz Zawada (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Anieli B. przeciwko Janinie G. i

Władysławowi B. przy interwencji ubocznej po stronie pozwanej Marianny W. o

ustalenie nieważności umowy, po rozpoznaniu w Izbie Cywilnej w dniu 5 grudnia

2002 r. na rozprawie kasacji powódki od wyroku Sądu Apelacyjnego w Lublinie z

dnia 10 czerwca 1999 r.

oddalił kasację.

Uzasadnienie (...)

Z poczynionych w sprawie ustaleń wynika, że powódka Anieli B. i pozwany

Władysław B. zawarli związek małżeński w dniu 4 lipca 1981 r. Wyrokiem z dnia 8

kwietnia 1986 r. zniesiona została między nimi ustawowa wspólność majątkowa

małżeńska ze skutkiem od dnia 1 września 1985 r. Przed wszczęciem niniejszej

sprawy, co miało miejsce dnia 9 marca 1996 r., toczyło się postępowanie o podział

majątku wspólnego Anieli i Władysława małżonków B. Postanowieniem wstępnym z

dnia 28 stycznia 1994 r. Sąd Rejonowy w Chełmie ustalił, że nieruchomość

składająca się z działki nr 735 wchodzi w skład majątku wspólnego małżonków.

Uchylając to postanowienie orzeczeniem z dnia 27 stycznia 1995 r., Sąd

Wojewódzki wskazał, że zgromadzony materiał dowodowy pozwala na przyjęcie, iż

działka nr 735 należy do majątku wspólnego małżonków. Po wydaniu tego

orzeczenia pozwany zawarł kwestionowaną w niniejszej sprawie umowę sprzedaży

działki nr 735. Postępowanie w sprawie o podział majątku wspólnego zostało

zawieszone postanowieniem z dnia 13 grudnia 1995 r. na wniosek pełnomocnika

powódki, który oświadczył, że zamierza wnieść pozew o „unieważnienie aktu

notarialnego” sprzedaży działki. Dnia 9 stycznia 1996 r. pozwana Janina G.

sprzedała sporną nieruchomość Mariannie W.

Sąd Wojewódzki w Lublinie wyrokiem z dnia 28 marca 1997 r. ustalił, że

umowa sprzedaży nieruchomości składającej się z działki nr 735 zawarta w dniu 25

sierpnia 1995 r. pomiędzy Władysławem B. a Janiną G., jego siostrą, jest

bezskuteczna w stosunku do powódki Anieli B. w zakresie obejmującym wynoszący

1/2 udział Władysława B. we współwłasności nieruchomości o tyle, o ile narusza

uprawnienia Anieli B. w postępowaniu o podział majątku wspólnego, oraz nieważna

w zakresie obejmującym wynoszący 1/2 udział Anieli B. we współwłasności

nieruchomości. Podstawę prawną ustalenia nieważności umowy sprzedaży w

zakresie obejmującym udział Anieli B. stanowiło nieposiadanie przez Władysława B.

uprawnienia do rozporządzenia tym udziałem, a podstawę prawną ustalenia

bezskuteczności umowy sprzedaży w zakresie obejmującym udział Anieli B. był art.

1036 k.c. w związku z art. 46 k.r.o.

Sąd Apelacyjny po rozpoznaniu apelacji Janiny G. zmienił wyrok Sądu

Wojewódzkiego i powództwo oddalił.

Według Sądu Apelacyjnego, powódka nie miała interesu prawnego w żądaniu

ustalenia nieważności umowy sprzedaży zawartej w dniu 25 sierpnia 1995 r. przez

Władysława B. z Janiną G., mogła bowiem wytoczyć dalej idące powództwo o

uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym. Sąd

Apelacyjny zaznaczył ponadto, powołując się na orzecznictwo Sądu Najwyższego,

że w sprawie, w której powód żąda ustalenia nieważności czynności prawnej, sąd

nie może orzec o bezskuteczności czynności prawnej, jak też wskazał, iż o

bezskuteczności czynności prawnej na podstawie art. 1036 k.c. rozstrzyga się w

postępowaniu o podział majątku wspólnego. Zwrócił również uwagę, że

przekazanie sprawy o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem

prawnym do toczącego się już postępowania o podział majątku wspólnego może

nastąpić tylko wtedy, gdy w obu sprawach występują te same osoby.

W skardze kasacyjnej powódka powołała się na naruszenie przez Sąd

Apelacyjny art. 10 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece

(jedn. tekst: Dz.U. 2001 r. Nr 124, poz. 1361 ze zm. – dalej: "u.k.w.h.") oraz art. 189

i 321 § 1 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Występująca w toku postępowania o podział majątku wspólnego kontrowersja

między pozwanym a powódką co do tego, czy nieruchomość składająca się z

działki nr 735 weszła do majątku wspólnego, stanowiła, rzecz jasna, spór o jej

przynależność do tego majątku w rozumieniu art. 685 w związku z art. 567 § 3

k.p.c. Spór ten powinien być zatem rozstrzygnięty w toku postępowania działowego

(art. 618 § 2 i § 3 w związku z art. 567 § 3 i art. 688 k.p.c.). Powyższej oceny nie

uchyla fakt istnienia dla wymienionej nieruchomości księgi wieczystej i wpisania w

niej jako właściciela jedynie pozwanego (por. postanowienia Sądu Najwyższego z

dnia 14 grudnia 1981 r., I CZ 101/81, OSNC 1982, nr 11-12, poz. 172, z dnia 19

grudnia 1986 r., III CZP 92/86, OSNC 1988, nr 1, poz. 9 i z dnia 29 stycznia 1993 r.,

III CZP 175/92, OSNC 1993, nr 6, poz. 111). Niedopuszczalne więc byłoby

prowadzenie dla rozstrzygnięcia sporu powódki z pozwanym oddzielnego

postępowania o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem

prawnym, które ma na względzie art. 10 u.k.w.h.

Sytuacja uległa jednak zmianie z chwilą wpisania do księgi wieczystej – w

miejsce Władysława B. – Janiny G. Rozstrzygnięcie w postępowaniu o podział

majątku wspólnego sporu o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym

stanem prawnym może nastąpić – jak trafnie zauważył Sąd Apelacyjny – tylko

wtedy, gdy krąg osób występujących jako strony sporu pokrywa się z kręgiem

uczestników postępowania o podział (por. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia

14 grudnia 1981 r., I CZ 101/81 i z dnia 17 grudnia 1998 r., I CKN 934/97, nie

publ.). Dla uzgodnienia z rzeczywistym stanem prawnym treści księgi wieczystej

zawierającej wpis Janiny G. nieodzowne zatem było wytoczenie przez Anielę B.

wskazanego w art. 10 u.k.w.h. powództwa o usunięcie niezgodności stanu

prawnego nieruchomości ujawnionego w księdze wieczystej z rzeczywistym stanem

prawnym.

Nie można się zgodzić z twierdzeniami skargi kasacyjnej, że taki sam cel

pozwalało osiągnąć wytoczenie powództwa o ustalenie (art. 189 k.p.c.), gdyż

jakkolwiek powództwo o usunięcie niezgodności stanu prawnego nieruchomości

ujawnionego w księdze wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym jest – jak się

niemal powszechnie przyjmuje – szczególną postacią powództwa ustalającego, to

stąd jednak jeszcze nie wynika taki wniosek, jaki został sformułowany w skardze

kasacyjnej. Jest tak z następujących powodów.

Jeżeliby doszło do ustalenia nieważności lub bezskuteczności umowy

sprzedaży zawartej w dniu 25 sierpnia 1995 r. przez pozwanego Władysława B. z

pozwaną Janiną G., to wyrok o takiej treści pozwalałby tylko przywrócić w księdze

wieczystej wpis Władysława B. jako właściciela (por. wyrok Sądu Najwyższego z

dnia 25 października 2002 r., IV CKN 1425/00, nie publ.). Nadal więc, zgodnie z art.

3 u.k.w.h., jedynie on powinien być uważany za właściciela spornej nieruchomości.

Mimo, że wyrok o wspomnianej treści wymagałby ustalenia, że sporna

nieruchomość z chwilą jej nabycia przez Władysława B. weszła do majątku

wspólnego, samo to ustalenie nie mogłoby zatem znaleźć wyrazu w treści wpisu

dokonanego na podstawie tego wyroku. Tymczasem celem powódki jest nie tylko

wykazanie, że Janina G. nie nabyła własności spornej nieruchomości, ale i tego, że

własność tej nieruchomości jest prawem wspólnym powódki i pozwanego.

Księga wieczysta – po uzgodnieniu jej treści – powinna wyrażać stan prawny

istniejący w chwili wydania wyroku orzekającego o uzgodnieniu. W konsekwencji, w

procesie o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym

powinny uczestniczyć wszystkie osoby wpisane w dziale drugim księgi wieczystej

(por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 23 grudnia 1988 r., III CRN 434/88,

OSNC 1991, nr 1, poz. 12), a z akt sprawy wynika, że przed wytoczeniem

rozpoznawanej sprawy doszło do kolejnego wpisu w dziale drugim księgi wieczystej

spornej nieruchomości – w miejsce Janiny G. ujawniono, nie będącą stroną w

niniejszym procesie, Mariannę W.

Powyższe uwagi dowodzą zasadności poglądu Sądu Apelacyjnego o

nieposiadaniu przez powódkę interesu prawnego w żądanym ustaleniu ze względu

na możliwość wytoczenia dalej idącego powództwa o uzgodnienie treści księgi

wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym. Jeżeli ma się toczyć oddzielne

postępowanie zmierzające do wykazania nie znajdującego wyrazu w treści księgi

wieczystej prawa powódki do nieruchomości, to powinien to być proces o

uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym. Tym samym

nie ma podstaw do uznania za trafne twierdzeń skarżącej o naruszeniu przez Sąd

Apelacyjny art. 189 k.p.c. i art. 10 u.k.w.h.

Z przedstawionych przyczyn Sąd Najwyższy na podstawie art. 39312

k.p.c.

orzekł, jak w sentencji.