I PK 47/02

Wyrok z dnia 18 grudnia 2002 r.

I PK 47/02

Związane ze zwiększeniem zadań zmiany organizacyjne, które nie powo-

dują zmniejszenia zatrudnienia, ale stwarzają konieczność zatrudnienia pra-

cowników o wyższych kwalifikacjach, nie uzasadniają wypowiedzenia warun-

ków pracy i płacy pracownikowi będącemu członkiem zarządu zakładowej

organizacji związkowej bez zgody tego zarządu.

Przewodniczący SSN Barbara Wagner, Sędziowie SN: Krystyna Bednarczyk

(sprawozdawca), Herbert Szurgacz.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 18 grudnia 2002 r.

sprawy z powództwa Elżbiety S. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-

Oddziałowi w K.G. o przywrócenie poprzednich warunków pracy, na skutek kasacji

strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecz-

nych w Legnicy z dnia 29 marca 2001 r. [...]

1. o d d a l i ł kasację

2. zasądził od pozwanego na rzecz powódki 100 zł (sto) tytułem zwrotu kosz-

tów zastępstwa procesowego w postępowaniu kasacyjnym.

U z a s a d n i e n i e

Wyrokiem z dnia 13 grudnia 2000 r. [...] Sąd Rejonowy-Sąd Pracy w Bole-

sławcu oddalił powództwo Elżbiety S. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecz-

nych-Oddziałowi w K.G. o uznanie za bezskuteczne wypowiedzenia warunków pracy

i płacy. Sąd ustalił, że powódka zajmowała w Inspektoracie w B. stanowisko kierow-

nika referatu realizacji dochodów, które zostało zlikwidowane. W miejsce tego refe-

ratu utworzono dwa stanowiska do spraw dochodzenia należności, z których jedno

zaproponowano powódce w wypowiedzeniu zmieniającym warunki pracy. Powódka

jest członkiem zarządu zakładowej organizacji związkowej. Wypowiedzenia warun-

ków pracy dokonano bez zgody zarządu związku zawodowego. Sąd uznał, że

2

zmiany organizacyjne uzasadniały wypowiedzenie powódce warunków pracy i płacy i

nie ma podstaw do uwzględnienia żądania.

Po rozpoznaniu apelacji powódki od tego wyroku Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w Legnicy wyrokiem z dnia 29 marca 2001 r. [...] zmienił

zaskarżony wyrok i przywrócił powódkę na poprzednie warunki pracy i płacy u poz-

wanego w Inspektoracie w B. oraz zasądził od pozwanego na rzecz powódki koszty

postępowania. Sąd Okręgowy uznał, że w prawidłowo ustalonym stanie faktycznym

Sąd pierwszej instancji orzekł z naruszeniem prawa. Podstawą prawną wypowiedze-

nia warunków pracy i płacy był przepis art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r.

o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przy-

czyn dotyczących zakładu pracy oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz.U. z 1990 r. Nr

4, poz. 19 ze zm.). Dla skutecznego wypowiedzenia warunków pracy pracownikowi

będącemu członkiem zakładowej organizacji związkowej jest konieczne łączne zaist-

nienie dwóch warunków: wypowiedzenie jest konieczne z przyczyn określonych w

art. 1 ust. 1 ustawy i dalsze zatrudnienie pracownika na dotychczasowym stanowisku

nie jest możliwe. W niniejszej sprawie powyższe warunki nie zaistniały. Z art. 1 ust. 1

ustawy wynika, że jej przepisy stosuje się, gdy zakład pracy w związku ze zmniej-

szeniem zatrudnienia spowodowanym przyczynami ekonomicznym, organizacyjnymi,

produkcyjnymi lub technologicznymi rozwiązuje stosunki pracy z określoną grupą

pracowników w określonym czasie. Zamierzone zmiany muszą się zatem wiązać z

koniecznością ograniczenia zatrudnienia. Za taką wykładnią w przypadku indywi-

dualnych zwolnień pracowników opowiedział się Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 14

grudnia 1994 r., I PZP 52/94 (OSNAPiUS 1995 nr 9, poz. 107). Zagadnienie powyż-

sze zostało szeroko omówione w uzasadnieniu wyroku Sądu Najwyższego z dnia 1

października 1999 r., I PKN 238/99 (OSNAPiUS 2001 nr 3, poz.72). Sąd Okręgowy

podzielił argumenty zawarte w tym uzasadnieniu. Prowadzą one do wniosku, że nie-

zbędnym warunkiem zastosowania tej ustawy jest wystąpienie zmniejszenia zatrud-

nienia obok przyczyn ekonomicznych, organizacyjnych, produkcyjnych lub technolo-

gicznych po stronie zakładu pracy. Tymczasem z ustalonego w sprawie stanu fak-

tycznego wynika, że zmiany organizacyjne u pozwanego nie pociągnęły za sobą

zmniejszenia zatrudnienia a przeciwnie, zatrudnienie wzrosło zarówno w całym Od-

dziale w K.G. jak i w Inspektoracie w B. Jeżeli zmiany organizacyjne nie łączą się ze

zmniejszeniem zatrudnienia to brak jest podstaw do wypowiedzenia warunków pracy

i płacy pracownikowi będącemu członkiem zarządu zakładowej organizacji związko-

3

wej w oparciu o art. 6 ust. 1 ustawy. Pogląd taki wyraził również Sąd Najwyższy w

wyroku z dnia 12 czerwca 1997 r., I PKN 181/97 (OSNAPiUS 1998 nr 10, poz. 298).

Strona pozwana nie wykazała, aby z powodu zmian organizacyjnych nie było moż-

liwe dalsze zatrudnienie powódki na stanowisku kierowniczym. Powódka ma bowiem

odpowiednie kwalifikacje i wymagane wykształcenie aby objąć stanowisko kierow-

nika powstałego w wyniku zmian samodzielnego referatu rozliczeń kont płatników

składek i ubezpieczonych. Skoro nie wystąpiły przesłanki do zastosowania wobec

powódki art. 6 ust. 1 powołanej ustawy wypowiedzenie warunków pracy i płacy nale-

żało uznać za nieuzasadnione i wobec upływu okresu wypowiedzenia przywrócić

powódkę do pracy na poprzednich warunkach na podstawie art. 45 § 1 i 42 § 1 k.p.

Wyrok ten zaskarżył kasacją pozwany wnosząc o jego uchylenie i przekazanie

sprawy Sądowi drugiej bądź pierwszej instancji do ponownego rozpoznania. Jako

pierwszą podstawę kasacji wskazał naruszenie prawa materialnego przez błędną

wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art. 1 ust. 1 w związku z art. 6 ust. 1 ustawy z

dnia 28 grudnia 1989 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami

stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy oraz o zmianie niektórych

ustaw. Jako drugą podstawę kasacji przytoczył „niewyjaśnienie czy w skali Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych nastąpiło zmniejszenie zatrudnienia (art. 3931

pkt 2

k.p.c.)”. W uzasadnieniu kasacji podniósł, że warunki określone w art. 6 ust. 1 powo-

łanej ustawy zostały spełnione. W Zakładzie Ubezpieczeń Społecznych nastąpiły

zmiany organizacyjne związane ze wzrostem zadań oddziałów i inspektoratów w

zakresie rozliczania składek. Na tej podstawie zarządzeniem dyrektora pozwanego

Oddziału z dnia 13 września 2000 r. wprowadzono nową strukturę inspektoratu w B.,

dokonując likwidacji referatu kierowanego przez powódkę i tworząc samodzielny re-

ferat rozliczeń kont płatników składek i ubezpieczonych. Stanowisko kierownika tego

referatu powierzono osobie o wyższych kwalifikacjach niż powódka. Obowiązywał

bowiem wymóg wyższego wykształcenia a powódka ma wykształcenie średnie.

Obowiązki, które wykonywał dotychczas referat kierowany przez powódkę liczący 7

osób powierzono dwu osobom, w tym jedno ze stanowisk zaproponowano powódce.

Zatrudnienie w tej komórce organizacyjnej zostało zmniejszone o 5 osób, a czynno-

ści dotychczas wykonywane zostały przekazane do innej komórki organizacyjnej,

która jednocześnie znacznie poszerzyła zakres swojej działalności o czynności, które

dotąd nie były wykonywane przez ZUS. Uznając, że wymóg art. 1 ust. 1 powołanej w

kasacji ustawy nie został spełniony, Sąd Okręgowy nie wyjaśnił czy wymóg zmniej-

4

szenia zatrudnienia dotyczy konkretnej komórki organizacyjnej (referatu, wydziału),

czy jednostki organizacyjnej (inspektoratu, oddziału ZUS), czy też zakładu pracy -

Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w skali kraju. Ustalając, że nie nastąpiło zmniej-

szenie zatrudnienia w Inspektoracie ZUS w B. i Oddziale ZUS w K.G. Sąd Okręgowy

nie wskazał, czy nie nastąpiło zmniejszenie zatrudnienia w skali całego Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych. Zdaniem pozwanego stanowi to istotne naruszenie prze-

pisów postępowania (art. 468 § 1 pkt 4 k.p.c.).

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzut naruszenia przepisów postępowania jest bezzasadny. Zarzut ten

określony został jako niewyjaśnienie istotnych w sprawie okoliczności, co narusza

przepis art. 468 § 1 pkt 4 k.p.c. Wskazany przepis nie mógł być naruszony przez Sąd

drugiej instancji, gdyż nie ma on żadnego zastosowania w postępowaniu apelacyj-

nym. Przepis art. 468 k.p.c. reguluje zasady przeprowadzenia postępowania wyja-

śniającego przez sąd pierwszej instancji przed przystąpieniem do merytorycznego

rozpoznania sprawy. Naruszenie przepisów postępowania przez sąd pierwszej in-

stancji nie jest usprawiedliwioną podstawą kasacyjną. Stanowisko Sądu Najwyższe-

go co do bezzasadności tak sformułowanej podstawy kasacyjnej jest jednolite (na

przykład wyrok z dnia 5 grudnia 1997 r., II UKN 375/97, OSNAPiUS z 1998 nr 19,

poz. 578).

Nieuzasadniony jest również zarzut naruszenia prawa materialnego. Przepis

art. 32 ustawy z dnia 23 maja 1991 r. o związkach zawodowych (jednolity tekst:

Dz.U. z 2001 r. Nr 79, poz. 854 ze zm.) w ust. 1 wprowadza zakaz wypowiadania i

rozwiązywania stosunków pracy z pracownikiem będącym członkiem zarządu lub

komisji rewizyjnej zakładowej organizacji związkowej bez zgody zarządu tej organi-

zacji. Taki sam zakaz z mocy ust. 2 dotyczy zmiany warunków pracy i płacy na nieko-

rzyść pracownika, chyba że dopuszczają to odrębne przepisy. Przepisem dopusz-

czającym wypowiedzenie warunków pracy i płacy przy wyrównaniu wynagrodzenia

za określony czas jest art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. o szczególnych

zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn dotyczących

zakładu pracy (obecnie jednolity tekst: Dz.U. z 2002 r. Nr 112, poz. 980). Zgodnie z

tym przepisem zakład pracy może wypowiedzieć dotychczasowe warunki pracy i

płacy pracownikom będącym członkami zarządu zakładowej organizacji związkowej

5

jeżeli z przyczyn określonych w art. 1 ust. 1 nie jest możliwe ich dalsze zatrudnienie

na dotychczasowych stanowiskach pracy. Z mocy art. 1 ust. 1 przepisy powołanej

ustawy, w tym także przepis art. 6, stosuje się do zakładów pracy, w których nastę-

puje zmniejszenie zatrudnienia z przyczyn ekonomicznych lub w związku ze zmia-

nami organizacyjnymi, produkcyjnymi albo technologicznymi. Warunkiem zastoso-

wania art. 6 ust. 1 jest planowane zmniejszenie zatrudnienia w zakładzie pracy z

przyczyn ekonomicznych lub w związku z określonymi zmianami.

Ustawa zarówno w tytule jak i w poszczególnych przepisach używa terminu

„zakład pracy” w takim znaczeniu, w jakim określenie to występowało w Kodeksie

pracy w dacie wejścia w życie ustawy. Obecnie Kodeks pracy używa terminu „praco-

dawca” i w art. 3 zawiera definicję tego pojęcia stanowiąc, że pracodawcą jest jed-

nostka organizacyjna, choćby nie posiadała osobowości prawnej, a także osoba fi-

zyczna, jeżeli zatrudniają one pracowników. Odnosząc tę definicję do przepisu art. 1

ust. 1 powołanej ustawy należy przyjąć, że warunkiem stosowania przepisów tej

ustawy jest zmniejszenie zatrudnienia w jednostce organizacyjnej zatrudniającej pra-

cownika lub pracowników, których dotyczy rozwiązanie lub zmiana umowy. Zgodnie

z art. 67 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych

(Dz.U. Nr 137, poz. 887 ze zm.) w skład Zakładu Ubezpieczeń Społecznych mające-

go osobowość prawną wchodzą: centrala i terenowe jednostki organizacyjne. Zakła-

dem pracy zatrudniającym powódkę była zatem terenowa jednostka organizacyjna

Zakładu Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w K.G. Inspektorat w B. Określenie, że

przepisy ustawy o szczególnych warunkach rozwiązywania z pracownikami stosun-

ków pracy stosuje się do zakładów pracy, w których następuje zmniejszenie zatrud-

nienia, oznacza, że warunkiem zastosowania ustawy jest zmniejszenie liczbowe

stanu zatrudnienia w całej jednostce organizacyjnej zatrudniającej pracownika obję-

tego zwolnieniem lub zmianą warunków pracy i płacy. Nie jest zmniejszeniem za-

trudnienia ograniczenie stanu ilościowego pracowników w jednej z komórek organi-

zacyjnych przy zwiększeniu zatrudnienia w innych komórkach, zmniejszenie musi

dotyczyć całego zakładu pracy. Nie jest przy tym istotne, czy nastąpiło zmniejszenie

zatrudnienia w centrali Zakładu Ubezpieczeń Społecznych lub w innych jednostkach

Zakładu, gdyż jednostki te nie były w stosunku do powódki „zakładem pracy”.

W zakładzie pracy zatrudniającym powódkę nastąpiły zmiany organizacyjne

dostosowujące struktury organizacyjne do zwiększonych zadań. Jeżeli następstwem

tych zmian była niemożność zatrudniania powódki na dotychczasowym stanowisku

6

kierowniczym, to przyczyną przesunięcia jej na inne stanowisko nie było zmniejsze-

nie liczby stanowisk kierowniczych i zmniejszenie stanu zatrudnienia, lecz brak zgod-

nych z oczekiwaniami pozwanego kwalifikacji do pełnienia stanowiska kierowniczego

przy zwiększonych i zmienionych jakościowo zadaniach. Zmiany organizacyjne zwią-

zane ze zwiększeniem zadań, które nie pociągają za sobą zmniejszenia zatrudnienia

lecz stwarzają konieczność zatrudnienia pracowników o wyższych niż dotychczas

wymagane kwalifikacjach, nie uzasadniają wypowiedzenia warunków pracy i płacy

pracownikowi będącemu członkiem zarządu zakładowej organizacji związkowej na

podstawie art. 6 ust. 1 ustawy. Pogląd ten jest zgodny ze stanowiskiem Sądu Naj-

wyższego wyrażonym w wyroku z dnia 12 czerwca 1997 r., I PKN 181/97

(OSNAPiUS 1998 nr 10, poz. 298), stwierdzającym, że zmiany organizacyjne pole-

gające wyłącznie na modyfikacji rodzaju i zakresu czynności na poszczególnych sta-

nowiskach, bez zmniejszenia stanu zatrudnienia nie uzasadniają powołania się pra-

codawcy na art. 6 w związku z art. 1 ust. 1 ustawy. W uzasadnieniu tego wyroku

podniesiono, że konieczność zmniejszenia zatrudnienia jest niezbędnym warunkiem

wypowiedzenia definitywnego lub zmieniającego na podstawie przepisów tej ustawy

w tym sensie, że jest ono albo przyczyną zmian, o których mowa w art. 1 ust. 1 albo

skutkiem tych zmian, choćby niezamierzonym przez pracodawcę. W innym wyroku z

dnia 16 czerwca 1999 r., I PKN 126/99 (OSNAPiUS 2000 nr 17, poz. 653), Sąd Naj-

wyższy stwierdził, że niemożność zatrudnienia na dotychczasowym stanowisku nie

jest tożsama z wyborem (choćby racjonalnym i zgodnym z interesem pracodawcy)

innego pracownika do zajmowania tego stanowiska. Podzielając te poglądy należało

przyjąć, że niemożność zatrudnienia pracownika podlegającego ochronie związkowej

na dotychczasowym stanowisku tylko z tego powodu, że przestał on odpowiadać

wymaganiom związanym z rozszerzeniem kompetencji nie wystarczy do zastosowa-

nia art. 6 ust. 1 ustawy. Niewystarczające kwalifikacje są uzasadnioną przyczyną

wypowiedzenia pracownikowi stosunku pracy, lecz w stosunku do członka zarządu

zakładowej organizacji związkowej wypowiedzenie takie może być dokonane tylko za

zgodą tego zarządu. Przywrócenie powódki na poprzednie warunki pracy i płacy nie

narusza zatem wskazanych w kasacji przepisów prawa materialnego.

Z tych przyczyn Sąd Najwyższy w oparciu o przepis art. 39312

k.p.c. oddalił

kasację jako pozbawioną usprawiedliwionych podstaw.

========================================