III RN 236/01

Wyrok z dnia 8 stycznia 2003 r.

III RN 236/01

Warunkowe umorzenie postępowania karnego za przestępstwo umyślne

popełnione przez radnego nie powodowało wygaśnięcia jego mandatu, także

pod rządem art. 190 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 16 lipca 1998 r. Ordynacja wy-

borcza do rad gmin, rad powiatów i sejmików wojewódzkich (Dz.U. Nr 95 poz.

602 ze zm.), przed jego nowelizacją wynikającą z art. 82 pkt 14 ustawy z dnia 20

czerwca 2002 r. o bezpośrednim wyborze wójta, burmistrza i prezydenta miasta

(Dz.U. Nr 113, poz. 984 ze zm.).

Przewodniczący SSN Andrzej Wróbel, Sędziowie SN: Katarzyna Gonera,

Jerzy Kwaśniewski (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 8 stycznia 2003 r.

sprawy ze skargi Jana M. na uchwałę Rady Gminy I.-W. w przedmiocie wygaśnięcia

mandatu radnego, na skutek rewizji nadzwyczajnej Rzecznika Praw Obywatelskich

od wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego-Ośrodka Zamiejscowego w Krako-

wie z dnia 21 maja 2001 r. [...]

u c h y l i ł zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Naczelnemu Sądowi Admi-

nistracyjnemu w Warszawie-Ośrodkowi Zamiejscowemu w Krakowie do ponownego

rozpoznania.

U z a s a d n i e n i e

Rada Gminy I.-W. w swej uchwale z dnia 19 stycznia 2001 r., na podstawie

art. 190 ust.1 pkt 4 i ust. 2 ustawy z dnia 16 lipca 1998 r. Ordynacja wyborcza do rad

gmin, rad powiatów i sejmików wojewódzkich (Dz.U. Nr 95, poz. 602 ze zm.), stwier-

dziła wygaśnięcie mandatu radnego Jana M. wybranego w okręgu w W., wskutek

prawomocnego wyroku sądu orzeczonego za przestępstwo popełnione z winy

umyślnej. Chodziło o prawomocny (utrzymany w mocy wyrokiem Sądu drugiej in-

stancji) wyrok Sądu Rejonowego dla Krakowa Nowej Huty z dnia 12 lipca 2000 r. [...]

2

warunkowo umarzający postępowanie karne przeciwko Janowi M., oskarżonemu o

czyny stanowiące występki z art. 212 § 1 k.k., na okres próbny jednego roku. Uza-

sadnienie tego wyroku zawiera ustalenie, że oskarżony Jan M. dopuścił się popeł-

nienia zarzucanego mu czynu oraz że okoliczności popełnienia przestępstwa nie bu-

dzą wątpliwości, a wina i społeczna szkodliwość nie są znaczne.

Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z dnia 21 maja 2001 r. oddalił skargę

Jana M. Sąd bowiem uznał za udowodnione, iż Sąd Rejonowy dla Krakowa Nowej

Huty - umarzając warunkowo postępowanie karne - ustalił popełnienie przez skarżą-

cego Jana M. przestępstwa z winy umyślnej, wyczerpującego dyspozycję art. 212 § 1

k.k., a także, iż w konsekwencji prawidłowe było przyjęcie przez Radę Gminy I.-W.,

że spełnione zostały wymogi wygaśnięcia mandatu Jana M. w trybie art. 190 ust. 1

pkt 4 ustawy z dnia 26 lipca 1998 r. Ordynacja wyborcza do rad gmin, rad powiatów i

sejmików województw. Takie ustalenia - zdaniem Sądu - w sposób oczywisty spowo-

dowały zastosowanie przez Radę Gminy normy zawartej w art. 190 ust. 2 Ordynacji.

Uzasadnione jest bowiem przyjęcie, że wskazane przepisy Ordynacji wyborczej do-

tyczy nie tylko prawomocnych wyroków skazujących, ale także przypadków, w któ-

rych sąd karny pomimo ustalenia popełnienia przestępstwa z winy umyślnej, warun-

kowo umorzył postępowanie karne bez orzekania kary.

Rzecznik Praw Obywatelskich we wniesionej od powyższego wyroku Naczel-

nego Sądu Administracyjnego rewizji nadzwyczajnej zarzucił temu wyrokowi rażące

naruszenie prawa przez błędną wykładnię art. 190 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 16 lipca

1998 r. Ordynacja wyborcza do rad gmin, rad powiatów i sejmików województw w

związku z art. 42 ust. 3 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz art. 5 § 1 Kodeksu

postępowania karnego i na tej podstawie wniósł o uchylenie wyroku i przekazanie

sprawy do ponownego rozpatrzenia przez Naczelny Sąd Administracyjny. Rzecznik

Praw Obywatelskich uważa, że zaskarżony wyrok rażąco narusza prawo przez ogra-

niczenie się jedynie do gramatycznej wykładni art. 190 ust. 1 pkt 4 Ordynacji, bez

uwzględnienia wykładni systemowej i skonfrontowania go z art. 42 ust. 3 Konstytucji

RP oraz art. 5 § 1 KPK. Analiza art. 42 ust. 3 Konstytucji jednoznacznie wykazuje, iż

conditio sine qua non wymaganym dla obalenia domniemania niewinności (funda-

mentalnej zasady prawa karnego) jest uznanie w wyroku oskarżonego winnym za-

rzucanego mu czynu i zastosowanie odpowiedniej sankcji. Nie powoduje skuteczne-

go obalenia konstytucyjnej zasady domniemania niewinności orzeczenie o warunko-

wym umorzeniu postępowania, które zawiera jedynie ustalenia o charakterze proce-

3

sowym. Warunkowe umorzenie nie wiąże się bowiem z uznaniem winy w formie

przewidzianej dla wyroku skazującego. Powołując się na to stanowisko Trybunału

Konstytucyjnego, które zostało przedstawione w wyroku z dnia 16 maja 2000 r. (P

1/99 OTK 2000 nr 54, poz. 111), Rzecznik Praw Obywatelskich wskazał na to, że

orzeczenie o warunkowym umorzeniu postępowania ma prowizoryczny charakter.

Oskarżony może się skutecznie przeciwstawić warunkowemu umorzeniu. W rezulta-

cie takiego sprzeciwu sprawa musi być rozpoznawana od nowa na zasadach ogól-

nych (art. 341 § 1 KPK), a w jej toku sąd powinien dokonać wszystkich niezbędnych

ustaleń, z uwzględnieniem zasady domniemania niewinności oskarżonego. Nato-

miast po uprawomocnieniu się orzeczenia o warunkowym umorzeniu postępowania

prowizoryczny charakter tego orzeczenia ujawnia się w dwóch sytuacjach. Po pierw-

sze, w razie pomyślnego przebiegu okresu próby, wydłużonego o 6 miesięcy przewi-

dzianych na ewentualne podjęcie postępowania, warunkowe umorzenie postępowa-

nia przeistacza się z mocy art. 68 § 4 k.k. w umorzenie definitywne, co powoduje, iż

postępowania nie można już podjąć. W praktyce oznacza to, iż w ogóle nie doszło do

obalenia zasady domniemania niewinności, a sprawca uchodzi za niekaranego z

mocy prawa. Po drugie, jeżeli w okresie próby sprawca dopuści się czynów określo-

nych w art. 68 § 2 oraz 3 k.k. i w rezultacie tego dojdzie do podjęcia postępowania

warunkowo umorzonego, sprawę prowadzi się od nowa, na zasadach ogólnych,

przed sądem właściwym do jej rozpoznania, tak jakby nigdy nie miało miejsca postę-

powanie, które zakończyło się prawomocnym wyrokiem o warunkowym umorzeniu

postępowania.

Rzecznik Praw Obywatelskich zwrócił uwagę na to, że w porównaniu z art. 3 §

2 Kodeksu postępowania karnego z 1969 r., obecna formuła domniemania niewinno-

ści (art. 5 KPK z 1997 r.) wyraża silniejszą gwarancję dla oskarżonego.

Ponadto w rewizji nadzwyczajnej wskazane zostały poglądy Sądu Najwyż-

szego dotyczące instytucji warunkowego umorzenia postępowania sprawy, zawarte

w określonych orzeczeniach. W szczególności, w uchwale z dnia 22 grudnia 1993 r.

(I KZP 34/93, OSNKW 1994 nr 1-2, poz. 9) Sąd Najwyższy stwierdził, iż „warunkowe

umorzenie postępowania, chociaż zakłada winę oskarżonego, nie jest jednak skaza-

niem”. Natomiast w uchwale z dnia 19 lutego 1997 r. (I KZP 41/96, OSNKW 1997 nr

3-4, poz. 25) Sąd wskazał, iż umorzenie postępowania powoduje niedopuszczalność

merytorycznego orzekania w kwestii odpowiedzialności karnej. W dalszej części uza-

sadnienia znajduje się następujący wywód: z punktu widzenia domniemania niewin-

4

ności wyrok taki przyrównać można do wyroku merytorycznego, stwierdzającego, że

oskarżony jest niewinny (tj. do wyroku uniewinniającego), jednakże struktura dwu

porównywalnych orzeczeń jest odmienna. Niemożność orzeczenia o istnieniu lub

nieistnieniu winy nie jest bowiem strukturalnie równoznaczna z pozytywnym orze-

czeniem o braku winy. Aby rzecz całą ująć najkrócej, „brak orzeczenia o winie” (spo-

wodowany umorzeniem postępowania) to nie „orzeczenie o braku winy” (zawarte w

wyroku uniewinniającym).

Zdaniem Rzecznika Praw Obywatelskich określenie orzeczenia warunkowo

umarzającego jako orzeczenia skazującego zmienia status prawny i społeczny

osoby, wobec której warunkowo umorzono postępowanie, tak jak osoby skazanej;

jest to sprzeczne z założeniami ustawodawcy, chodzi wszak o to, by pozostała ona

bez piętna skazania. Zgodnie z art. 190 ust. 1 pkt 4 Ordynacja wyborcza do rad

gmin, rad powiatów i sejmików województw, wygaśnięcie mandatu radnego nastę-

puje wskutek prawomocnego wyroku sądu, orzeczonego za przestępstwo popełnione

z winy umyślnej. Skoro zatem, w świetle obowiązującego prawa osoba, w stosunku

do której warunkowo umorzono postępowanie, powinna być uważana za niewinną,

ponieważ de iure i de facto nie obalono domniemania niewinności, to nie może ona

zostać pozbawiona z mocy prawa mandatu radnego w sytuacji, gdy w wyroku nie

uznano jej za winną popełnienia zarzucanego jej czynu i nie skazano. Przepis ten

winien być stosowany zgodnie z wykładnią systemową. Wyrok orzeczony za prze-

stępstwo z winy umyślnej oznaczać może bowiem jedynie wyrok skazujący za takie

przestępstwo, nie zaś każdy wyrok.

Sąd Najwyższy zważył co następuje:

Art. 190 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 16 lipca 1998 r., w jego brzmieniu miaro-

dajnym do stanu faktycznego sprawy, stanowi, że wygaśnięcie mandatu radnego

następuje wskutek prawomocnego wyroku sądu orzeczonego za przestępstwo po-

pełnione z winy umyślnej. Wykładnia gramatyczna tego przepisu uzasadniała objęcie

jego zakresem nie tylko wyroków skazujących, ale także wyroków warunkowo uma-

rzających postępowanie w sprawie o popełnienie przestępstwa z winy umyślnej. Ta-

kie określenie zakresu wskazanego przepisu w oparciu wyłącznie o analizę jego

brzmienia mogło wydawać się odpowiednie do prawnej konstrukcji warunkowego

umorzenia postępowania karnego (por. art. 66 § 1 k.k.), orzekanego jeżeli okoliczno-

5

ści popełnienia przestępstwa nie budzą wątpliwości i stwierdzono istnienie winy („je-

żeli wina i społeczna szkodliwość czynu nie są znaczne”).

Jednakże rację ma Rzecznik Praw Obywatelskich, że powyższa interpretacja

tylko pozornie wyraża zasadę wyroku warunkowo umarzającego postępowanie jako

wyroku - podobnie do wyroku skazującego - „orzeczonego za przestępstwo z winy

umyślnej”. Jest przecież - co przekonywająco wykazano w rewizji nadzwyczajnej -

zdecydowana, dotycząca istoty, różnica zasady wyroku skazującego i orzeczenia

warunkowo umarzającego postępowanie. W pierwszym z tych orzeczeń, które może

mieć wyłącznie formę wyroku, sąd ustala winę sprawcy przestępstwa i wymierza

karę. Wina oskarżonego jest tu zasadniczym przedmiotem osądu i dlatego o niej i jej

konsekwencjach (środkach represji karnej) orzeka sąd wprost w sentencji wyroku.

Zupełnie odrębne, a nawet przeciwstawne istocie wyroku skazującego, jest warunko-

we umorzenie postępowania, które polega wszak na rezygnacji ze skazywania i ka-

rania sprawcy. Uprawomocnienie się warunkowego umorzenia postępowania kończy

postępowanie w danej sprawie, ale mimo to nie ma charakteru definitywnie rozstrzy-

gającego o konsekwencjach prawnokarnych czynu przypisanego sprawcy przestęp-

stwa. Jeżeli w okresie próby osoba, wobec której warunkowo umorzono postępowa-

nie, rażąco narusza porządek prawny, ten sam czyn może stać się przedmiotem po-

nownego postępowania karnego (art. 68 § 2 k.k.) i to postępowanie jest wówczas

prowadzone na zasadach ogólnych procesu karnego, w szczególności z poszanowa-

niem domniemania niewinności oskarżonego - zasady określonej w art. 5 k.p.k., a

więc tak jakby poprzednio nie nastąpiło prawomocne orzeczenie stwierdzające winę.

Jeżeli natomiast wyznaczony w orzeczeniu warunkowo umarzającym postępowanie

okres próby przebiegnie pomyślnie, to - stosownie do art. 68 § 4 k.k. - warunkowe

umorzenie, po upływie 6 miesięcy od zakończenia okresu próby, uzyskuje znaczenie

umorzenia definitywnego, a sprawca uchodzi za nieukaranego.

W przypadku warunkowego umorzenia postępowania sąd karny orzeka o tym

w sentencji orzeczenia. Głównym przedmiotem osądu nie jest w tym wypadku wina

sprawcy i odpowiadająca jej represja karna, ale - wyrażenie decyzji sądu o rezygnacji

ze skazywania i karania sprawcy, gdyż wina i społeczna szkodliwość czynu nie są

znaczne, okoliczności jego popełnienia nie budzą wątpliwości, a postawa sprawcy

niekaranego za przestępstwo umyślne, jego właściwości i warunki osobiste oraz do-

tychczasowy sposób życia uzasadniają przypuszczenie, że pomimo umorzenia po-

stępowania będzie przestrzegał porządku prawnego, w szczególności nie popełni

6

przestępstwa (art. 66 § 1 k.k.). Wina sprawcy, aczkolwiek jest elementem orzeczenia

o warunkowym umorzeniu postępowania, to przecież decydujący jest - zacytowany

wyżej - kontekst innych warunków, które łącznie stanowią nie przedmiot orzeczenia,

ale jego przesłankową podstawę (wyrażoną w uzasadnieniu orzeczenia). Podkreślić

należy, że „wina” jest w tym przypadku specjalnie kwalifikowana - ma być (łącznie ze

społeczną szkodliwością czynu) nieznaczna, ponadto ze względu na określone prze-

słanki ma zachodzić uzasadnione przypuszczenie, że sprawca będzie przestrzegał

porządku prawnego.

Zasadnicze różnice między wyrokiem skazującym a warunkowym umorzeniem

postępowania karnego nie mogą być pomijane przy analizie przepisu art. 190 ust. 1

pkt 4 ustawy z dnia 16 lipca 1998 r. Ordynacja wyborcza do rad gmin, powiatów i

sejmików województw. Określona w tym przepisie sankcja („wygaśnięcie mandatu

radnego”) ma stanowić konsekwencję „prawomocnego wyroku sądu, orzeczonego za

przestępstwo popełnione z winy umyślnej”. Wyrok sądu jest tu konieczną przesłanką

sankcji, a jeżeli tak, to rozstrzygnięcie sprawy w formie wyroku nie może mieć zna-

czenia dla rozważanego problemu. Otóż musiałoby nasuwać poważne wątpliwości

przyjęcie, że w przepisie tym chodzi zarówno o wyrok skazujący, jak i wyrok warun-

kowo umarzający postępowanie, skoro ten drugi - chociaż w rozpatrywanym przy-

padku akurat został wydany - nie stanowi wyłącznej formy orzekania o warunkowym

umorzeniu postępowania, a przeciwnie jest raczej formą wyjątkową. Stosownie bo-

wiem do przepisów Kodeksu postępowania karnego (por. w szczególności art. 336,

art. 341 i art. 342) sąd karny o warunkowym umorzeniu postępowania orzeka posta-

nowieniem, chyba że stwierdzenie okoliczności przemawiających za warunkowym

umorzeniem postępowania nastąpiło dopiero po rozpoczęciu przewodu sądowego

(por. art. 414 k.p.k.).

Stwierdzając powyższe wątpliwości co do treści przepisu ujawnione nawet w

zakresie jego językowej wykładni, Sąd Najwyższy w pełni podzielił wyrażonego w

rewizji nadzwyczajnej stanowiska co do niezbędności wykładni systemowej i co do jej

konsekwencji przede wszystkim w świetle konstytucyjnej zasady z zakresu wolności i

praw osobistych, że „każdego uważa się za niewinnego, dopóki jego wina nie zosta-

nie stwierdzona prawomocnym wyrokiem sądu” (art. 42 ust. 3 Konstytucji RP).

Wątpliwości, których źródłem były wadliwe sformułowania, zostały usunięte w

drodze legislacyjnej. Mianowicie z dniem 4 sierpnia 2002 r., art. 190 ust. 1 pkt 4

ustawy z dnia 16 lipca 1998 r. - Ordynacja wyborcza do rad gmin, powiatów i sejmi-

7

ków województw, obowiązuje już w brzmieniu wyraźnie stwierdzającym, że wyga-

śnięcie mandatu radnego następuje wskutek „prawomocnego skazującego wyroku

sądu, orzeczonego za przestępstwo umyślne” (por. art. 82 pkt 14 ustawy z dnia 20

czerwca 2002 r. o bezpośrednim wyborze wójta, burmistrza i prezydenta miasta -

Dz.U. Nr 113, poz. 984).

Powyższa zmiana brzmienia przepisu nie oznacza, że miał on poprzednio inną

treść normatywną. W tej kwestii Sąd Najwyższy miał na uwadze przedstawione wyżej

rozważenia interpretacyjne, a także wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 8 kwiet-

nia 2002 r., SK 18/01 (OTK-A 2002 nr 2, poz. 16), dotyczący ustalenia zgodności art.

190 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 16 lipca 1998 r. - w jego brzmieniu przed nowelizacją

wynikającą z ustawy z dnia 20 czerwca 2002 r. - z art. 60 Konstytucji Rzeczypospo-

litej Polskiej. Z uzasadnienia tego wyroku wynika, że konstytucyjność wskazanego

przepisu Trybunał Konstytucyjny wiązał z tak rozumianą jego treścią, iż przesłankę

wygaśnięcia mandatu radnego stanowi sytuacja „w której doszło do prawomocnego

skazania tej osoby za przestępstwo umyślne, art. 190 ust. 1 pkt 4 zakwestionowanej

ustawy określa tę przesłankę w sposób jednolity dla wszystkich osób sprawujących

ten rodzaj mandatu”.

Uznając zasadność podstaw rozpatrzonej rewizji nadzwyczajnej Rzecznika

Praw Obywatelskich Sąd Najwyższy orzekł w myśl art. 39313

§ 1 k.p.c. w związku z

art. 10 ustawy z dnia 1 marca 1996 r. (Dz.U. Nr 43, poz. 189 ze zm.).

========================================