III CZP 90/02

Uchwała z dnia 24 stycznia 2003 r., III CZP 90/02

Sędzia SN Zbigniew Kwaśniewski (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Marian Kocon

Sędzia SN Zbigniew Strus

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku wierzyciela GE C. Bank S.A. w G. przy

uczestnictwie dłużniczki Bernadety Z. o nadanie bankowemu tytułowi

egzekucyjnemu klauzuli wykonalności, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na

posiedzeniu jawnym w dniu 24 stycznia 2003 r., przy udziale prokuratora

Prokuratury Krajowej Piotra Wiśniewskiego, zagadnienia prawnego

przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Katowicach postanowieniem z dnia 5

listopada 2002 r.:

1. "Czy przepis art. 781 § 2 k.p.c. reguluje w sposób wyłączny właściwość

sądu w sprawie o nadanie klauzuli wykonalności tytułowi egzekucyjnemu innemu

niż określonemu w paragrafie poprzedzającym, wykluczając odpowiednie

zastosowanie przepisu art. 46 § 1 k.p.c. ;

w przypadku udzielenia odpowiedzi wskazującej na dopuszczalność zmiany

właściwości sądu w postępowaniu klauzulowym w wyniku zawarcia umowy

prorogacyjnej:

2. czy ogólne sformułowanie takiej umowy, regulującej właściwość miejscową

sądu w razie powstania sporów na tle wykonania umowy kredytowej, zezwalają na

dokonanie wykładni rozszerzającej woli stron w kierunku objęcia właściwością

umowną również spraw o nadanie bankowemu tytułowi egzekucyjnemu klauzuli

wykonalności?"

podjął uchwałę:

Przepis art. 781 § 2 k.p.c. wyłącza dopuszczalność umownego ustalenia

właściwości miejscowej sądu w postępowaniu o nadanie klauzuli

wykonalności bankowemu tytułowi egzekucyjnemu;

odmówił udzielenia odpowiedzi na zagadnienie prawne przedstawione w

punkcie 2 postanowienia.

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy w Katowicach postanowieniem z dnia 23 kwietnia 2002 r.,

wydanym w sprawie o nadanie klauzuli wykonalności bankowemu tytułowi

egzekucyjnemu, uznał się niewłaściwym miejscowo i sprawę przekazał do

rozpoznania Sądowi Rejonowemu w Gdańsku na podstawie przepisów art. 200 § 1 i

art. 46 § 1 w związku z art. 13 § 2 k.p.c. Głównym argumentem przemawiającym za

powyższym rozstrzygnięciem było stwierdzenie, że z treści łączącej strony umowy,

będącej czynnością bankową, wynikało, iż strony poddały rozstrzyganie sporów

sądowi właściwemu dla siedziby Banku. W ocenie Sądu pierwszej instancji,

postanowienie § 16 umowy wskazało w ten sposób sąd wyłącznie właściwy również

w postępowaniu o nadanie klauzuli wykonalności bankowemu tytułowi

egzekucyjnemu.

Rozpoznając zażalenie na to postanowienie, Sąd Okręgowy w Katowicach

powziął poważną wątpliwość co do prawidłowości takiego stanowiska Sądu

pierwszej instancji i na podstawie art. 390 § 1 k.p.c. przedstawił zagadnienie

prawne do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu. Jako jedno ze źródeł powstania

poważnej wątpliwości Sąd drugiej instancji wskazał na rozbieżności istniejące w

orzecznictwie Sądu Najwyższego, które wyraźnie zarysowały się w orzeczeniach

tego Sądu wydanych w latach od 1994 do 2000 r.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W piśmiennictwie wyraźnie dominuje pogląd, w myśl którego postępowanie

klauzulowe ma charakter autonomiczny, odrębny, i to zarówno względem

poprzedzającego go postępowania rozpoznawczego, jak i wobec późniejszego

postępowania egzekucyjnego. Postępowanie klauzulowe nie jest co do zasady

postępowaniem rozpoznawczym, gdyż jego zadaniem nie jest rozpoznanie sprawy

cywilnej między stronami stosunku materialnoprawnego i nie służy ono

bezpośrednio ochronie praw podmiotowych stron, choć w niektórych

postępowaniach klauzulowych można niekiedy dostrzec także elementy

postępowania kognicyjnego. Postępowanie klauzulowe określa się niekiedy mianem

postępowania pomocniczego, które nie może jednak być postrzegane ani jako

postępowanie rozpoznawcze, ani jako część postępowania egzekucyjnego, choć

niewątpliwie z tym ostatnim pozostaje w ścisłym funkcjonalnym związku.

Również w orzecznictwie postępowanie klauzulowe nie jest zaliczane do

postępowania egzekucyjnego. Traktuje się je jako stadium pośrednie między

postępowaniem rozpoznawczym a postępowaniem egzekucyjnym, które jest tylko –

jak się to niekiedy nazywa – pomostem między obu ostatnio wymienionymi

postępowaniami (zob. np. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 10 maja

2000 r., III CZ 48/00, nie publ.).

Zagadnienie prawne przedstawione w punkcie pierwszym sentencji

postanowienia Sądu Okręgowego wymaga w pierwszym rzędzie dokonania oceny

charakteru normy prawnej zawartej w przepisie art. 781 § 2 k.p.c. Zważyć należy,

że normy prawa procesowego, jako mające za przedmiot regulację

publicznoprawną, mają co do zasady charakter imperatywny. Oznacza to, że wola

stron nie ma wpływu na stosowanie bądź też niestosowanie przepisów prawa

procesowego, które zarazem powinny być wykładane ściśle. Jedynie ustawa może

przewidywać w konkretnym wypadku dopuszczalność umownego odstępstwa od

treści normy prawa procesowego. Z taką sytuacją nie mamy jednak do czynienia w

przedmiocie określenia właściwości miejscowej sądu w postępowaniu o nadanie

klauzuli wykonalności, i to także innym tytułom egzekucyjnym aniżeli pochodzącym

od sądu.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego wyrażono pogląd, który Sąd Najwyższy w

składzie rozpoznającym niniejszą sprawę podziela, że uregulowanie zawarte w art.

781 § 1 k.p.c. jest wyczerpujące i wyłącza w objętym nim zakresie stosowanie

innych przepisów o właściwości przemiennej lub wyłącznej, zawarta w nim norma

ma bowiem charakter imperatywny i nie może być wyłączona ani ograniczona wolą

stron (uchwała Sądu Najwyższego z dnia 9 listopada 1994 r., III CZP 143/94, OSNC

1995, nr 3, poz. 46). Kontynuacją tego trafnego poglądu, ale odnoszącą się już

szerzej do oceny charakteru całego unormowania z art. 781 k.p.c., a więc również

jego § 2, jest uchwała Sądu Najwyższego z dnia 5 stycznia 1999 r., III CZP 54/98

(OSNC 1999, nr 6, poz. 105), w której Sąd Najwyższy stwierdził, że przepis

określający właściwość sądu w postępowaniu o nadanie klauzuli wykonalności ma

charakter bezwzględnie obowiązujący, a zarazem jest on przepisem szczególnym w

stosunku do innych przepisów określających właściwość sądu.

W uchwale Sądu Najwyższego z dnia 6 grudnia 2000 r., III CZP 41/00 (OSNC

2001, nr 4, poz. 57) przesądzono natomiast dopuszczalność ustalenia właściwości

miejscowej sądu na podstawie stosowanego odpowiednio art. 46 § 1 k.p.c. w

sprawie o nadanie klauzuli wykonalności bankowemu tytułowi egzekucyjnemu.

Powyższe stanowisko uzasadniono powołaniem się na ważkie argumenty z zakresu

wykładni systemowej i funkcjonalnej.

Argument odwołujący się do uprawnienia wierzyciela w zakresie możliwości

wyboru komornika, użyty w uzasadnieniu tej uchwały, nie jest przekonywający, gdyż

art. 8 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. o komornikach sądowych i egzekucji (Dz.U.

Nr 133, poz. 882 ze zm.) jest ustawowym wyjątkiem od zasady imperatywnego

charakteru norm procesowych, i tym samym musi on podlegać ścisłej wykładni,

oraz odnosi się wyraźnie tylko do postępowania egzekucyjnego. Ponadto, nie

negując rangi argumentów wynikających z wykładni systemowej i funkcjonalnej, nie

można pomijać argumentów wynikających z zastosowania reguł wykładni

gramatycznej, której zastosowanie pozwala na jednoznaczne ustalenie treści normy

art. 781 § 2 k.p.c.; tylko niezadowalający wynik tego zabiegu interpretacyjnego

pozwalałby na sięganie do innych rodzajów wykładni.

Treść art. 781 § 2 k.p.c. wskazuje, że ustawodawca uregulował w nim w

sposób zupełny i wyczerpujący właściwość miejscową sądu w postępowaniu o

nadanie klauzuli wykonalności tytułom egzekucyjnym nie pochodzącym od sądu.

Regulacja zawarta w tym przepisie ukształtowana została w taki sposób, aby w

każdym wypadku tylko jeden sąd był sądem właściwym miejscowo, co dowodzi

nadania określonej w nim właściwości miejscowej sądu charakteru wyłącznego.

Ustawodawca w art. 781 § 2 k.p.c. ani nie zastrzegł dla stron możliwości wyboru

jednego spośród kilku sądów przemiennie właściwych, ani tym bardziej nie stworzył

im możliwości umownego kształtowania właściwości miejscowej sądu. Tezie tej

bynajmniej nie przeczy odwołanie się w art. 781 § 2 k.p.c. do sądu właściwości

ogólnej dłużnika. Odesłanie to jest jedynie wskazaniem na metodę ustalenia

podstaw określenia sądu wyłącznie właściwego miejscowo w postępowaniu

klauzulowym, którego dotyczy przedmiotowo art. 781 § 2 k.p.c., a nie

przyzwoleniem ustawodawcy na stosowanie wszystkich zasad przewidzianych w

postępowaniu procesowym przy określaniu właściwości ogólnej. (...)

Niedopuszczalność stosowania art. 46 § 1 k.p.c. w postępowaniu klauzulowym

wynika ponadto z samej regulacji umowy prorogacyjnej, jak i z charakteru

postępowania klauzulowego oraz celu, któremu ma ono służyć. Zamiarem

ustawodawcy było stworzenie w art. 46 § 1 k.p.c. możliwości umownego określenia

właściwości miejscowej sądu, ale jedynie w tym postępowaniu, w którym

przedmiotem rozstrzygania są spory mające materialnoprawny charakter, a więc

dotyczące istnienia bądź też nieistnienia dochodzonego materialnoprawnego

roszczenia albo chronionego stosunku z zakresu prawa materialnego. Innymi słowy,

w przepisie art. 46 § 1 k.p.c. nie chodzi o spór mogący powstać na tle kwestii

prawnoprocesowej, ani o spory mogące wyniknąć w przyszłości ze stosunku

prawnoprocesowego, lecz wyłącznie o spory z zakresu prawa materialnego, w

których przedmiotem rozstrzygania jest zasadność udzielenia bądź odmowy

udzielenia ochrony roszczeniom materialnoprawnym. Dlatego nie jest dopuszczalne

zawarcie umowy prorogacyjnej ze skutkiem prawnym dla takiego postępowania, w

którym przedmiotem rozpoznania mają być wyłącznie zagadnienia natury

procesowej. Tymczasem taki właśnie charakter ma pomocnicze, odrębne

postępowanie o nadanie klauzuli wykonalności bankowemu tytułowi

egzekucyjnemu, przedmiotem tego postępowania nie jest ani bowiem ochrona praw

podmiotowych stron, ani przymusowa realizacja stosunków prawnych z zakresu

prawa materialnego. Postępowanie klauzulowe zaledwie pośrednio tylko służy

osiąganiu powyższych celów, zmierzając jedynie do spełnienia niezbędnych

wymogów pozwalających na wszczęcie postępowania egzekucyjnego. Zważywszy

ponadto, że ustawowy przywilej banku w postaci jego uprawnienia do wystawienia

bankowego tytułu egzekucyjnego bez przeprowadzenia postępowania

rozpoznawczego ma charakter szczególny, toteż nie mogą się z nim wiązać

przywileje idące dalej aniżeli wyraźnie wskazane w ustawie.

Aprobata tezy, że przepis szczególny art. 781 § 2 k.p.c. zawiera imperatywną

normę wyczerpująco określającą wyłączną właściwość miejscową sądu w

postępowaniu o nadanie klauzuli wykonalności tytułom egzekucyjnym nie

pochodzącym od sądu prowadzi więc do wniosku o istnieniu zakazu odpowiedniego

stosowania w takiej sytuacji na podstawie art. 13 § 2 k.p.c. przepisów regulujących

właściwość miejscową sądu w postępowaniu procesowym.

Ponadto podkreśla się w piśmiennictwie, że w tzw. postępowaniach

pomocniczych właściwość miejscowa określonego sądu jest ściśle związana z jego

właściwością funkcjonalną, co wyłącza dopuszczalność zmiany właściwości

miejscowej sądu za pomocą klauzul umowy prorogacyjnej.

Mając powyższe na względzie, Sąd Najwyższy rozstrzygnął zagadnienie

prawne, przedstawione w pkt 1 sentencji postanowienia Sądu drugiej instancji, jak

w uchwale (art. 390 m 1 k.p.c.).

Uwzględniając treść udzielonej odpowiedzi, bezprzedmiotowe stało się

rozstrzyganie zagadnienia prawnego przedstawionego w pkt 2 sentencji, wobec

czego Sąd Najwyższy odmówił udzielenia odpowiedzi w tym zakresie.