I CKN 1256/00

Wyrok z dnia 29 stycznia 2003 r., I CKN 1256/00

W sprawach o zwrot mienia, którego przepadek lub konfiskatę orzeczono

na rzecz Skarbu Państwa, w przypadku stwierdzenia nieważności tego

orzeczenia zgodnie z art. 10 ust. 1 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu

za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za

działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego (Dz.U. Nr 34, poz.

149 ze zm.), Skarb Państwa jest reprezentowany przez państwową jednostkę

organizacyjną bez osobowości prawnej, w której władaniu jest mienie

podlegające zwrotowi. Jeżeli nie można ustalić takiej jednostki względnie

jednostka, której mienie przekazano do dysponowania w wyniku orzeczenia

sądu, nie jest już w posiadaniu tego mienia, Skarb Państwa – w sprawie o

zapłatę równowartości mienia, którego zwrot nie jest możliwy – reprezentuje

ta jednostka organizacyjna, której mienie przekazano do dysponowania w

wyniku orzeczenia sądu. Jeżeli brak takiej jednostki lub nie można ustalić

jednostki, która przejęła jej zadania, Skarb Państwa reprezentuje minister

właściwy do spraw Skarbu Państwa.

Sędzia SN Gerard Bieniek (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Henryk Pietrzkowski

Sędzia SN Mirosława Wysocka

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Krystyny G. i Tadeusza G. przeciwko

Skarbowi Państwa – Ministrowi Skarbu Państwa, Ministrowi Spraw Wewnętrznych i

Administracji, Szefowi Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Izbie Skarbowej w

W. o odszkodowanie, po rozpoznaniu w Izbie Cywilnej w dniu 29 stycznia 2003 r.

na rozprawie kasacji powodów i pozwanego Skarbu Państwa – Ministra Skarbu

Państwa od wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 12 stycznia 2000 r.

zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że oznaczył Izbę Skarbową w W. jako

państwową jednostkę organizacyjną reprezentującą Skarb Państwa w miejsce

Ministra Skarbu Państwa, oddalił kasację powodów i zniósł wzajemnie między

stronami koszty postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 23 kwietnia 1999 r. Sąd Okręgowy w Warszawie zasądził od

Skarbu Państwa – Izby Skarbowej w Warszawie na rzecz Krystyny G. kwotę

34 252,69 zł z odsetkami, a na rzecz Tadeusza G. kwotę 30 845,69 zł z odsetkami.

Ustalono, że Stefan G. (mąż powódki i ojciec powoda) został aresztowany w maju

1946 r., a w czerwcu tego roku aresztowano też powódkę. W czasie aresztowania

Stefana G. i jego żony zajęto wiele ruchomości, które były ich własnością.

Ruchomości te pozostawały na przechowaniu w Wojewódzkim Urzędzie

Bezpieczeństwa Publicznego w W., natomiast zajęte zasoby pieniężne oraz

przedmioty ze złota przekazano dnia 15 września 1949 r. do Biura Finansowo-

Budżetowego Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego. Część ruchomości

stanowiących wyposażenie mieszkania oraz rzeczy osobiste zostały sprzedane.

Pieniądze ze sprzedaży oraz pozostałe niesprzedane ruchomości przekazano do

Pierwszego Rejonowego Urzędu Likwidacyjnego. Wyrokiem Wojskowego Sądu

Rejonowego z dnia 5 grudnia 1947 r. orzeczono przepadek mienia Stefana G.

Część ruchomości zajętych w mieszkaniu powódki i jej męża zwolniono spod

zabezpieczenia, natomiast Biuro Finansowo-Budżetowe Ministerstwa

Bezpieczeństwa Publicznego przekazało na rzecz Skarbu Państwa depozyt Stefana

G., wobec którego orzeczono przepadek mienia. W skład tego depozytu wchodziły

pieniądze polskie, dewizy, złote przedmioty i biżuteria. Postanowieniami z dnia 23

lutego 1991 r. oraz z dnia 30 marca 1992 r. stwierdzono nieważność wyroków

skazujących zapadłych przeciwko Stefanowi G. i Krystynie G. Przejęte na rzecz

Skarbu Państwa ruchomości nie zostały zwrócone, a obecnie ich zwrot w naturze

nie jest możliwy.

Oceniając jako zasadne roszczenia powodów – jako spadkobierców na

podstawie art. 10 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń

wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego

bytu Państwa Polskiego (Dz.U. Nr 34, poz. 149 ze zm. – dalej: "ustawa z dnia 23

lutego 1991 r.") – Sąd pierwszej instancji ustalił wartość przejętych ruchomości na

kwotę 35 459 zł, wartość wyrobów jubilerskich na kwotę 20 311 zł, a wysokość

przejętej gotówki na sumę 8924,38 zł przy uwzględnieniu zmiany systemu

pieniężnego. Jako stationem fisci Skarb Państwa wskazał Izbę Skarbową w W. –

jako jednostkę nadrzędną nad Urzędem Skarbowym, który był następcą Urzędu

Likwidacyjnego.

Sąd Apelacyjny w Warszawie dokonał zmiany wyroku tylko o tyle, że jako

stationem fisci Skarbu Państwa oznaczył Ministra Skarbu Państwa oraz zmienił

początkową datę liczenia odsetek. Uzasadniając to stanowisko podniósł, że pod

rządem przepisów ustawy z dnia 4 września 1997 r. o działach administracji

rządowej (jedn. tekst: Dz.U. z 1999 r. Nr 82, poz. 928) do kompetencji Ministra

Skarbu należy ochrona interesów Skarbu Państwa, a w sprawie niniejszej o taką

ochronę niewątpliwie chodzi. W odniesieniu do apelacji powodów, którą oddalono,

Sąd Apelacyjny wskazał, że roszczenie powodów o zwrot mienia lub jego

równowartości nie jest od początku świadczeniem pieniężnym i nie jest objęte

waloryzacją przewidzianą w przepisie art. 3581

§ 3 k.c.

Wyrok ten zaskarżyły kasacją obie strony. Pozwany Skarb Państwa – Minister

Skarbu Państwa jako podstawy kasacyjne wskazał naruszenie przepisów prawa

materialnego, tj. przepisów ustawy z dnia 4 września 1997 r. o działach

administracji rządowej w związku z art. 10 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. przez

błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie. Zarzucił też naruszenie art. 67 § 2

k.p.c., co miało wpływ na wynik sprawy. Wskazując na powyższe, wniósł o zmianę

wyroku przez oznaczenie jako właściwej stationis fisci Skarbu Państwa – urzędu

skarbowego lub organu jednostki nadrzędnej względnie o jego uchylenie i

przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania.

Powodowie, zaskarżając wyrok w części oddalającej apelację, zarzucili

naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 10 ustawy z dnia 23 lutego

1991 r. i art. 8 ustawy z dnia 28 października 1950 r. o zmianie systemu

pieniężnego (Dz.U. Nr 50, poz. 459) przez błędną wykładnię i niewłaściwe

zastosowanie. Wskazując na powyższe wnieśli o zmianę wyroku i zasądzenie

dodatkowo na rzecz powodów po 62 543,06 zł względnie o uchylenie wyroku w

części zaskarżonej i przekazanie sprawy w tym zakresie do ponownego

rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje: (...)

Oznaczenie prawidłowej stationis fisci Skarbu Państwa w sprawach, w których

podstawą roszczenia jest art. 10 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r., także w

orzecznictwie Sądu Najwyższego nie było jednolicie rozstrzygane. Początkowo

uznawano ministra właściwego do spraw Skarbu Państwa jako organ państwowy

jednostki organizacyjnej, który podejmuje w tych sprawach czynności procesowe za

Skarb Państwa,. Takie stanowisko Sąd Najwyższy wyraził w wyroku z dnia 15 lipca

1999 r. I CKN 83/99 (OSNC 2000, nr 1, poz. 18). W tej właśnie sprawie Sąd

Najwyższy dokonał m.in. wykładni przepisu art. 25 ust. 1 ustawy z dnia 4 września

1997 r. o działach administracji rządowej, przyjmując, że zakres uprawnień ministra

właściwego do spraw Skarbu Państwa do reprezentowania Skarbu Państwa

określony został szeroko i bynajmniej nie ogranicza się tylko do sporów związanych

z gospodarowaniem mieniem państwowym, gdyż jest to tylko jedna z ustawowych

płaszczyzn objętych zakresem działania tego ministra. Z przepisu art. 25 ust. 1 i 2

ustawy o działach administracji rządowej wynika, że ustawodawca objął zakresem

reprezentacji Skarbu Państwa także wszelkie sprawy dotyczące ochrony jego

interesów, z wyjątkiem tych spraw, które na mocy odrębnych przepisów przypisane

są innym działom.

Odmienny pogląd wyraził Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 9 września 1999 r.,

II CKN 468/98 (OSNC 2000, nr 1, poz. 19), stwierdzając, że przed wejściem w życie

przepisów ustawy z dnia 4 września 1997 r. o działach administracji rządowej,

organem właściwym do reprezentowania Skarbu Państwa w sprawach o roszczenia

dochodzone na podstawie art. 10 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. był Minister

Finansów lub podporządkowane mu jednostki organizacyjne. Pogląd ten został

uogólniony w kolejnym wyroku Sądu Najwyższego z dnia 16 maja 2002 r., V CKN

1276/00 ("Izba Cywilna" 2002, nr 12, s. 45), w którym przyjęto, że reprezentantem

Skarbu Państwa w sprawach o zasądzenie równowartości mienia objętego

przepadkiem na podstawie ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. są organy jednostek

organizacyjnych administracji rządowej należące do działu „finanse publiczne”. (...)

Ten pogląd należy podzielić, jak również stwierdzić, że uzasadnione i trafne są

wywody pozwanego Skarbu Państwa – Ministra Skarbu Państwa zawarte w kasacji,

dotyczące wykładni i stosowania art. 25 ustawy o działach administracji rządowej.

Powyższe stwierdzenia, a także rozbieżność stanowisk Sądu Najwyższego w

odniesieniu do prawidłowego oznaczenia stationis fisci Skarbu Państwa w

sprawach, w których podstawą prawną roszczeń jest przepis art. 10 ustawy z dnia

23 lutego 1991 r., nabrały – w pewnym sensie – znaczenia historycznego. W chwili

orzekania przez Sąd Najwyższy w niniejszej sprawie obowiązywała już ustawa z

dnia 5 grudnia 2002 r. o zmianie ustawy o zasadach wykonywania uprawnień

przysługujących Skarbowi Państwa, ustawy o komercjalizacji i prywatyzacji

przedsiębiorstw państwowych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 240, poz.

2055), w której m.in. dokonano zmiany art. 10 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r.

W art. 10 ust. 2 tej ustawy w obecnym brzmieniu postanowiono, że w sprawach o

zwrot mienia, którego przepadek lub konfiskatę orzeczono na rzecz Skarbu

Państwa oraz przedmiotów zatrzymanych w toku postępowania względnie o zapłatę

ich równowartości w razie niemożności zwrotu, Skarb Państwa jest reprezentowany

przez państwową jednostkę organizacyjną, w której władaniu jest mienie

podlegające zwrotowi lub mienie zatrzymane. W przypadku braku takiej jednostki

Skarb Państwa jest reprezentowany przez organ administracji rządowej, któremu

przekazano do dysponowania to mienie, w wyniku orzeczenia sądu; jeżeli takiej

jednostki brak, zastępstwo procesowe Skarbu Państwa wykonuje minister właściwy

do spraw Skarbu Państwa.

Treść tego przepisu także może nasuwać wątpliwości i podlegać różnej

interpretacji. Jest poza sporem, że jeżeli przedmiotem roszczenia zgłoszonego na

podstawie art. 10 ust. 1 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. jest zwrot mienia, którego

przepadek lub konfiskatę orzeczono na rzecz Skarbu Państwa lub przedmioty

zatrzymane w toku postępowania i mienie to względnie przedmioty nadal znajdują

się we władaniu (posiadaniu) określonej państwowej jednostki organizacyjnej bez

osobowości prawnej, to właśnie ta państwowa jednostka reprezentuje Skarb

Państwa w takim procesie. Nie jest przy tym istotne, w jaki sposób jednostka ta

weszła we władanie faktyczne tego mienia lub przedmiotów, lecz to, aby w chwili

orzekania przez sąd mienie podlegające zwrotowi lub mienie zatrzymane było w

posiadaniu tej jednostki.

Przepis art. 10 ust. 2 zdanie drugie ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. stanowi, że w

przypadku braku takiej jednostki Skarb Państwa jest reprezentowany przez organ

administracji rządowej, któremu przekazano do dysponowania mienie w wyniku

orzeczenia sądu, o którym mowa w art. 2 ust 1. Sformułowanie „w przypadku braku

takiej jednostki” może nasuwać wątpliwości, należy jednak przyjąć, że z taką

sytuacją mamy do czynienia zarówno wówczas, gdy nie można ustalić jednostki, w

której władaniu jest mienie objęte przepadkiem lub konfiskatą, jak i wówczas, kiedy

ustalono jednostkę, której mienie to przekazano do dysponowania w wyniku

orzeczenia sądu, lecz jednostka ta – z przyczyn faktycznych lub prawnych – nie ma

tego mienia we władaniu. W obu sytuacjach w rachubę wchodzi zasądzenie

równowartości mienia, gdyż jego zwrot nie jest możliwy. Należy przy tym zauważyć,

że jeśli chodzi o przedmioty zatrzymane w toku postępowania, odnośnie do których

nie zapadło orzeczenie sądowe o przepadku lub konfiskacie, to oznaczenie

stationis fisci zgodnie z regułą wyrażoną w art. 10 ust. 2 zdanie drugie ustawy – nie

wchodzi w rachubę. Przepis ten nie obejmuje takiej sytuacji, zatem zastępstwo

procesowe Skarbu Państwa sprawuje wówczas – zgodnie z art. 10 ust. 2 zdanie

trzecie – minister właściwy do spraw Skarbu Państwa. Ten Minister jest także

reprezentantem Skarbu Państwa, gdy – według art. 10 ust. 2 zdanie trzecie ustawy

– „brak jednostki”, której przekazano do dysponowania mienie, którego przepadek

lub konfiskatę orzeczono w wyniku orzeczenia sądowego. Określenie „w przypadku

braku takiej jednostki” oznacza, że nie można ustalić takiej jednostki, przy czym nie

chodzi o istnienie konkretnie tej jednostki, lecz także jednostki, która wprawdzie jest

inaczej nazwana, lecz z racji przejęcia praw i obowiązków poprzedniej może być

uznana za swoistego „następcy prawnego”.

Uzasadniona jest zatem teza, że w sprawach o zwrot mienia, którego przepadek

lub konfiskatę orzeczono na rzecz Skarbu Państwa, w przypadku stwierdzenia

nieważności tego orzeczenia zgodnie z art. 10 ust. 1 ustawy z dnia 23 lutego

1991 r., Skarb Państwa jest reprezentowany przez państwową jednostkę

organizacyjną bez osobowości prawnej, w której władaniu jest mienie podlegające

zwrotowi. Jeżeli nie można ustalić takiej jednostki względnie jednostka, której

mienie przekazano do dysponowania w wyniku orzeczenia sądu, nie jest już w

posiadaniu tego mienia z przyczyn faktycznych lub prawnych, Skarb Państwa – w

sprawie o zapłatę równowartości mienia, którego zwrot nie jest możliwy –

reprezentuje ta jednostka organizacyjna, której mienie przekazano do

dysponowania w wyniku orzeczenia sądu. Jeżeli brak takiej jednostki lub nie można

ustalić jednostki, która przejęła jej zadania, Skarb Państwa w sprawie o zwrot

równowartości mienia reprezentuje minister właściwy do spraw Skarbu Państwa.

Odpowiednio w sprawie o zwrot przedmiotów zatrzymanych w toku postępowania

Skarb Państwa reprezentuje jednostka, w której władaniu są te przedmioty, a w

razie jej braku Skarb Państwa reprezentuje w sprawie o zasądzenie ich

równowartości – minister właściwy do spraw Skarbu Państwa.

Odnosząc powyższe stwierdzenia do okoliczności niniejszej sprawy, należy

stwierdzić, że z niekwestionowanych ustaleń faktycznych dokonanych przez sądy

orzekające w toku rozpoznanie sprawy wynika, iż orzeczenie o przepadku mienia

skazanego Stefana G. orzeczono w wyroku z dnia 5 grudnia 1947 r. Zajęte

ruchomości sprzedano, a pieniądze uzyskane ze sprzedaży i rzeczy niesprzedane

przekazano do Pierwszego Rejonowego Urzędu Likwidacyjnego w Warszawie

(pismo z dnia 30 sierpnia 1950 r.). Ustalono też, że Biuro Finansowo-Budżetowe

Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego w dniu 26 stycznia 1950 r., a więc

wcześniej, przekazało pieniądze polskie, dewizy, złote przedmioty i biżuterię

Urzędowi Likwidacyjnemu. Jednocześnie jest bezsporne, że zwrot tego mienia, a

także zwrot tych samych pieniędzy i dewiz nie jest możliwy. W ten sposób ustalono,

że państwową jednostką organizacyjną, której mienie przekazano do

dysponowania, był Pierwszy Urząd Likwidacyjny w Warszawie, a zatem w sprawie o

zasądzenie równowartości tego mienia właściwa jest jednostka organizacyjna, o

której stanowi art. 10 ust. 2 zdanie drugie ustawy z dnia 23 lutego 1991 r.

Analiza aktów prawnych dotyczących funkcjonowania urzędów likwidacyjnych i

obecnych urzędów skarbowych uzasadnia wniosek o ciągłości prawnej tych

organów. W szczególności należy wskazać, że od listopada 1947 r. – na podstawie

art. 8 ust. 1 dekretu z dnia 28 października 1947 r. o przepadku majątku (Dz.U. Nr

65, poz. 390) – organami wykonującymi kary przepadku mienia orzekane przez

sądy wojskowe były urzędy likwidacyjne podlegające Ministrowi Skarbu, a od

1950 r. – Ministrowi Finansów, wobec przekształcenia urzędu Ministra Skarbu w

urząd Ministra Finansów (na podstawie ustawy z dnia 7 marca 1950 r., Dz.U. Nr 10,

poz. 101).

W związku z wprowadzeniem w 1950 r. systemu jednolitej władzy państwowej

urzędy likwidacyjne zniesiono, a ich dotychczasowy zakres działania przejęły

wydziały finansowe Prezydiów Wojewódzkich i Powiatowych Rad Narodowych

(uchwała Nr 223 Rady Ministrów z dnia 17 marca 1951 r. – Instrukcja Nr 14 w

sprawie terminu zniesienia okręgowych i rejonowych urzędów likwidacyjnych M. P.

Nr A-28, poz. 358). Następnie ustawą z dnia 25 czerwca 1966 r. o postępowaniu

egzekucyjnym w administracji (Dz.U. Nr 24, poz. 151 ze zm.) ustanowiono jako

organ egzekucji administracyjnej – wydział finansowy prezydium powiatowej rady

narodowej.

Ustawa z dnia 19 kwietnia 1969 r. – Kodeks karny wykonawczy (Dz.U. Nr 13,

poz. 98), obowiązująca od dnia 1 stycznia 1970 r., wskazała wydziały finansowe

prezydiów powiatowych rad narodowych jako organy uprawnione do wykonywania

egzekucji kar konfiskaty mienia lub przepadku majątku (art. 126). Z dniem 1

stycznia 1983 r., na podstawie art. 9 ust. 4 pkt 6 w związku z art. 13 ust. 3 pkt 1 i

art. 13 ust. 4 ustawy z dnia 29 grudnia 1982 r. o urzędzie Ministra Finansów oraz

urzędach i izbach skarbowych (Dz.U. Nr 45, poz. 289 ze zm.), przekazano urzędom

skarbowym kompetencję do wykonywania egzekucji administracyjnej kar

majątkowych orzeczonych na podstawie kodeksu karnego.

Wskazać przy tym należy, że ustawa z dnia 21 czerwca 1996 r. o urzędach i

izbach skarbowych (Dz.U. Nr 106, poz. 489 ze zm.) w art. 5 ust. 6 pkt 7 w sposób

wyraźny określa, że do zakresu działania urzędów skarbowych należy m.in.

wykonywanie egzekucji administracyjnej należności pieniężnych, a także kar

majątkowych, w zakresie określonym w przepisach kodeksu karnego

wykonawczego oraz ustawy karnej skarbowej.

Nowe kodyfikacje karne uchwalone w 1997 roku nie zmieniły kompetencji

urzędów skarbowych. Do zakresu ich działania nadal należy wykonywanie

egzekucji kar majątkowych, w zakresie określonym przepisami kodeksu karnego

wykonawczego (art. 27). Powyższe kompetencje urzędów skarbowych mają swój

odpowiednik w kompetencjach Ministra Finansów określonych w art. 8 ust. 2 pkt 5

ustawy o działach administracji rządowej, który wskazuje, że dział finanse publiczne

obejmuje m.in. dochodzenie należności Skarbu Państwa.

Reasumując stwierdzić należy, że skoro urzędy skarbowe przejęły zadania

urzędów likwidacyjnych, a w konkretnej sprawie właśnie Pierwszy Urząd

Likwidacyjny w Warszawie był państwową jednostką organizacyjną, dysponującą

mieniem, którego przepadek orzeczono w wyniku orzeczenia sądowego, to w

sprawie o zasądzenie równowartości tego mienia Skarb Państwa reprezentuje

właściwy urząd skarbowy lub organ jednostki nadrzędnej (dyrektor Izby Skarbowej

w Warszawie). W tym tylko zakresie zmieniono zaskarżony wyrok przez oznaczenie

Izby Skarbowej w Warszawie jako jednostki organizacyjnej reprezentującej Skarb

Państwa.

Kasacja powodów dotyczy wysokości zasądzonych na ich rzecz tytułem

równowartości mienia, które nie może być zwrócone. Zarzuty zawarte w kasacji

dotyczą dwóch kwestii. Pierwsza sprowadza się do błędnej wykładni art. 10 ust. 1

ustawy z dnia 23 lutego 1991 r., a w szczególności wykładni pojęcia „zwrot

równowartości”. Wnoszący kasacje zakwestionował stanowisko Sądu

Apelacyjnego, że równowartość to w istocie suma pieniężna ustalona według

uznania Sądu, przy uwzględnieniu wszystkich okoliczności sprawy. Druga kwestia

dotyczy naruszenia przepisu art. 8 ustawy z dnia 28 października 1950 r. o zmianie

systemu pieniężnego (Dz.U. Nr 50, poz. 439) przez niewłaściwe zastosowanie tego

przepisu do wyliczenia równowartości mienia, którego przepadek orzeczono

wcześniej, niż weszła w życie ta ustawa.

Podejmując te kwestie należy podzielić pogląd Sądu Apelacyjnego, że

roszczenie o równowartość mienia, którego przepadek orzeczono nie jest

roszczeniem odszkodowawczym. Nie jest to także od chwili powstania świadczenie

pieniężne, co wyklucza możliwość jego waloryzacji. W istocie – zgodnie z art. 10

ust. 1 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. – ma być wypłacona równowartość mienia,

czyli suma pieniężna odpowiadająca wartości mienia, którego przepadek

orzeczono.

Należy zważyć, że ustalając wartość przejętych przez Skarb Państwa

ruchomości, Sąd drugiej instancji przyjął za własne ustalenia dokonane przez Sąd

Okręgowy, które – wbrew zarzutom zawartym w kasacji – nie były poczynione na

podstawie dowolnych i uznaniowych kryteriów. Przeciwnie, ustalenie wartości

ruchomości stanowiących rzeczy osobiste i wyposażenie mieszkania dokonano na

podstawie opinii biegłego Jana C., a przedmiotów jubilerskich na podstawie opinii

biegłego Cezarego J. Odnośnie do tych ustaleń w kasacji nie zgłoszono zastrzeżeń,

sporne jest natomiast ustalenie „równowartości” kwoty 408 620 zł. Sąd Apelacyjny

odwołał się przede wszystkim do art. 8 ustawy z dnia 28 października 1950 r. o

zmianie systemu pieniężnego (Dz.U. Nr 50, poz. 459 ze zm.), zgodnie którym

wszelkie zobowiązania publicznoprawne i prywatnoprawne bez względu na tytuł i

czas powstania opiewające na złote dotychczasowe przelicza się z dniem 30

października 1950 r. z mocy prawa na złote i grosze według stosunku 100 zł

dotychczasowych równe 1 złotemu.

Wnoszący kasację zakwestionował zastosowanie tego przepisu do obliczenia

„równowartości” skonfiskowanej kwoty 408 620 zł. Zarzut ten jest o tyle trafny, że

istotnie nie tylko wymagalność zwrotu równowartości mienia objętego przepadkiem,

lecz powstanie zobowiązania zwrotu wiąże się z chwilą stwierdzenia nieważności

wyroków skazujących, co nastąpiło w 1992 r. Należy jednak zwrócić uwagę na

przepisy art. 5 i 7 powołanej ustawy, zgodnie którym banknoty Narodowego Banku

Polskiego opiewające na złote dotychczasowe przestają być płatnym środkiem

płatniczym z dniem 29 października 1950 r., a Narodowy Bank Polski przeprowadzi

wymianę banknotów według stosunku 100 zł dotychczasowe równe 1 złotemu.

Oznacza to, że kwota 408 620 zł, po orzeczeniu o przepadku we władaniu Skarbu

Państwa i jej wartość po dniu 29 października 1950 r., wynosiła 4086 zł. Tak też w

istocie postąpił Sąd Okręgowy, a stanowisko to zaakceptował Sąd Apelacyjny. Nie

sposób zasadności zastosowania tych przepisów podważyć. Ustalając

równowartość pieniędzy polskich objętych przepadkiem, Sąd Apelacyjny

zaakceptował stanowisko Sądu Okręgowego, który kwotę 4086 zł odniósł do

średniej płacy brutto w 1950 r. i stosując to kryterium do średniej płacy w 1998 r.

ustalił równowartość kwoty objętej przepadkiem. Nie można uznać takiego sposobu

ustalenia równowartości za dowolny, skoro opiera się na obiektywnych i

sprawdzonych kryteriach (średnia płaca), stanowiąc zarazem właściwy i racjonalny

punkt odniesienia dla ustalenia realnej wartości sumy pieniędzy, której wysokość

liczono według obowiązującego do października 1950 r. systemu pieniężnego. Taki

sposób ustalenia wartości wierzytelności pieniężnych jest akceptowany w praktyce

Sądu Najwyższego.

Z tych względów, kasację powodów, jako pozbawioną usprawiedliwionych

podstaw, należało oddalić.