V CKN 1626/00

Wyrok z dnia 30 stycznia 2003 r., V CKN 1626/00

Po ogłoszeniu orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego o niezgodności z

Konstytucją przepisu art. 2 ust. 1 i 3 ustawy z dnia 23 czerwca 1995 r. o

zmianie ustawy o pracowniczych ogrodach działkowych (Dz.U. Nr 99, poz.

486) Polski Związek Działkowców nie może skutecznie dochodzić

zobowiązania gminy do oddania mu nieodpłatnie w użytkowanie wieczyste

gruntów wchodzących w skład pracowniczych ogrodów działkowych.

Sędzia SN Lech Walentynowicz (przewodniczący)

Sędzia SN Barbara Myszka

Sędzia SN Hubert Wrzeszcz (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Polskiego Związku Działkowców –

Zarządu Okręgowego w W. przeciwko Gminie W. – Zarządowi Miasta W. o

ustalenie, po rozpoznaniu w Izbie Cywilnej w dniu 30 stycznia 2003 r. na rozprawie

kasacji strony powodowej od wyroku Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z dnia 16

lutego 2000 r.

oddalił kasację.

Uzasadnienie

Z bezspornego stanu faktycznego sprawy wynika, że w rejestrze pracowniczych

ogrodów działkowych, prowadzonym przez Krajową Radę Polskiego Związku

Działkowców, figuruje – istniejący od 1969 r. – Pracowniczy Ogród Działkowy „B.”,

położony w W. W sierpniu i listopadzie 1996 r. powód zwracał się do pozwanej

Gminy o przekazanie mu – na podstawie art. 2 ustawy z dnia 23 czerwca 1995 r. o

zmianie ustawy o pracowniczych ogrodach działkowych (Dz.U. Nr 99, poz. 486,

dalej: "ustawa z dnia 23 czerwca 1995 r.") – nieodpłatnie w użytkowanie wieczyste

gruntów wchodzących w skład tego ogrodu. Uchwałą z dnia 8 maja 1998 r.,

pozwana odmówiła oddania tych gruntów w użytkowanie wieczyste, ponieważ

powód nie przedstawił decyzji administracyjnej stwierdzającej, że jest ich

użytkownikiem. Wojewoda W. dnia 19 czerwca 1998 r. stwierdził nieważność tej

uchwały, uznając, że grunty należące do Pracowniczego Ogrodu Działkowego „B.”

od chwili jego rejestracji są w nieprzerwanym użytkowaniu powoda.

Sąd Okręgowy we Wrocławiu, opierając się na przedstawionym stanie

faktycznym, wyrokiem z dnia 29 września 1999 r. zobowiązał pozwaną Gminę do

złożenia oświadczenia woli, że przekazuje powodowi nieodpłatnie w użytkowanie

wieczyste szczegółowo oznaczone w sentencji wyroku działki gruntu, wchodzące w

skład Pracowniczego Ogrodu Działkowego „B.”. Jako podstawę prawną

rozstrzygnięcia wskazał art. 2 ust.1 i 7 ustawy z dnia 23 czerwca 1995 r., uznając,

że powód spełnił wszystkie przesłanki określone w tym przepisie. Zdaniem Sądu,

pojęcie „użytkowanie gruntów” zawarte art. 2 ust. 1 tej ustawy oznacza stan

faktyczny, a nie użytkowanie w rozumieniu kodeksu cywilnego, nie ma zatem

podstaw, aby uzależniać uwzględnienie roszczenia powoda, opartego na

przytoczonym przepisie, od przedstawienia umowy bądź decyzji o oddaniu gruntów

w użytkowanie.

Wyrok zaskarżyła apelacją pozwana, zarzucając naruszenie art. 2 powołanej

ustawy przez uwzględnienie powództwa, mimo że powód nie wykazał, iż posiada

tytuł prawny do gruntów.

Sąd Apelacyjny zaskarżonym wyrokiem zmienił orzeczenie Sądu pierwszej

instancji i oddalił powództwo, uznając, że w art. 2 ustawy pojęcie „użytkowanie

gruntów” oznacza ograniczone prawo rzeczowe, które powstaje na podstawie

umowy albo decyzji administracyjnej. Powód, aby spełnić konieczną przesłankę

uzasadniającą dochodzone roszczenie, powinien zatem wykazać, że włada

gruntami na podstawie jednego z tych tytułów prawnych.

W kasacji opartej na pierwszej podstawie z art. 3931

k.p.c. powód zarzucił

naruszenie art. 4 k.c., art. 33 ustawy z dnia 6 maja 1981 r. o pracowniczych

ogrodach działkowych (Dz.U. Nr 12, poz. 58 ze zm.) i art. 2 ustawy z dnia 23

czerwca 1995 r. przez ich niezastosowanie oraz naruszenie art. 245 § 1 k.c. przez

ich niewłaściwe zastosowanie. Powołując się na tę podstawę wniósł o zmianę

zaskarżonego wyroku i oddalenie apelacji.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zasadnicze znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy ma wyrok Trybunału

Konstytucyjnego z dnia 20 lutego 2002 r., K 39/00 (OTK-A 2002, nr 1, poz. 4),

którym Trybunał powtórnie – po oddaleniu przez Sejm wyroku z dnia 20 listopada

1996 r., K 27/95 (OTK Zbiór Urzędowy 1996, nr 1, poz. 50) – orzekł, że art. 2 ust. 1 i

3 ustawy z dnia 23 czerwca 1995 r. jest niezgodny z art. 165 ust. 1 oraz art. 167

ust. 1, 2 i 3 Konstytucji.

Trybunał Konstytucyjny uznał, że rozciągnięcie „uwłaszczenia” nieruchomościami

jednostek samorządu terytorialnego – stanowiącymi część mienia służącego

zaspakajaniu potrzeb ogólnospołecznych – na Polski Związek Działkowców i to na

preferencyjnych warunkach, powoduje nieuzasadnione konstytucyjnie ograniczenie

potencjalnych dochodów tych jednostek z majątku stanowiącego ich własność.

Podkreślił, że wprowadzenie odrębnych od ogólnych zasad dysponowania

nieruchomościami stanowiącymi własność podmiotów realizujących ważne cele

publiczne, jest nieuprawnione, zwłaszcza, że nie jest to konieczne dla prawidłowego

realizowania celów związanych z prowadzeniem pracowniczych ogrodów

działkowych. Ustawodawca nie może – stwierdził Trybunał – bez konstytucyjnie

uzasadnionych powodów, wprowadzać rozwiązań prawnych, które ograniczałyby

podmiotowość samorządu terytorialnego i godziłby w istotę własności komunalnej.

Przepis art. 2 ust. 1 i 3 ustawy z dnia 23 czerwca 1995 r. – zgodnie z art. 190 ust.

3 Konstytucji – utracił moc z dniem 6 marca 2002 r. (Dz.U. Nr 18, poz. 184), a więc

po wydaniu zaskarżonego wyroku. Utrata mocy obowiązywania przez przytoczony

przepis przed zakończeniem procesu, którego przedmiotem jest roszczenie oparte

na tym przepisie, wymaga rozważenia, jaki wpływ ma orzeczenie Trybunału

Konstytucyjnego o niezgodności z Konstytucją na toczące się postępowanie

sądowe.

Kwestia charakteru i skuteczności orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego,

stwierdzającego niezgodność przepisów ustaw (przepisów wydawanych przez

centralne organy państwowe) z Konstytucją – nie rozstrzygnięte wprost ani w

Konstytucji, ani w ustawie z dnia 1 sierpnia 1997 r. o Trybunale Konstytucyjnym

(Dz.U. Nr 102, poz. 643 ze zm.) – nie są w orzecznictwie postrzegane jednolicie. W

praktyce sądy działają tak, jakby orzeczenie o niezgodności z Konstytucją

wywoływało skutek ex tunc, od daty wejścia w życie zakwestionowanego przepisu.

Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego wydaje się natomiast ciążyć ku koncepcji

skuteczności własnych orzeczeń ex nunc, od momentu wejścia w życie orzeczenia

o niekonstytucyjności (np. postanowienie z dnia 21 marca 2000 r., K 4/99, OTK

2000 nr 2, poz. 65).

Problem skutków ogłoszenia wyroku Trybunału Konstytucyjnego o niezgodności

z Konstytucją był niejednokrotnie przedmiotem rozważań Sądu Najwyższego.

Judykatura daje podstawę do stwierdzenia, że Sąd Najwyższy przyjmuje

konsekwentnie – choć z różnym uzasadnieniem – iż po ogłoszeniu orzeczenia o

niezgodności z Konstytucją, przepis objęty tym orzeczeniem nie może stanowić

podstawy prawnej rozstrzygnięcia w toczącym się postępowaniu sądowym (np.

postanowienie z dnia 7 grudnia 2000 r., III ZP 27/00, OSNAP 2001, nr 10, poz. 331,

uchwała z dnia 23 stycznia 2001 r., III ZP 30/00, OSNAP 2001, nr 23, poz. 685,

wyrok z dnia 10 listopada 1999 r., I CKN 204/98, OSNC 2000, nr 5, poz. 94, wyrok z

dnia 19 grudnia 1999 r., II CKN 632/98 i z dnia 19 kwietnia 2000 r., II CKN 272/00,

nie publ.).

Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę podziela to

stanowisko. Argumentów wspierających je – w okolicznościach rozstrzyganej

sprawy – dostarcza przytoczony wyrok z dnia 20 lutego 2002 r., w którym Trybunał

Konstytucyjny ustosunkował się także do kwestii skutków swojego orzeczenia,

ponieważ – jak stwierdził – uznał to za konieczne ze względu na charakter sprawy i

treść wyroku.

Trybunał Konstytucyjny przypomniał, że w odniesieniu do podobnego stanu

prawnego w sprawie K 18/95 (OTK Zbiór Urzędowy 1996, nr 1, poz. 1) przyjął, że

jeżeli zaskarżone przepisy utracą moc w wyniku orzeczenia, to będzie to wywierać

skutki nie tylko na przyszłość – w sensie usunięcia podstaw prawnych dla nowych

rozporządzeń majątkowych na zasadach określonych w zakwestionowanych

przepisach – lecz może także mieć istotne znaczenie przy ocenie zaistniałych

skutków tych czynności. Przyjmując, że zakwestionowane przepisy art. 2 ust. 1 i 3

ustawy z dnia 23 czerwca 1995 r. obowiązywały do momentu ogłoszenia

orzeczenia w sprawie K 39/00, Trybunał podkreślił, że należy jednak zauważyć, iż

ich obowiązywanie miało charakter specyficzny, ponieważ zostało „wymuszone”

uchwałą Sejmu o odrzuceniu orzeczenia w sprawie K 27/95, stwierdzającego ich

niekonstytucyjność. Kwestionowana ustawa w tym zakresie nie może więc

korzystać z domniemania zgodności z Konstytucją. W tym kontekście – stwierdził

Trybunał Konstytucyjny – także ochrona praw nabytych nie ma konstytucyjnego

umocowania, opiera się bowiem na obowiązywaniu niekonstytucyjnych przepisów

prawnych. Ochrona praw Polskiego Związku Działkowców na poziomie ustawy,

przy jej niezgodności z Konstytucją, w konfrontacji z wartościami konstytucyjnie

chronionymi, jest ochroną tylko formalną, trwającą nie dłużej niż do czasu

wyeliminowania normy ustawowej z porządku prawnego.

Trybunał Konstytucyjny, wskazując, że kluczowe znaczenie dla określenia

skutków jego orzeczeń ma art. 190 ust. 4 Konstytucji, który przewiduje odpowiednie

procedury wznowieniowe, umożliwiające podjęcie działań pozwalających

doprowadzić do stanu zgodnego z Konstytucją, stwierdził, iż weryfikacji na

podstawie art. 190 ust. 4 Konstytucji, przy zachowaniu prawem przewidzianych

procedur, mogą podlegać także czynności konwencjonalne (np. zawarcie umowy o

ustanowienie użytkowania wieczystego), oparte na niekonstytucyjnych przepisach

prawnych. Uprawnione mogą być więc – poza wznowieniem postępowania – oparte

na art. 189 k.p.c. powództwa o ustalenie nieistnienia stosunku prawnego

wynikającego z przepisu uznanego przez Trybunał za niezgodny z Konstytucją.

Inne rozumienie treści art. 190 ust. 4 Konstytucji prowadziłoby w rzeczywistości do

pozbawienia stron stosunku cywilnoprawnego prawa do sądu, a przez to także

możliwości zakwestionowania treści stosunków prawnych wywiedzionych z

niezgodnego z Konstytucją przepisu prawa.

Trybunał Konstytucyjny, podkreślając, że zaprezentowane ujęcie skutków jego

orzeczeń widzieć należy zawsze w perspektywie sprawy będącej przedmiotem

rozstrzygnięcia, z uwzględnieniem ważnych wartości konstytucyjnych, które mogą

czy też powinny mieć wpływ na pojmowanie skutków czasowych orzeczeń

Trybunału, stwierdził, iż w sprawie K 39/00 nie istnieją ważne wartości

konstytucyjne, które uzasadniałyby odejście od takiego pojmowania art. 190 ust. 4

Konstytucji.

Opierając się na przedstawionych racjach, Sąd Najwyższy uznał, że Polski

Związek Działkowców nie może dochodzić na drodze sądowej zobowiązania gminy

do oddania mu nieodpłatnie – na podstawie art. 2 ust. 1 i 3 ustawy z dnia 23

czerwca 1995 r. – w użytkowanie wieczyste gruntów wchodzących w skład

pracowniczych ogrodów działkowych, po ogłoszeniu orzeczenia o niezgodności z

Konstytucją przepisu prawa stanowiącego źródło tego roszczenia. To oznacza, że

kasacja powoda ulega oddaleniu, albowiem zaskarżony wyrok w ostatecznym

wyniku odpowiada prawu (art. 39312

in fine k.p.c.).