III CZP 89/02

Uchwała z dnia 21 lutego 2003 r., III CZP 89/02

Sędzia SN Stanisław Dąbrowski (przewodniczący)

Sędzia SN Teresa Bielska-Sobkowicz

Sędzia SN Bronisław Czech (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku wierzyciela – Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych, II Oddział w W., Inspektorat w W. przy uczestnictwie dłużników

Sławomira Ł. i Henryka S. – wspólników spółki cywilnej „D.-R.”, o wyznaczenie

organu egzekucyjnego do dalszego prowadzenia egzekucji, po rozstrzygnięciu w

Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 7 lutego 2003 r., przy udziale

prokuratora Prokuratury Krajowej Iwony Kaszczyszyn, zagadnienia prawnego

przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Warszawie postanowieniem z dnia 6

września 2002 r.:

"Czy w przypadku zbiegu egzekucji administracyjnej i sądowej do tej samej

rzeczy lub prawa majątkowego, sądem rejonowym, w którego okręgu wszczęto

egzekucję, właściwym do rozstrzygnięcia, który organ egzekucyjny – sądowy czy

administracyjny – ma dalej prowadzić łącznie egzekucje w trybie właściwym dla

danego organu, w rozumieniu art. 773 k.p.c., jest sąd rejonowy, w którego okręgu

działa komornik, który pierwszy wszczął egzekucję przeciwko dłużnikowi ?"

podjął uchwałę:

W przypadku zbiegu egzekucji administracyjnej i egzekucji sądowej do

tej samej rzeczy lub prawa majątkowego, o wyznaczeniu organu

egzekucyjnego do łącznego dalszego prowadzenia egzekucji rozstrzyga sąd

rejonowy, w którego okręgu znajduje się siedziba komornika lub

administracyjnego organu egzekucyjnego, który pierwszy wszczął egzekucję

(art. 773 § 1 zdanie pierwsze k.p.c.).

Uzasadnienie

Przedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne

powstało na tle następującego stanu faktycznego.

Do rachunku bankowego Sławomira Ł. i Henryka S. – wspólników spółki

cywilnej „D.-R.” – w Banku PKO S.A. skierowana została egzekucja (zajęcie)

prowadzona przez komornika rewiru XXIV przy Sądzie Rejonowym dla Warszawy-

Mokotowa oraz przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych, II Oddział w W.,

Inspektorat w W. W związku z tym Zakład Ubezpieczeń Społecznych złożył do

Sądu Rejonowego dla Warszawy-Mokotowa wniosek o wyznaczenie organu

egzekucyjnego do dalszego łącznego prowadzenia egzekucji (art. 773 § 1 k.p.c.).

Sąd ten postanowieniem z dnia 19 listopada 2001 r. stwierdził swą niewłaściwość

miejscową i przekazał sprawę Sądowi Rejonowemu dla Warszawy-Pragi ze

względu na miejsce wszczęcia egzekucji, którym jest siedziba Banku

prowadzącego rachunek dłużników.

Sąd Okręgowy w Warszawie, rozpoznając zażalenie Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych na powyższe postanowienie, przedstawił do rozstrzygnięcia Sądowi

Najwyższemu zagadnienie prawne przytoczone na wstępie. Zdaniem Sądu

Okręgowego, w przypadku zbiegu egzekucji administracyjnej i egzekucji sądowej

do tej samej rzeczy lub prawa majątkowego, sądem rejonowym, w którego okręgu

wszczęto egzekucję, wskazanym w art. 773 k.p.c., jest sąd, w którego okręgu

znajdują się rzeczy lub prawa majątkowe, co do których nastąpił zbieg egzekucji

wszczętej przez komornika i organ administracyjny. Nie jest nim sąd rejonowy, przy

którym działa komornik, gdyż nie wynika to jednoznacznie z brzmienia tego

przepisu, wskazującego na „sąd rejonowy, w którego okręgu wszczęto egzekucję”,

chyba że egzekucję wszczęto właśnie na obszarze podlegającym jurysdykcji tego

sądu, przy którym działa komornik. W ocenie Sądu Okręgowego, kwestionowana

wykładnia byłaby dopuszczalna, gdyby w treści art. 773 k.p.c. ustawodawca

wskazał jedynie na sąd rejonowy, przy którym działa komornik. Jak zauważył Sąd

Okręgowy, wszczęcie egzekucji następuje przez podjęcie pierwszej czynności

egzekucyjnej, a miejsce jej wszczęcia uzależnione jest od sposobu prowadzonej

egzekucji. W przypadku zajęcia rachunku bankowego dłużnika jest nim siedziba

oddziału lub jednostki banku, prowadzącego rachunek (art. 889 k.p.c.), zatem o

miejscu wszczęcia egzekucji decyduje siedziba jednostki lub oddziału banku, w

którym dokonano zajęcia, a nie okręg urzędowy komornika, do którego wpłynął

wniosek egzekucyjny. Sąd Okręgowy zaznaczył, że stosownie do art. 759 w

związku z art. 773 k.p.c., decyzję w przedmiocie zbiegu egzekucji podejmuje sąd, w

którego okręgu wszczęto egzekucję, a zatem automatyczne przyjęcie, że jest to sąd

rejonowy, przy którym działa komornik, nie znajduje uzasadnienia w brzmieniu tego

przepisu. Z tych samych względów nie będzie właściwy również sąd rejonowy, przy

którym działa komornik, który pierwszy wszczął egzekucję. Art. 773 k.p.c. wyraźnie

odwołuje się do zbiegu egzekucji prowadzonej do tej samej rzeczy lub prawa

majątkowego. Miejsce położenia tych składników majątkowych dla uczestników

postępowania nie budzi zaś wątpliwości, a organom egzekucyjnym ułatwia złożenie

wniosku do właściwego sądu, celem rozstrzygnięcia w przedmiocie zbiegu

egzekucji. Zbędne jest w tym wypadku – zdaniem Sądu Okręgowego – ustalanie,

który organ wszczął egzekucję wcześniej, a który później.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

U podstaw przedstawionego zagadnienia prawnego znajduje się kwestia

rozumienia użytego w art. 773 § 1 zdanie pierwsze k.p.c. sformułowania „sąd

powiatowy (obecnie rejonowy), w którego okręgu wszczęto egzekucję”,

określającego podstawę właściwości miejscowej sądu w postępowaniu w wypadku

zbiegu egzekucji sądowej z egzekucją administracyjną. Na tle rozumienia tego

sformułowania powstaje w szczególności kwestia, czy powinno ono być rozumiane

w ten sposób, że za „sąd, w którego okręgu wszczęto egzekucję” uznać należy sąd,

w którego okręgu działa (ma swój rewir) komornik (bądź administracyjny organ

egzekucyjny), który wcześniej wszczął egzekucję. Kwestia ta staje się aktualna w

znacznej mierze ze względu na przewidziane w art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 29

sierpnia 1997 r. o komornikach sądowych i egzekucji (Dz.U. Nr 133, poz. 882 ze

zm. – dalej "u.k.s.egz.") uprawnienie wierzyciela do wyboru komornika w granicach

właściwości sądu apelacyjnego. Skorzystanie z tego uprawnienia powoduje

bowiem, że egzekucję prowadzi komornik inny niż komornik miejscowo właściwy,

wskazany w przepisach szczególnych kodeksu postępowania cywilnego (zob. np.

art. 844, 880, 889 § 1, art. 895).

W ujęciu art. 773 k.p.c., zbieg egzekucji administracyjnej i egzekucji sądowej

polega na tym, że każda z tych egzekucji zostaje skierowana do tej samej rzeczy

lub prawa majątkowego. Przyjmuje się w orzecznictwie i w literaturze przedmiotu,

że warunkami zbiegu egzekucji w rozumieniu art. 773 § 1 zdanie pierwsze k.p.c.

jest identyczność przedmiotu, do którego obie egzekucje są skierowane,

skierowanie egzekucji do tego przedmiotu przez oba organy egzekucyjne oraz

prowadzenie egzekucji przez te organy przeciwko temu samemu dłużnikowi (zob.

np. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 25 czerwca 1997 r., III CZP 29/97, OSNC

1997, nr 11, poz. 164). W następstwie zbiegu egzekucji administracyjny organ

egzekucyjny oraz komornik wstrzymują czynności egzekucyjne na wniosek

wierzyciela, dłużnika lub z urzędu i przekazują akta egzekucji administracyjnej i

egzekucji sądowej sądowi rejonowemu „w którego okręgu wszczęto egzekucję”

celem rozstrzygnięcia, który organ egzekucyjny – sądowy czy administracyjny – ma

dalej łącznie prowadzić obie egzekucje w trybie właściwym dla tego organu.

Podkreślenia na marginesie wymaga, że zagadnienia związane ze zbiegiem

egzekucji sądowej i egzekucji administracyjnej do tej samej rzeczy lub prawa

majątkowego zostały uregulowane niemal w całości w kodeksie postępowania

cywilnego. W szczególności, w zakresie właściwości sądu art. 62 ustawy z dnia 17

czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (jedn. tekst: Dz.U. z

2002 r. Nr 110, poz. 968, ze zm.) stanowi jedynie, że w wypadku zbiegu egzekucji

administracyjnej i egzekucji sądowej do tej samej nieruchomości, rzeczy albo prawa

majątkowego lub niemajątkowego, administracyjny organ egzekucyjny wstrzymuje

czynności egzekucyjne na wniosek wierzyciela, zobowiązanego lub z urzędu i

przekazuje akta egzekucji sądowi rejonowemu zgodnie z przepisami kodeksu

postępowania cywilnego.

Dla określenia właściwości miejscowej sądu w sprawie dotyczącej zbiegu

egzekucji, art. 773 § 1 zdanie pierwsze k.p.c. używa sformułowania „sąd, w którego

okręgu wszczęto egzekucję”. Jako kryterium ustalenia właściwości miejscowej sądu

przyjęte zostało tu zatem kryterium swoistego „umiejscowienia” egzekucji w chwili

jej wszczęcia. Należy podkreślić, że z takim samym bądź też podobnym zabiegiem

legislacyjnym przy określaniu właściwości sądu w części II księgi II kodeksu

postępowania cywilnego można spotkać się także w innych przepisach. Przykładem

jest art. 781 § 2 zdanie drugie, art. 843 § 1 lub art. 926 § 1 zdanie drugie k.p.c.

Zwrócić należy uwagę także na art. 1151 § 1 zdanie pierwsze k.p.c., regulujący

właściwość miejscową w postępowaniu o stwierdzenie wykonalności zagranicznego

orzeczenia. (...)

Wypada wskazać na ogólne rozważania co do właściwości miejscowej sądu w

postępowaniu egzekucyjnym zawarte w uzasadnieniu uchwały Sądu Najwyższego z

dnia 18 kwietnia 2000 r., III CZP 5/00 (OSP 2000, nr 11, poz. 165). Sąd Najwyższy

dokonał, w ślad za doktryną, podziału funkcji sądu w postępowaniu egzekucyjnym,

podnosząc, że sąd występuje w tym postępowaniu jako organ egzekucyjny

dokonujący czynności egzekucyjnych (np. w art. 1049-1051 k.p.c.) lub jako sąd

egzekucyjny, wykonujący czynności, które nie zmierzają bezpośrednio do realizacji

tytułu wykonawczego (np. art. 767, 768, 821, 914 k.p.c.). W wypadku zbiegu

egzekucji (art. 773 k.p.c.) sąd orzeka jako sąd egzekucyjny.

W odniesieniu do pełnienia funkcji sądu egzekucyjnego Sąd Najwyższy

stwierdził ogólnie, że kodeks postępowania cywilnego nie zawiera przepisów o

właściwości miejscowej. Zarówno w stanie prawnym obowiązującym przed

wejściem w życie ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. o komornikach sądowych i

egzekucji i przewidzianego w art. 8 prawa wyboru komornika, jak obecnie, a więc

po wejściu w życie wymienionej ustawy, w świetle art. 758 i 759 k.p.c. należy

przyjmować, zdaniem Sądu Najwyższego wyrażonym w tym orzeczeniu, że –

wobec braku jednoznacznego uregulowania miejscowej właściwości sądu

egzekucyjnego – istniejąca pomiędzy tym sądem a komornikiem więź procesowa

powoduje, iż sądem egzekucyjnym jest zawsze sąd, przy którym działa komornik

prowadzący egzekucję. W wypadku prowadzenia egzekucji przez komornika

właściwego według ustawy sądem egzekucyjnym jest więc sąd, w którego okręgu

ten komornik działa, w wypadku zaś dokonania przez wierzyciela wyboru komornika

na podstawie art. 8 u.k.s.egz., sądem takim będzie sąd, w którego okręgu działa

wybrany komornik. Przyjmując trafność założenia Sądu Najwyższego, że sąd

orzekający w przypadku zbiegu egzekucji jest sądem egzekucyjnym, a nie organem

egzekucyjnym, można twierdzić, iż właściwość miejscowa tego sądu powinna być

ustalana jako właściwość funkcyjna dla komornika wybranego przez wierzyciela do

prowadzenia egzekucji. Oznaczałoby to, że sądem egzekucyjnym orzekającym w

przypadku zbiegu egzekucji powinien być sąd, w którego okręgu działa komornik

prowadzący egzekucję, niezależnie od tego, czy jest to komornik właściwy z mocy

przepisów kodeksu postępowania cywilnego, czy też wybrany przez wierzyciela na

podstawie art. 8 u.k.s.egz.

Na tle art. 773 § 1 zdanie pierwsze k.p.c. rozważania wymagają trzy warianty

rozumienia określenia: „sąd rejonowy w którego okręgu wszczęto egzekucję”.

Według wariantu pierwszego, sądem takim jest sąd, w którego okręgu znajduje się

rzecz lub prawo majątkowe, do którego skierowane zostały egzekucja sądowa i

egzekucja administracyjna, według drugiego – sąd, w którego okręgu ma siedzibę

administracyjny organ egzekucyjny komornik, który pierwszy wszczął egzekucję,

niezależnie od tego, czy jest to komornik właściwy z mocy przepisów kodeksu

postępowania cywilnego do prowadzenia danej egzekucji, czy też wybrany przez

wierzyciela w trybie art. 8 u.k.s.egz., natomiast według trzeciego – sąd, w którego

okręgu działa komornik właściwy do przeprowadzenia danej egzekucji według

przepisów kodeksu postępowania cywilnego, niezależnie od tego, czy ten właśnie

komornik, czy też komornik wybrany przez wierzyciela prowadzi egzekucję z rzeczy

lub prawa majątkowego, co do których nastąpił zbieg z egzekucją administracyjną.

Trzeci z wymienionych wariantów trzeba odrzucić, albowiem odwołuje się on

do wykładni sprzecznej z art. 773 § 1 zdanie pierwsze k.p.c., w którym użyto

określenia „sąd rejonowy w którego okręgu wszczęto egzekucję”.

Nie należy także przyjmować wariantu pierwszego. Jak wspomniano, zbieg

egzekucji sądowej i egzekucji administracyjnej w ujęciu art. 773 k.p.c. polega na

tym, że komornik oraz administracyjny organ egzekucyjny kierują czynności

egzekucyjne do tej samej rzeczy lub prawa majątkowego. Prima facie można by

więc przypuszczać, że sądem właściwym do rozstrzygnięcia o tym, który z organów

egzekucyjnych – komornik czy administracyjny organ egzekucyjny – ma dalej

łącznie prowadzić obie egzekucje z danej rzeczy lub prawa majątkowego, powinien

być właśnie ten sąd, w którego okręgu znajduje się ta rzecz lub to prawo

majątkowe. Przypuszczenie takie mogłoby się wydawać tym bardziej oczywiste, że

sąd, w którego okręgu położona jest rzecz lub „znajduje się” prawo majątkowe, w

stosunku do których nastąpił zbieg egzekucji sądowej i egzekucji administracyjnej,

mógłby być uznany za sąd, który jest „najbliższy” miejscu rzeczywistego

prowadzenia obu egzekucji.

Przeciwko takiemu stanowisku przemawiają dwa istotne argumenty.

Po pierwsze, ustawodawca użył w art. 773 § 1 zdanie pierwsze k.p.c. zwrotu

„sąd, w którego okręgu wszczęto egzekucję”, a nie sformułowania „sąd, w którego

okręgu znajduje się rzecz lub prawo, do których skierowane zostały egzekucja

sądowa i egzekucja administracyjna”. Gdyby zamierzeniem ustawodawcy było

określenie właściwości miejscowej sądu do orzekania w przedmiocie zbiegu

egzekucji w ten sposób, że miałby to być sąd, w którego okręgu znajduje się rzecz

lub prawo majątkowe, w stosunku do których nastąpił zbieg egzekucji, to zawarłby

w art. 773 § 1 zdanie pierwsze k.p.c. odpowiednie sformułowanie wyraźnie na to

wskazujące. W tym kontekście warto zwrócić uwagę na fakt, że w tych

przypadkach, w których ustawodawca miejsce położenia rzeczy lub prawa

majątkowego, do których kierowana ma być egzekucja, chciał podnieść do rangi

okoliczności uzasadniającej właściwość miejscową w postępowaniu egzekucyjnym

(sądu albo komornika), wyraźnie wskazał na to w odnośnych przepisach (zob. np.

art. 844 § 1, art. 895 § 1 zdanie drugie, art. 921 § 1 k.p.c.).

Po drugie, przyjęcie, że sądem, w którego okręgu wszczęto egzekucję, w

rozumieniu art. 773 § 1 zdanie pierwsze k.p.c. powinien być sąd, w którego okręgu

znajduje się rzecz lub prawo majątkowe, co do których nastąpił zbieg egzekucji

sądowej i egzekucji administracyjnej, prowadziłoby do prostych wniosków w

zakresie określenia sądu właściwego miejscowo do orzekania w przedmiocie

zbiegu egzekucji tylko w odniesieniu do tych wypadków, gdy egzekucja kierowana

byłaby do ruchomości albo nieruchomości, gdyż tylko wówczas umiejscowienie tych

rzeczy nie rodziłoby większych problemów. W odniesieniu natomiast do praw

majątkowych sprawa nie przedstawiałaby się już tak prosto; niezbędne byłoby

sięgnięcie do budzących wątpliwości koncepcji doktrynalnych co do umiejscowienia

wierzytelności, udziałów, akcji czy innych praw majątkowych. Konieczne mogłoby

się zatem okazać sięganie po kryteria pozanormatywne. Ponadto budzący

wątpliwości zwrot „sąd,w którego okręgu wszczęto egzekucję” zastąpiony zostałby

jedynie inną formułą, wywołującą w wielu wypadkach nie mniejsze wątpliwości.

Tak więc trafny jest wariant drugi. Przyjmując założenie, zgodnie z którym sąd

wyznaczający organ egzekucyjny do dalszego łącznego prowadzenia egzekucji w

razie zbiegu egzekucji, o którym mowa w art. 773 § 1 zdanie pierwsze k.p.c., działa

jako sąd egzekucyjny, a nie jako organ egzekucyjny dokonujący czynności

egzekucyjnych, oraz mając na względzie występującą niewątpliwie w przepisach

kodeksu postępowania cywilnego prawidłowość, że właściwość miejscowa sądu

egzekucyjnego jest właściwością pochodną od właściwości miejscowej działającego

w okręgu tegoż sądu komornika, trzeba uznać, iż sądem, w którego okręgu

wszczęto egzekucję w rozumieniu powołanego przepisu powinien być ten sąd

rejonowy, w którego okręgu działa (ma swój rewir) komornik sądowy lub

administracyjny organ egzekucyjny, który pierwszy wszczął egzekucję do rzeczy lub

prawa majątkowego, do których egzekucję skierował również drugi wymieniony

organ egzekucyjny.

Na rzecz przyjęcia takiego stanowiska przemawia również ustawowe

rozstrzygnięcie przypadku dotyczącego zbiegu egzekucji prowadzonych przez

różnych komorników, a skierowanych do tych samych rzeczy, wierzytelności lub

praw; w takiej sytuacji – według art. 7731

§ 1 k.p.c. – dalszą egzekucję prowadzi

komornik, który pierwszy wszczął egzekucję, ale nie stosuje się tego do egzekucji z

nieruchomości.

Kryterium pierwszeństwa wszczęcia egzekucji jest łatwe do uchwycenia, art.

805 § 1 k.p.c. stanowi bowiem, że przy pierwszej czynności egzekucyjnej doręcza

się dłużnikowi zawiadomienie o wszczęciu egzekucji, z podaniem treści tytułu

wykonawczego i wymienieniem sposobu egzekucji. Przez pierwszą czynność

egzekucyjną, według tego przepisu, rozumie się pierwszą czynność organu

egzekucyjnego podjętą wobec dłużnika. Przy egzekucji świadczeń pieniężnych

będzie to zajęcie określonych składników jego majątku (845 § 1, art. 881, 889 § 1

pkt 1, art. 896 § 1 k.p.c.), przy egzekucji świadczeń niepieniężnych – odebranie

dłużnikowi rzeczy ruchomej w egzekucji o wydanie ruchomości (art. 1041 k.p.c.)

albo doręczenie dłużnikowi wezwania do dobrowolnego wykonania obowiązku

wydania nieruchomości lub statku i opróżnienia pomieszczenia (art. 1046 k.p.c.).

Przedstawione zagadnienie prawne dotyczy jedynie właściwości miejscowej

sądu rejonowego powołanego do wydania postanowienia w przedmiocie

wyznaczenia organu egzekucyjnego do dalszego łącznego prowadzenia egzekucji

w sytuacji z art. 773 § 1 k.p.c., nie dotyczy natomiast kryteriów tego wyznaczenia

(np. stanu zaawansowania każdego z postępowań, rodzaju egzekwowanych

obowiązków) i dlatego na ich temat Sąd Najwyższy nie wypowiada się.

Z powyższych przyczyn Sąd Najwyższy podjął uchwałę, jak na wstępie (art.

390 § 1 k.p.c.).