III PZP 19/02

Uchwała Składu Siedmiu Sędziów Sądu Najwyższego

z dnia 21 lutego 2003 r.

III PZP 19/02

Przewodniczący Prezes SN Walerian Sanetra, Sędziowie SN: Krystyna

Bednarczyk, Teresa Flemming-Kulesza, Roman Kuczyński (sprawozdawca), Jerzy

Kwaśniewski, Zbigniew Myszka (współsprawozdawca), Andrzej Wasilewski.

Sąd Najwyższy, z udziałem prokuratora Prokuratury Krajowej Iwony Kaszczy-

szyn po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym w dniu 21 lutego 2003 r. sprawy z po-

wództwa Andrzeja D. przeciwko Bankowi Spółdzielczemu w K. o odszkodowanie, na

skutek zagadnienia prawnego przekazanego przez skład trzech sędziów Sądu Naj-

wyższego postanowieniem z dnia 19 września 2002 r. [...]

„Czy art. 52 § 1 ustawy z dnia 16 września 1982 r. - Prawo spółdzielcze (jed-

nolity tekst: Dz.U. z 1995 r. Nr 54, poz. 288 ze zm.) jest przepisem odrębnym w ro-

zumieniu art. 68 § 1 KP ?”

p o d j ą ł uchwałę:

Przepis art. 52 § 1 ustawy z dnia 16 września 1982 r. - Prawo spółdzielcze

(jednolity tekst: Dz.U. z 1995 r. Nr 54, poz. 288 ze zm.) nie jest przepisem od-

rębnym w rozumieniu art. 68 § 1 KP.

U z a s a d n i e n i e

Postanowieniem z dnia 19 września 2002 r. Sąd Najwyższy przedstawił skła-

dowi powiększonemu Sądu Najwyższego następujące zagadnienie prawne: „czy art.

52 § 1 ustawy z dnia 16 września 1982 r. - Prawo spółdzielcze (jednolity tekst: Dz.U.

z 1995 r. Nr 54, poz. 288 ze zm.) jest przepisem odrębnym w rozumieniu art. 68 § 1

KP?” Zagadnienie prawne sformułowane zostało w sprawie z powództwa Andrzeja

D. przeciwko Bankowi Spółdzielczemu w K. o odszkodowanie. W sprawie tej Sąd

Okręgowy w Bydgoszczy wyrokiem z dnia 7 grudnia 2000 r. [...] zmienił zaskarżony

2

przez powoda wyrok Sądu Rejonowego-Sądu Pracy w Bydgoszczy oddalający po-

wództwo o przywrócenie do pracy na stanowisku dyrektora Banku Spółdzielczego w

K. i na podstawie art. 45 i 471

KP zasądził od pozwanego Banku na rzecz powoda

Andrzeja D. kwotę 17.714 zł 37 gr., stanowiącą równowartość 3-miesięcznego wyna-

grodzenia powoda, należnego za okres wypowiedzenia. Z ustaleń Sądu wynikało, że

powód Andrzej D. na posiedzeniu Rady Nadzorczej Banku Spółdzielczego w K. w

dniu 28 listopada 1991 r. został wybrany na stanowisko członka Zarządu, a następ-

nie Prezesa Zarządu w pozwanym Banku. Następnie - w dniu 1 grudnia 1991 r. dwaj

członkowie reprezentujący Radę Nadzorczą Banku podpisali z powodem umowę o

pracę, w której zawarto postanowienie o zatrudnieniu powoda na stanowisku Preze-

sa Zarządu na czas określony do dnia 15 lutego 1991 r. w pełnym wymiarze czasu

pracy za wynagrodzeniem 4.500 zł miesięcznie. W dniu 16 grudnia 1991 r. podpisa-

no z powodem kolejną umowę o pracę - tym razem na czas nieokreślony na stanowi-

sko Dyrektora Banku, z wynagrodzeniem, jak w umowie z dnia 1 grudnia 1991 r.

Uchwałą Rady Nadzorczej pozwanego Banku z dnia 17 lutego 2000 r. odwołano po-

woda ze stanowiska Prezesa Zarządu. W dniu tym Rada Nadzorcza podjęła również

uchwałę „w sprawie rozwiązania umowy o pracę z dyrektorem Banku Spółdzielczego

w K.”, uchwalając „odwołanie ze stanowiska Dyrektora Banku Spółdzielczego w K.

pełniącego jednocześnie funkcję prezesa Zarządu Banku”. Rada Nadzorcza upo-

ważniła swoje prezydium do wykonania tej uchwały. Okres wypowiedzenia stosunku

pracy łączącego powoda z pozwanym Bankiem upłynął w dniu 30 czerwca 2000 r.

Sąd pierwszej instancji oddalając powództwo o przywrócenie do pracy uznał, że

strony łączył stosunek pracy nawiązany w drodze powołania i w związku z treścią art.

69 KP powodowi nie przysługiwało roszczenie o przywrócenie do pracy, względnie o

uznanie wypowiedzenia umowy o pracę za bezskuteczne.

Natomiast w ocenie Sądu drugiej instancji, wprawdzie zatrudnienie powoda w

1991 r. - w myśl obowiązujących wówczas przepisów - winno nastąpić na podstawie

powołania przez Radę Nadzorczą Banku, jednakże powołanie takie nie miało miej-

sca, gdyż nie sporządzono aktu powołania. Nadto - w nowym stanie prawnym, po

wejściu w życie ustawy z dnia 2 lutego 1996 r. o zmianie ustawy - Kodeks pracy oraz

o zmianie niektórych ustaw (Dz.U. Nr 24, poz. 110 ze zm.), nastąpiło przekształcenie

stosunków pracy z pracownikami zatrudnionymi na podstawie powołania, w stosunki

pracy na podstawie umowy o pracę (art. 8 ustawy). W tej sytuacji - w ocenie Sądu

drugiej instancji - stosunek pracy z powodem nie mógł zostać rozwiązany w drodze

3

odwołania ze stanowiska, lecz jedynie w drodze wypowiedzenia umowy o pracę w

trybie i na zasadach przewidzianych w Kodeksie pracy. Uzasadniało to zasądzenie

na rzecz powoda, w oparciu o art. 44, 45 i 471 KP odszkodowania w wysokości 3-

miesięcznego wynagrodzenia za okres wypowiedzenia.

Od wydanego w tej sprawie wyroku Sądu drugiej instancji pozwany Bank

Spółdzielczy w K. wniósł kasację, w której zarzucił między innymi, błędną wykładnię

art. 68 § 1 KP w związku z art. 52 § 1 Prawa spółdzielczego przez bezpodstawne

przyjęcie, że drugi z tych przepisów nie stanowi przepisu odrębnego w rozumieniu

pierwszego z nich, chociaż taki właśnie pogląd wyraził Sąd Najwyższy w wyroku z

dnia 24 kwietnia 1999 r., I PKN 582/98.

Sąd Najwyższy przedstawiając składowi powiększonemu tego Sądu w posta-

nowieniu z dnia 19 września 2002 r. przytoczone na wstępie zagadnienie prawne

uznał, że rozpoznanie kasacji wymaga w pierwszej kolejności usunięcia rozbieżno-

ści, jaka wystąpiła w orzecznictwie Sądu Najwyższego, w odniesieniu do oceny cha-

rakteru regulacji zamieszczonej wart. 52 § 1 Prawa spółdzielczego w związku z art.

68 § 1 KP.

W postanowieniu tym skład zwykły Sądu Najwyższego podkreślił, że zawarte

w art. 52 § 1 zdanie pierwsze Prawa spółdzielczego sformułowanie „z członkami za-

rządu zatrudnionymi w spółdzielni rada spółdzielni nawiązuje stosunek pracy - w za-

leżności od powierzonego stanowiska - na podstawie umowy o pracę albo powołania

(art. 68 Kodeksu pracy)”, a zwłaszcza zawarte w tym przepisie odesłanie do art. 68 §

1 KP ma sens tylko przy założeniu, że chodzi o Kodeks pracy w brzmieniu sprzed

dnia 2 lutego 1996 r., gdyż tylko do tego czasu przepis art. 68 § 1 KP miał samoistną

treść normatywną. Powyższy przepis przed nowelizacją dokonaną ustawą z dnia 2

lutego 1996 r. stanowił bowiem, że nawiązanie stosunku pracy z kierownikiem zakła-

du pracy i jego zastępcą następuje na podstawie powołania przez właściwy organ,

przy czym powołanie na stanowisko dyrektora banku - członka zarządu (tak, jak ma

to miejsce w rozpoznawanej sprawie), znajdowało nadto potwierdzenie w treści § 1

ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 20 listopada 1974 r., wydanego na

podstawie upoważnienia ustawowego zawartego w art. 68 § 2 KP. Po wspomnianej

wyżej nowelizacji, od dnia 2 czerwca 1996 r. przepis art. 68 § 1 KP stanowi, że sto-

sunek pracy nawiązuje się na podstawie powołania w przypadkach określonych w

odrębnych przepisach albo w przepisach wydanych na podstawie art. 298 KP. Sąd

Najwyższy w uzasadnieniu postanowienia przedstawiającego niniejsze pytanie

4

prawne podkreślił, ze przepis ten w swym nowym brzmieniu, utracił wcześniejszy

charakter regulacji merytorycznej i stał się również przepisem odsyłającym, co nie

może pozostawać bez wpływu na wykładnię art. 52 § 1 Prawa spółdzielczego. Sąd

Najwyższy przytoczył orzecznictwo tego Sądu rozbieżne co do oceny znaczenia za-

wartego w art. 52 § 1 Prawa spółdzielczego odesłania do art. 68 § 1 KP i wzajem-

nych relacji tych przepisów. Mianowicie - w wyroku z dnia 24 lutego 1999 r. I PKN

582/99 (OSNAPiUS z 2000 r. nr 8, poz. 304) Sąd Najwyższy wyraził pogląd, że prze-

pis art. 52 § 1 Prawa spółdzielczego jest przepisem odrębnym w rozumieniu art. 68 §

1 KP, pozwalającym nawiązywać z członkami zarządu spółdzielni stosunki pracy na

podstawie powołania. Natomiast przeciwne stanowisko zajął Sąd Najwyższy w wy-

roku z dnia 14 lutego 2001 r., I PKN 255/00 (OSNAPiUS z 2002 r. nr 21, poz. 526)

uznając, że art. 52 § 1 Prawa spółdzielczego nie stanowi podstawy nawiązania z

członkami zarządu spółdzielni stosunku pracy na podstawie powołania. W wyroku

tym Sąd Najwyższy uznał, że art. 52 § 1 Prawa spółdzielczego - po nowelizacji prze-

pisu art. 68 § 1 KP dokonanej ustawą z dnia 2 lutego 1996 r. - stał się przepisem

„pustym”, nie zawierającym samodzielnej regulacji. Nie zostały bowiem określone

żadne stanowiska w zarządzie spółdzielni, na których zatrudnienie następowałoby na

podstawie powołania. Ponadto - nawet gdyby zatrudnienie członka zarządu spół-

dzielni nastąpiło przed dniem 2 czerwca 1996 r. na podstawie powołania, to i tak taki

stosunek pracy przekształciłby się z mocy art. 8 ust. 1 ustawy nowelizacyjnej w

umowę o pracę na czas nie określony. Podobny pogląd wyraził Sąd Najwyższy w

wyroku z dnia 7 grudnia 2000 r., I PKN 62/00 (OSNAPiUS z 2000 r. nr 14, poz. 328),

stwierdzając nadto, że jeżeli z członkiem zarządu spółdzielni zawarto umowę o pracę

z postanowieniem dopuszczającym jej rozwiązanie w sposób przewidziany dla roz-

wiązania stosunku pracy z powołania (art. 70 KP), to taka klauzula jest w świetle art.

18 § 2 KP nieważna, jako mniej korzystna dla pracownika, niż przepisy powszechne-

go ustawodawstwa pracy.

W końcowej części uzasadnienia postanowienia z dnia 19 września 2002 r.

Sąd Najwyższy zaznaczył, że twierdzenie, iż przepis art. 52 § 1 Prawa spółdzielcze-

go stał się po dniu 2 czerwca „pusty” budzi wątpliwości w tym sensie, iż nie wiadomo,

jakie stanowiska w zarządzie spółdzielni miałyby być „obsadzane” w trybie powoła-

nia. Możliwy jest bowiem do obrony pogląd, że nadal chodzi o kierownika lub zastęp-

cę kierownika Spółdzielni. Takie twierdzenie zostałoby jednak znacznie osłabione,

jeżeli Sąd Najwyższy podtrzymałby równocześnie pogląd wyrażony w uchwale z dnia

5

4 października 1994 r., I PZP 42/94 (OSNAPiUS z 1994 r. nr 11, poz. 174) o dopusz-

czalności zastępowania aktu powołania przez umowę o pracę, jako podstawę ko-

rzystniejszą dla pracownika.

Prokurator Prokuratury Krajowej wniósł o udzielenie odpowiedzi przeczącej.

Sąd Najwyższy rozważył, co następuje:

Przepis art. 52 § 1 zdanie pierwsze ustawy z dnia 16 września 1982 r. - Prawo

spółdzielcze (jednolity tekst: Dz.U. z 1995 r. Nr 54, poz. 288 ze zm.) stanowi, że z

członkami zarządu zatrudnianymi w spółdzielni rada spółdzielni nawiązuje stosunek

pracy - w zależności od powierzonego stanowiska - na podstawie umowy o pracę

albo powołania (art. 68 KP). Interpretacja tego przepisu nie budziła wątpliwości w

czasie obowiązywania art. 68 § 1 KP, w jego pierwotnym brzmieniu. Przepis art. 68 §

1 KP, przed jego nowelizacją dokonaną ustawą z dnia 2 lutego 1996 r., stanowił bo-

wiem, że nawiązanie stosunku pracy z kierownikiem zakładu pracy i jego zastępcą

następuje na podstawie powołania przez właściwy organ. Nadto - w § 1 rozporzą-

dzenia Rady Ministrów z dnia 20 listopada 1974 r. w sprawie określenia stanowisk

kierowniczych, na których zatrudnia się pracowników na podstawie powołania (Dz.U.

Nr 45, poz. 268), wydanym na podstawie delegacji ustawowej zawartej w art. 68 § 2

KP (przed nowelizacją) sprecyzowano, do jakich stanowisk kierowniczych, poza wy-

mienionymi w art. 68 § 1 KP, stosuje się przy nawiązaniu stosunku pracy tryb powo-

łania. Przykładowo można wskazać, że w § 1 ust. 1 pkt 1 wyżej wymienionego rozpo-

rządzenia przyjęto, iż tryb powołania ma zastosowanie do dyrektora banku - członka

zarządu. Po nowelizacji dokonanej ustawą z dnia 2 lutego 1996 r. o zmianie ustawy -

Kodeks pracy oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz.U. Nr 24, poz. 110 ze zm.), art. 68

§ 1 KP otrzymał następujące brzmienie: „Stosunek pracy nawiązuje się na podstawie

powołania w przypadkach określonych w odrębnych przepisach albo w przepisach

wydanych na podstawie art. 298”. Oznacza to, że przepis art. 68 § 1 KP, po noweli-

zacji, nie ma już samoistnej treści normatywnej, gdyż nie określa stanowisk, na któ-

rych zatrudnienie następuje w trybie powołania. Omawiany przepis (art. 68 § 1 KP) -

po nowelizacji odsyła jedynie do „odrębnych przepisów” lub do „przepisów wydanych

na podstawie art. 298 KP” wskazujących, jakie stanowiska wymagają aktu powoła-

nia, dla nawiązania stosunku pracy. Należy zauważyć, że po nowelizacji Kodeksu

pracy dokonanej ustawą z dnia 2 lutego 1996 r., Rada Ministrów nie skorzystała do-

6

tąd z możliwości wydania, w oparciu o delegację ustawową zawartą w art. 298 § 3

KP, rozporządzenia określającego stanowiska, w stosunku do których nawiązanie

stosunku pracy następowałoby na podstawie powołania. Nadanie przepisowi art. 68

§ 1 KP nowego brzmienia w wyniku nowelizacji Kodeksu pracy ustawą z dnia 2 lute-

go 1996 r. upoważnia do wyrażenia poglądu, iż zamiarem ustawodawcy było ograni-

czenie sytuacji, w których nawiązanie stosunku pracy następuje w sposób inny niż

umowny, tj. na podstawie powołania, względnie mianowania. Nawiązanie stosunku

pracy w trybie powołania zostało ograniczone do przypadków ściśle określonych w

odrębnych przepisach. O istnieniu takiej tendencji świadczy zarówno treść znoweli-

zowanego art. 68 § 1 KP, jak również wola ustawodawcy wyrażona w art. 8 ustawy

nowelizującej. Zgodnie z tym ostatnim przepisem, stosunki pracy z pracownikami

zatrudnionymi na podstawie powołania na stanowiskach nie wymienionych w odręb-

nych przepisach, o których jest mowa w art. 68 § 1 KP, przekształciły się z dniem

wejścia w życie ustawy w stosunki pracy na podstawie umowy o pracę. Tendencja ta

znalazła też odzwierciedlenie w powołanych już orzeczeniach Sądu Najwyższego z

dnia 4 października 1994 r., I PZP 42/94 (OSNAPiUS z 1994 r. nr 11, poz. 174) i z

dnia 7 grudnia 2000 r., I PKN 62/00 (OSNAPiUS z 2000 r. nr 14, poz. 328) i była

przedstawiona w piśmiennictwie już w początkach okresu transformacji po 1989 r. W

artykule (PiZS 1992 r. nr 1, s. 48) „Spory kierowników zakładów pracy” zwrócono

uwagę, że także w praktyce od samego początku obowiązywania Kodeksu pracy

powstawały wątpliwości co do tego, czy dane stanowisko objęte jest regulacją prze-

widującą powołanie na stanowisko oraz czy możliwe jest zatrudnianie na tych stano-

wiskach nie na podstawie powołania, lecz przez zawarcie umowy o pracę (por. po-

stanowienie z dnia 24 listopada 1975 r., I PZ 45/75, OSNCP 1976 r. z. 7-8, poz. 176,

wyrok z dnia 28 stycznia 1977 r., I PR 202/76, OSNCP 1977 r. z. 12, poz. 236,

uchwałę z dnia 6 marca 1980 r., I PZP 2/80, OSNCP 1980 r. z. 7-8, poz. 138). Jed-

nakże już w wyroku z dnia 6 listopada 1990 r. I PRN 45/90 (niepublikowanym) Sąd

Najwyższy uznał, że w przypadkach wątpliwych należy, zgodnie z art. 11 KP badać,

czy i jaka była zgodna wola stron stosunku pracy, tj. czy ich zamiarem było nawiąza-

nie stosunku pracy na podstawie powołania, czy też na podstawie umowy o pracę,

choćby chodziło o stanowisko, na którym zgodnie z przepisami prawa, stosunek

pracy może być nawiązany na podstawie powołania. Wobec jednak podtrzymania w

orzeczeniu z dnia 9 maja 1991 r., I PR 10/91 (niepublikowanym) poglądu, że przepi-

sy o powołaniu mają charakter bezwzględnie obowiązujący, bez znaczenia jest

7

forma, w jakiej następuje powierzenie obowiązków kierowniczych, istotny jest nato-

miast fakt powierzenia stanowiska i objęcie go przez pracownika w literaturze pod-

dano jednak w wątpliwość, „czy w nowych warunkach nadal należy podtrzymywać

taki kierunek wykładni art. 68 KP, który służy umacnianiu pozycji organów nadrzęd-

nych, ogranicza procesy decentralizacji zarządzania gospodarką i sferą spraw so-

cjalno-polityczynych oraz osłabia znaczenie woli stron w kształtowaniu podstaw i tre-

ści stosunków pracy”. Przepisy prawa pracy zostały znowelizowane ustawą z dnia 2

lutego 1996 r., a omawiany przepis art. 68 § 1 KP otrzymał brzmienie: „stosunek

pracy nawiązuje się na podstawie powołania w przypadkach określonych w odręb-

nych przepisach albo w przepisach wydanych na podstawie art. 298”, skreślony

został § 2 upoważniający Radę Ministrów do określenia innych stanowisk kierowni-

czych, a także, w wyniku skreślenia art. 4 KP, zniknęło pojęcie kierownika zakładu

pracy i zasada jednoosobowego kierownictwa, a poprzez zmianę redakcji art. 3 KP

pojęcie zakładu pracy, którym w szczególności było przedsiębiorstwo państwowe,

urząd lub inna państwowa jednostka organizacyjna, spółdzielcza, organizacja spo-

łeczna. Zmieniona została także treść art. 298 § 3 KP i o ile w dawnym brzmieniu

Rada Ministrów była upoważniona do wprowadzenia nawiązywania stosunku pracy

na podstawie mianowania lub powołania przez właściwy organ w szerszym zakresie

niż ustalony w art. 68 KP, o tyle w obecnym brzmieniu ów „szerszy zakres” i przywo-

łanie art. 68 KP zostało pominięte, natomiast art. 8 ust. 1 ustawy nowelizacyjnej

przesądził, że stosunki pracy z pracownikami zatrudnianymi na podstawie powołania

w przepisach nie wymienionych w przepisach, o których mowa w art. 68 § 1 KP,

przekształcają się z dniem wejścia w życie noweli w stosunki pracy na podstawie

umowy o pracę. W obecnym brzmieniu art. 68 § 1 KP nie dotyczy żadnego przepisu

Prawa spółdzielczego, ani przepisu wydanego z mocy art. 298 § 3 KP. W istocie

zatem odesłanie z art. 52 § 1 Prawa spółdzielczego do art. 68 KP odnosi się do

przepisu, który utracił samoistną treść normatywną. Jeszcze jednak w czasie gdy

przepis ten odnośnie do kierowników zakładów pracy i ich zastępców wymagał na-

wiązania z nimi stosunków pracy na podstawie powołania zapadła uchwała Sądu

Najwyższego z dnia 4 października 1994 r., I PZP 42/94 (OSNAPiUS 1994 r. nr 11,

poz. 174), w której stanął on na stanowisku, że członek zarządu spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością będący jednocześnie kierownikiem zarządu spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością, może być zatrudniony zarówno na postawie umowy o pracę, jak

i na podstawie powołania w rozumieniu art. 68 i następne Kodeksu pracy. Jeżeli więc

8

mimo obowiązywania ówczesnej treści art. 68 § 1 KP i w przeważającej mierze

restrykcyjnego orzecznictwa Sądu Najwyższego, iż do stosunku pracy kierownika

zawsze należało stosować przepisy o powołaniu, Sąd Najwyższy w cytowanej

uchwale uznał, że w warunkach gospodarki rynkowej, przy coraz większej roli pry-

watnych podmiotów gospodarczych prowadzących działalność jako zakłady pracy

zatrudniające pracowników, decydujące znaczenie należy przypisać swobodzie stron

w kształtowaniu treści stosunku pracy, a tym samym uznać za dopuszczalne zawar-

cie z kierownikiem - członkiem zarządu spółki kapitałowej umowy o pracę - w świetle

art. 18 § 2 KP ważnej, jako korzystniejszej dla pracownika, to - zważywszy na funkcję

prezesa zarządu spółdzielni zbliżoną do funkcji prezesa spółki kapitałowej, jak i

wyłączenie kierowników zakładów pracy z reżimu nawiązywania stosunku pracy na

podstawie powołania, należy mniemać, że gdyby omawiana uchwała dotyczyła stanu

prawnego po dniu 2 czerwca 1996 r. mogłaby stwierdzić, iż członek zarządu spółki z

o.o. będący jednocześnie kierownikiem zakładu może być zatrudniony tylko na pod-

stawie umowy o pracę. Za takim wnioskiem przemawia także argumentacja zawarta

w glosie aprobującej do tej uchwały A.Nowaka (OSP 1995 nr 10, poz. 214), w której

stwierdza się, że o statusie kierownika zakładu pracy w rozumieniu Kodeksu pracy

nie decyduje podstawa prawna jego zatrudnienia, a wykładnia systemowa art. 18 KP

zapewniająca elastyczność prawa pracy w zmieniających się warunkach społeczno-

ekonomicznych i prowadząca do wniosku, że przepisy Kodeksu pracy regulujące

stosunek pracy z powołania nie zakazują w sposób jednoznacznie kategoryczny na-

wiązania stosunku pracy z kierownikiem zakładu pracy lub z jego zastępcą na innej

podstawie prawnej niż powołanie. „Widocznym rezultatem proponowanej wykładni

art. 68 i nast. KP jest nie tylko poszanowanie zasady autonomii woli stron, ale przede

wszystkim umocnienie pozycji prawnej pracownika”.

Bez wątpienia sprzyja jej zatrudnienie na podstawie umowy o pracę, która

gwarantuje dalej idącą stabilizację zatrudnienia aniżeli akt powołania. Już po noweli-

zacji z dnia 2 lutego 1996 r. komentatorzy Kodeksu pracy (J.lwulski, W.Sanetra, Ko-

deks pracy. Komentarz, Warszawa 1999, s. 229; K.Jaśkowski, E.Maniewska, Kodeks

pracy. Komentarz, Kraków 2001 r.) reprezentują pogląd, że stosowanie powołania

jako podstawy powstania stosunku pracy jest dopuszczalne tylko wtedy, gdy przepis

ustawy lub wydany z upoważnienia ustawy na to zezwala, zaś pracodawca nie jest

obowiązany do korzystania z możliwości zatrudniania pracownika na podstawie po-

wołania i może zawrzeć umowę o pracę, gdy jest to dla pracownika korzystniejsze (a

9

jest, skoro odnośnie do stosunku pracy na podstawie powołania nie stosuje się

przepisów regulujących tryb postępowania przy rozwiązywaniu umów o pracę i roz-

patrywania sporów ze stosunku pracy w części dotyczącej orzekania o bezskutecz-

ności wypowiedzeń, o odszkodowaniu przewidzianym w razie wypowiedzenia umowy

o pracę oraz o przywróceniu do pracy - art. 69 KP). W drugim z wymienionych ko-

mentarzy przytacza się też wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13 października 1998 r.,

I PKN 345/98 (OSNAPiUS 1999 r. nr 22, poz. 719), w którym Sąd ten stwierdził, że

przepisy Kodeksu handlowego (dotyczy to odpowiednio obowiązującego od dnia 1

stycznia 2001 r. Kodeksu spółek handlowych) i Prawa bankowego przewidujące

powoływanie członków zarządu spółki akcyjnej (banku) nie są odrębnymi przepisami

upoważniającymi do nawiązywania stosunku pracy na podstawie powołania (art. 68 §

1 KP).

Formy własności i prowadzenia działalności gospodarczej takich podmiotów

jak spółdzielnia i spółka handlowa, są bardziej do siebie zbliżone, niż np. do przed-

siębiorstwa państwowego, zaś sformułowanie art. 197 § 1 KH „nie uwłacza jego

roszczeniom z umowy o pracę” posiada podobny wydźwięk, jak „ie narusza jego

uprawnień wynikających ze stosunku pracy” w art. 52 § 2 Prawa spółdzielczego.

Zwrócić w tym miejscu należy uwagę na to, że przepis art. 68 § 1 KP odwołuje

się nie tylko do przypadków określonych w odrębnych przepisach, ale i do przepisów

wydanych na podstawie art. 298 KP. Ten ostatni przepis upoważnia Radę Ministrów

do określenia w drodze rozporządzenia w sposób szczególny niektórych praw i obo-

wiązków pracowników zatrudnionych w niektórych działach służby państwowej, w

zakładach opieki zdrowotnej i w jednostkach pomocy społecznej, w jednostkach woj-

skowych i na stanowiskach związanych ze służbą zagraniczną lub z obronnością

kraju, a także zatrudnionych za granicą przez polskie przedsiębiorstwa. W stosunku

do tych kategorii pracowników Rada Ministrów (§ 3 cytowanego przepisu) może, w

drodze rozporządzenia, wprowadzić nawiązywanie stosunku pracy na podstawie

mianowania, a także powołania. Jak z powyższego wynika, ustawodawca dokonał

wyraźnej reglamentacji, co nie pozwala na uznanie, jeśli chodzi o ten szczególny

sposób nawiązywania i rozwiązywania stosunków pracy, że źródłem nawiązania sto-

sunku pracy na podstawie powołania może być akt niższego rzędu, jak np. statut lub

regulamin. Pod tym bowiem względem autonomia woli stron, ze względu na funkcjo-

nowanie w prawie pracy norm jednostronnie bezwzględnie obowiązujących, jest wy-

łączona. Za takim stanowiskiem przemawiają uregulowania między innymi art. 33

10

ust. 1 i art. 44 ustawy z dnia 25 września 1981 r. o przedsiębiorstwach państwowych

(jednolity tekst: Dz.U. z 2002 r. Nr 112, poz. 981 ze zm.), art. 2 pkt 3 ustawy z dnia

22 marca 1990 r. o pracownikach samorządowych (jednolity tekst: Dz.U. z 2001 r. Nr

142, poz. 1593 ze zm.), z których wynika wprost, z jakimi pracownikami i na jakich

stanowiskach nawiązywane są stosunki pracy na podstawie powołania. Takie też

przypadki nawiązania stosunków pracy na podstawie powołania mogą być uznane za

określone w przepisach odrębnych w rozumieniu art. 68 § 1 KP (por. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 9 lutego 2000 r., I PKN 518/99, OSNAPiUS z 2001 r. nr 13, poz.

433 i z dnia 6 czerwca 2000 r., I PKN 698/99, Monitor Prawniczy 2001 r. nr 2, s. 70).

W przepisach Prawa spółdzielczego trudno jest też doszukać się upoważnie-

nia do określenia w statucie spółdzielni stanowisk, na których możliwe jest zatrudnia-

nie na podstawie powołania. Przepis art. 5 § 1 pkt 7 tego Prawa stanowi wprawdzie,

że statut powinien określać zasady i tryb wyboru oraz odwoływania członków orga-

nów spółdzielczych, lecz uregulowanie to należy odnieść do wewnątrzspółdzielczego

trybu konstytuowania tych organów, nie zaś do nawiązywania z tymi członkami sto-

sunków pracy (członek organu spółdzielni może pełnić swoje funkcje niezależnie od

zatrudnienia). Odesłanie do art. 68 KP i art. 52 § 1 Prawa spółdzielczego, należy

więc tak rozumieć, że ustawodawca - niezależnie od aktualnej redakcji art. 68 KP -

niejako „zdaje się” całkowicie na rozwiązania przyjęte w ustawodawstwie pracy. Je-

żeli więc aktualne brzmienie art. 68 KP nie wymienia przypadków (stanowisk), w ja-

kich stosunek pracy nawiązuje się na podstawie powołania, przy czym ustawodawca

w przepisie tym najwyraźniej nie chciał takich przypadków określić i odesłał w tym

względzie do przepisów odrębnych - w których, co widać z dokonanego przeglądu,

stanowiska takie są wymienione, a jednocześnie nie są one wymienione w Prawie

spółdzielczym - to należy uznać, że przepis art. 52 § 1 tego Prawa nie jest przepisem

odrębnym w rozumieniu art. 68 § 1 KP.

Z powyższych względów Sąd Najwyższy podjął uchwałę o treści jak na wstę-

pie.

========================================