III CZP 80/02

Uchwała składu siedmiu sędziów z dnia 27 lutego 2003 r., III CZP 80/02

Sędzia SN Jacek Gudowski (przewodniczący)

Sędzia SN Stanisław Dąbrowski

Sędzia SN Józef Frąckowiak

Sędzia SN Jan Górowski

Sędzia SN Irena Gromska-Szuster (sprawozdawca)

Sędzia SN Elżbieta Skowrońska-Bocian

Sędzia SN Mirosława Wysocka

Sąd Najwyższy na posiedzeniu jawnym w Izbie Cywilnej w dniu 27 lutego

2003 r., przy udziale prokuratora Prokuratury Krajowej Iwony Kaszczyszyn, na

skutek zagadnienia prawnego przedstawionego przez Pierwszego Prezesa Sądu

Najwyższego we wniosku z dnia 22 października 2002 r.:

"Czy odstąpienie na podstawie art. 491 § 1 k.c. lub art. 560 § 2 k.c. od umowy

sprzedaży rzeczy ruchomej powoduje przejście jej własności z powrotem na

zbywcę ?"

podjął uchwałę:

Odstąpienie od umowy sprzedaży rzeczy ruchomej na podstawie art. 491

§ 1 oraz art. 560 § 2 k.c. powoduje przejście własności tej rzeczy z powrotem

na zbywcę.

Uzasadnienie

Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego, działając na podstawie art. 16 ust. 2

ustawy z dnia 20 września 1984 r. o Sądzie Najwyższym (jedn. tekst: Dz.U. z

1994 r. Nr 13, poz. 48 ze zm.), którego odpowiednikiem jest art. 60 § 1 obecnie

obowiązującej ustawy z dnia 23 listopada 2002 r. o Sądzie Najwyższym (Dz.U.

Nr 240, poz. 2052), wystąpił z wnioskiem o rozpoznanie przez skład siedmiu

sędziów Sądu Najwyższego zagadnienia prawnego, powołując się na rozbieżności

w orzecznictwie. Wskazał, że jednolita regulacja ustawowa dotycząca odstąpienia

od umowy sprzedaży nieruchomości i rzeczy ruchomych oraz ugruntowane

stanowisko Sądu Najwyższego, zgodnie z którym odstąpienie od umowy sprzedaży

nieruchomości nie przenosi jej własności z powrotem na zbywcę, mogłyby

uzasadniać przyjęcie takiego samego skutku odstąpienia od umowy sprzedaży

rzeczy ruchomych. Występujące różnice w uregulowaniu obrotu nieruchomościami i

rzeczami ruchomymi oraz celowość uproszczenia obrotu ruchomościami i

ułatwienia realizacji ustawowego prawa odstąpienia od umowy sprzedaży takich

rzeczy, może jednak przemawiać za przyjęciem rzeczowego skutku odstąpienia od

umowy sprzedaży rzeczy ruchomych, tym bardziej, że – w ocenie Pierwszego

Prezesa Sądu Najwyższego – argumenty natury prawnej, stanowiące podstawę

przyjęcia obligacyjnego tylko skutku odstąpienia od umowy sprzedaży ruchomości,

nie są dostatecznie przekonywające i nie podważają argumentów przemawiających

za rzeczowym skutkiem tej czynności.

Prokurator Prokuratury Krajowej wnosił o udzielenie odpowiedzi, że

odstąpienie od umowy sprzedaży rzeczy ruchomej na podstawie art. 491 § 1 lub art.

560 § 2 k.c. nie powoduje przejścia własności tej rzeczy z powrotem na zbywcę,

lecz stwarza dla stron obowiązek wzajemnego zwrotu otrzymanych świadczeń (art.

494 k.c.), a dla wywołania skutków rzeczowych odstąpienia od umowy sprzedaży

konieczne jest ponowne przeniesienie przez kupującego własności rzeczy na

zbywcę.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Istota przedstawionego zagadnienia prawnego sprowadza się do pytania, czy

wykonanie ustawowego prawa odstąpienia od umowy sprzedaży rzeczy ruchomej

rodzi skutek rozporządzający, powodując przejście własności rzeczy z powrotem na

zbywcę, czy jedynie skutek obligacyjny, polegający na przyznaniu sprzedawcy tylko

roszczenia o powrotne przeniesienie własności rzeczy.

Regulacja prawna odnosząca się do tego zagadnienia, zawarta bezpośrednio

w art. 491 § 1 oraz art. 560 § 2 k.c., odwołujących się do art. 494 k.c., nie rozróżnia

skutków odstąpienia od umowy sprzedaży w zależności od tego, czy przedmiotem

umowy były nieruchomości, czy rzeczy ruchome. Podobnie, brak takiego

rozróżnienia w art. 535 w związku z art. 155 i 156 k.c., dotyczących zawarcia

umowy sprzedaży i jej skutków. Ustawodawca jednolicie uregulował zatem zarówno

zawarcie umowy sprzedaży i jej skutki, jak i odstąpienie od umowy sprzedaży i jego

skutki, niezależnie od tego, czy przedmiotem tych czynności są nieruchomości, czy

rzeczy ruchome.

Za ugruntowane w orzecznictwie Sądu Najwyższego należy uznać

stanowisko, zgodnie z którym odstąpienie od umowy sprzedaży nieruchomości, a

także inne podobne czynności prawne, takie jak odstąpienie od umowy

przeniesienia prawa użytkowania wieczystego oraz rozwiązanie umowy sprzedaży

nieruchomości, wywierają jedynie skutek obligacyjny, nie powodując automatycznie

przejścia własności nieruchomości z powrotem na zbywcę i wymagają złożenia

przez strony stosownego oświadczenia woli o powrotnym przeniesieniu własności.

Stanowisko takie zajął Sąd Najwyższy w uzasadnieniu uchwały z dnia 17 listopada

1993 r., III CZP 156/93 (OSNC 1994, nr 6, poz. 128), dotyczącej odstąpienia od

umowy przeniesienia prawa użytkowania wieczystego gruntu i sprzedaży

znajdujących się na nim budynków, w uzasadnieniu uchwały składu siedmiu

sędziów z dnia 30 listopada 1994 r., III CZP 130/94 (OSNC 1995, nr 3, poz. 42)

dotyczącej odstąpienia od umowy sprzedaży nieruchomości oraz w uchwale z dnia

27 kwietnia 1994 r., III CZP 60/94 ("Biuletyn SN" 1994, nr 4, s.16), dotyczącej

rozwiązania umowy sprzedaży nieruchomości. Podobne stanowisko zajął Sąd

Najwyższy w innych orzeczeniach, odnoszących się do skutków odwołania

darowizny nieruchomości (np. uchwała składu siedmiu sędziów z dnia 7 stycznia

1967 r., III CZP 32/66, OSNCP 1968, nr 12, poz. 199 i w uchwała pełnego składu

Izby Cywilnej z dnia 28 września 1979 r., III CZP 15/79, OSNCP 1980, nr 4, poz.

63). Regulacja zawarta w art. 898 § 2 k.c. różni się od unormowania dotyczącego

odstąpienia od umowy sprzedaży m.in. tym, że odwołuje się do przepisów o

bezpodstawnym wzbogaceniu, które nie mają zastosowania do skutków

ustawowego odstąpienia od umowy.

Jednolite unormowanie skutków zawarcia oraz odstąpienia od umowy

sprzedaży nieruchomości i rzeczy ruchomych, a także ugruntowane stanowisko

Sądu Najwyższego o jedynie obligacyjnych skutkach odstąpienia od umowy

sprzedaży nieruchomości, nie przesądzają trafności takiego samego stanowiska w

odniesieniu do skutków odstąpienia od umowy sprzedaży rzeczy ruchomych. Sąd

Najwyższy w uzasadnieniu uchwały z dnia 30 listopada 1994 r. wyraźnie zastrzegł,

że zajęte w niej stanowisko dotyczy wyłącznie skutków odstąpienia od umowy

sprzedaży nieruchomości i nie obejmuje obrotu innymi rzeczami. Podobnie jak w

orzeczeniach dotyczących odstąpienia od umowy sprzedaży nieruchomości, skutek

obligacyjny tej czynności wywiódł przede wszystkim ze szczególnych ograniczeń

odnoszących się tylko do obrotu nieruchomościami oraz wymogu zapewnienia

pewności takiego obrotu, a więc ze względów celowościowych, dotyczących

nieruchomości, a nie z wykładni gramatycznej i systemowej.

Stanowisko Sądu Najwyższego w przedmiocie oceny skutków skorzystania

przez stronę z ustawowego prawa odstąpienia od umowy sprzedaży rzeczy

ruchomych nie jest jednolite. Stwierdzić trzeba, że także stanowisko doktryny,

zarówno co do oceny skutków odstąpienia od umowy sprzedaży nieruchomości, jak

i rzeczy ruchomych, jest rozbieżne i wyraźnie dzieli się na dwa kierunki;

przyjmujące obligacyjne albo rzeczowe skutki tej czynności.

W judykaturze Sądu Najwyższego podział ten znalazł odzwierciedlenie w kilku

orzeczeniach. W wyroku z dnia 26 listopada 1997 r., II CKN 458/97 (OSNC 1998, nr

5, poz. 84), dotyczącym skutków odstąpienia od umowy sprzedaży rzeczy ruchomej

przez kupującego z powodu wady tej rzeczy (art. 560 § 1 k.c.), Sąd Najwyższy

stwierdził, że czynność ta powoduje przejście własności rzeczy z powrotem na

zbywcę, a więc wywołuje skutek rzeczowy. Takie samo stanowisko zajął Sąd

Najwyższy w wyroku z dnia 22 stycznia 2002 r., V CKN 660/00 (OSP 2003, nr 1,

poz. 2) w odniesieniu do skutków odstąpienia sprzedawcy od umowy sprzedaży

rzeczy ruchomej z przyczyn określonych w art. 491 § 1 k.c. W uzasadnieniu tych

orzeczeń opowiedział się za taką wykładnią przepisów dotyczących ustawowego

odstąpienia od umowy sprzedaży rzeczy ruchomych, która prowadziłaby do

uproszczenia i ułatwienia stronom możliwości skorzystania z tego prawa. Wskazał,

że wykładnia tych przepisów, przy zastosowaniu także w drodze analogii przepisu

art. 395 § 2 k.c., dotyczącego skutków umownego prawa odstąpienia od umowy,

uzasadnia przyjęcie skutku rzeczowego odstąpienia od umowy sprzedaży, a

argumenty, które legły u podstaw ugruntowanego stanowiska Sądu Najwyższego o

obligacyjnych skutkach odstąpienia od umowy sprzedaży nieruchomości, nie mają

zastosowania do odstąpienia od umowy sprzedaży rzeczy ruchomych.

Powyższe stanowisko pozostaje w nurcie orzecznictwa przyjmującego skutek

rzeczowy także innych, podobnych czynności prawnych, w tym rozwiązania umowy

dożywocia (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 28 maja 1973 r., III CRN 118/73,

OSNCP 1974, nr 5, poz. 93 oraz uchwała z dnia 4 lipca 1997 r., III CZP 31/97,

OSNC 1998, nr 1, poz. 2), rozwiązania umowy przekazania gospodarstwa rolnego

(uchwała z dnia 5 maja 1993 r., III CZP 9/93, OSNC 1993, nr 12, poz. 215) oraz

odwołania darowizny (uchwała z dnia 17 października 1963 r., III CO 51/63, OSNC

1964, nr 9, poz. 170).

W wyroku z dnia 26 marca 2002 r., II CKN 806/99 ("Monitor Prawniczy" 2003,

nr 2, s. 88), dotyczącym odstąpienia od umowy sprzedaży rzeczy ruchomej przez

kupującego z powodu wady tej rzeczy, Sąd Najwyższy, powołując się m.in. na

uniwersalny charakter regulacji dotyczącej odstąpienia od umowy sprzedaży

zawartej w art. 494 k.c. oraz utrwalone orzecznictwo co do obligacyjnego jedynie

skutku odstąpienia od umowy sprzedaży nieruchomości, przyjął natomiast także

tylko taki skutek odstąpienia od umowy sprzedaży rzeczy ruchomej. Stwierdził, że

art. 494 k.c. w sposób wyczerpujący reguluje wszystkie skutki odstąpienia od

umowy sprzedaży, co sprawia, że jest przepisem szczególnym w stosunku do art.

156 k.c., który nie ma zastosowania, podobnie jak nie może mieć zastosowania,

nawet w drodze analogii, przepis art. 395 § 2 k.c., odnoszący się tylko do

umownego odstąpienia od umowy. Uznał, że treść art. 494 k.c. wskazuje na

obligacyjny jedynie skutek odstąpienia od umowy sprzedaży, zobowiązując

kupującego do zwrotu świadczenia jakie otrzymał, tj. do zwrotu zarówno posiadania

rzeczy, jak i prawa własności do niej. Oznacza to, że po odstąpieniu od umowy

sprzedaży własność rzeczy nie powraca automatycznie do sprzedawcy i strony

muszą zawrzeć umowę przenoszącą własność z powrotem na zbywcę.

Należy podzielić pogląd, że art. 494 k.c., do którego wprost lub w sposób

dorozumiany odsyłają art. 560 § 2 i art. 491 §1 k.c., nie reguluje skutków

odstąpienia od umowy sprzedaży w zakresie własności rzeczy, podobnie jak

skutków takich nie regulują wskazane przepisy o odstąpieniu od umowy sprzedaży

rzeczy z powodu wady oraz z powodu zwłoki jednej ze stron w wykonaniu

zobowiązania z umowy wzajemnej. Przepis art. 494 k.c. stanowi jedynie, że strona

odstępująca od umowy wzajemnej obowiązana jest zwrócić drugiej stronie

wszystko, co otrzymała od niej na mocy umowy; może żądać nie tylko zwrotu tego,

co świadczyła, lecz również naprawienia szkody wynikłej z niewykonania

zobowiązania. Treść art. 494 k.c. oraz usytuowanie w księdze trzeciej kodeksu

cywilnego dotyczącej zobowiązań, w tytule normującym wykonanie zobowiązań i

skutki ich niewykonania, wskazuje, że reguluje on jedynie obowiązki stron

odstępujących od umowy wzajemnej, nie przesądzając skutków takiego odstąpienia

w sferze własności rzeczy będącej przedmiotem umowy. Skutków tych należy

poszukiwać w księdze drugiej kodeksu cywilnego, odnoszącej się do własności, a w

szczególności w przepisach art. 155 i 156 k.c., dotyczących przeniesienia własności

rzeczy, które mają zastosowanie do uregulowanej w art. 535 k.c. umowy sprzedaży.

Przepis art. 155 § 1 k.c., stanowiąc, że umowa sprzedaży, zamiany, darowizny

lub inna umowa zobowiązująca do przeniesienia własności rzeczy oznaczonej co

do tożsamości przenosi własność na nabywcę, chyba że przepis szczególny

stanowi inaczej albo że strony inaczej postanowiły, przesądził co do zasady skutek

zobowiązująco-rozporządzający umowy przenoszącej własność rzeczy oznaczonej

co do tożsamości. W przeciwieństwie do regulacji zawartej w art. 43 dekretu z dnia

11 października 1946 r. – Prawo rzeczowe (Dz.U. Nr 1, poz. 1 ze zm. – dalej:

"Pr.rzecz."), która nie była jednoznaczna i mogła dawać podstawy do przyjęcia, że

umowa przeniesienia własności miała charakter wyłącznie umowy rzeczowej.

Celem jej było wykonanie uprzednio zawartej umowy zobowiązującej do

przeniesienia własności rzeczy, a więc, że chodziło o dwie odrębne czynności

prawne, unormowanie zawarte w art. 155 k.c. świadczy, według przeważających

poglądów doktryny, o przyjęciu przez ustawodawcę konstrukcji jednej umowy

przenoszącej własność rzeczy, stanowiącej jedną czynność prawną o podwójnym

skutku zobowiązująco-rozporządzającym. Nie ulega też wątpliwości, że w świetle

art. 156 k.c., przeniesienie własności każdej rzeczy jest czynnością prawną

kauzalną, co nie było oczywiste w odniesieniu do przeniesienia własności rzeczy

ruchomych pod rządami regulacji zawartej w art. 44 Pr.rzecz.

Powyższe, istotne zmiany ustawodawcze nie mogą pozostać bez wpływu na

wykładnię zarówno omawianych przepisów dotyczących skutków umowy

przenoszącej własność rzeczy, jak i w konsekwencji skutków odstąpienia od takiej

umowy. Skoro bowiem zgodnie z art. 156 k.c. umowa przeniesienia własności ma

charakter kauzalny, a zgodnie z art. 155 § 1 k.c. jest umową o skutku

zobowiązująco-rozporządzającym, to odstąpienie od umowy sprzedaży, niweczące

przyczynę jej zawarcia, prowadzi do upadku obu skutków umowy przenoszącej

własność, zarówno skutku zobowiązującego, jak i rzeczowego. Sąd Najwyższy

wskazał już na to w powołanych uchwałach z dnia 27 kwietnia 1994 r., III CZP

60/94 oraz z dnia 30 listopada 1994 r., III CZP 130/94, a także, w odniesieniu do

skutków odwołania darowizny, w uchwale z dnia 17 października 1963 r., III CO

51/63. Odstąpienie od umowy sprzedaży rzeczy oznaczonej co do tożsamości

powoduje zatem ex tunc powrót własności rzeczy do zbywcy. Powrót ten następuje

z mocy ustawy (art. 155 § 1 i art. 156 § 2 k.c.), a nie na podstawie jednostronnego

oświadczenia woli o odstąpieniu od umowy, które powoduje jedynie upadek

przyczyny sprzedaży, co z mocy prawa niweczy jej skutek rozporządzający. Skutek

rzeczowy odstąpienia od umowy sprzedaży rzeczy ruchomych wynika zatem z

regulacji zawartej w omawianych przepisach, art. 494 k.c. normuje zaś jedynie

wzajemne zobowiązania i rozliczenia stron wynikające z odstąpienia od umowy i nie

może być uznany za przepis szczególny w stosunku do art. 156 k.c. (...)

Podobne skutki wywołuje wykonanie umownego prawa odstąpienia od umowy

uregulowanego w art. 395 § 2 k.c. W przepisie tym ustawodawca wyraźnie

stwierdził, że w razie wykonania prawa odstąpienia umowa uważana jest za nie

zawartą, a to co strony już świadczyły, ulega zwrotowi w stanie niezmienionym,

chyba że zmiana była konieczna w granicach zwykłego zarządu. Powszechnie

przyjmuje się w literaturze przedmiotu, że umowne prawo odstąpienia działa ex tunc

i w wyniku jego wykonania umowę traktuje się jakby nigdy nie była zawarta.

Jednostronne oświadczenie woli o odstąpieniu od umowy powoduje więc, że

sytuacja prawna wraca do stanu sprzed zawarcia umowy, tak jakby jej w ogóle nie

było, co przy odstąpieniu od umowy sprzedaży oznacza automatyczny powrót

własności rzeczy do zbywcy. Nie ma racjonalnych powodów, by inne skutki

wywoływało skorzystanie przez strony z ustawowego prawa odstąpienia od umowy

sprzedaży, tym bardziej, że nie uzasadnia ich także przedstawiona wyżej wykładnia

przepisów regulujących ustawowe prawo odstąpienia od umowy wzajemnej,

wynikająca z określonego w art. 155 i 156 k.c. charakteru umowy przenoszącej

własność.

Nawiązanie do tych przepisów wymaga rozważenia, czy dla skutków

odstąpienia od umowy sprzedaży ma znaczenie dokonane w art. 155 k.c.

rozróżnienie przejścia własności rzeczy oznaczonych co do tożsamości i co do

gatunku i przyjęcie, że sama umowa zobowiązująca do przeniesienia własności

przenosi własność jedynie rzeczy oznaczonych co do tożsamości, natomiast jeśli

przedmiotem takiej umowy są rzeczy oznaczone tylko co do gatunku albo rzeczy

przyszłe, do przeniesienia własności potrzebne jest przeniesienie posiadania

rzeczy. Rozważenia zatem wymaga, czy jeżeli przedmiotem umowy sprzedaży była

rzecz oznaczona tylko co do gatunku, to w razie odstąpienia od umowy, dla

powrotnego przejścia własności rzeczy na zbywcę konieczne jest także

przeniesienie jej posiadania w sposób przewidziany w przepisach art. 348-351 k.c.

Wprawdzie jest oczywiste, że z chwilą zawarcia umowy sprzedaży strony dokonały

wyboru i indywidualizacji rzeczy oznaczonej tylko co do gatunku, w związku z czym

stała się ona rzeczą oznaczoną co do tożsamości, niemniej można twierdzić, iż

oznacza to tylko konkretyzację świadczenia, nie zmienia zaś charakteru rzeczy,

która z punktu widzenia obiektywnej klasyfikacji ustawowej pozostaje nadal rzeczą

oznaczoną tylko co do gatunku i mają do niej zastosowanie przepisy kodeksu

cywilnego dotyczące takich właśnie rzeczy. Wykładnia taka nie jest uzasadniona,

nie można bowiem pomijać, że przewidziany w art. 155 § 2 k.c. wymóg

przeniesienia posiadania rzeczy oznaczonej co do gatunku dotyczy umownego

przeniesienia własności rzeczy i uzasadniony jest koniecznością wyboru oraz

indywidualizacji rzeczy będącej przedmiotem umowy spośród wielu innych rzeczy

seryjnych, powtarzalnych i zastępowalnych.

Odstąpienie od umowy sprzedaży jest natomiast jednostronną czynnością

prawną, niweczącą przyczynę przeniesienia własności i powodującą z mocy ustawy

przeniesienie własności określonej rzeczy z powrotem na zbywcę. Dotyczy już

zindywidualizowanej, konkretnej rzeczy oznaczonej co do tożsamości, będącej

przedmiotem umowy sprzedaży. Własność tej określonej rzeczy powraca do

sprzedawcy i ją właśnie, a nie inną wybraną z gatunku, ma obowiązek zwrócić

kupujący. Nie ma więc podstaw, by do powrotnego przejścia własności stosować

wymóg przeniesienia posiadania rzeczy wprowadzony przez ustawodawcę przy

umownym przeniesieniu własności rzeczy oznaczonej co do gatunku dla

osiągnięcia celu, jaki przy odstąpieniu od umowy w ogóle nie występuje, rzecz już

bowiem uprzednio została zindywidualizowana. W uzasadnieniu wyroku z dnia 12

lutego 1997 r., II CKN 94/96 (OSNC 1997, nr 6-7, poz. 85) Sąd Najwyższy zajął

zbliżone stanowisko, uznając za błędny pogląd, że skuteczność odstąpienia od

umowy uwarunkowana jest zwrotem rzeczy, i wskazując, iż zwrot rzeczy jest

skutkiem odstąpienia, a nie warunkiem jego bytu.

Przejście własności rzeczy ruchomej z powrotem na zbywcę następuje zatem

z chwilą dojścia do wiadomości kontrahenta oświadczenia woli o odstąpieniu od

umowy sprzedaży, niezależnie od tego, kiedy nastąpiło powrotne przeniesienie

posiadania rzeczy.

Dla określenia sposobu i momentu powrotnego przejścia własności rzeczy

ruchomej przy odstąpieniu od umowy sprzedaży oraz związanych z tym skutków nie

ma też znaczenia unormowanie zawarte w art. 548 k.c. Przepis ten nie reguluje ani

sposobu przejścia własności przy umowie sprzedaży, ani skutków przeniesienia

własności rzeczy, a jedynie, w swoisty sposób, skutki wydania rzeczy w wykonaniu

umowy sprzedaży. Nie ma więc podstaw do przenoszenia tej swoistej regulacji do

instytucji odstąpienia od umowy sprzedaży, którego skutki obligacyjne uregulowane

zostały w szczególny i odmienny sposób w art. 494 i 496 k.c. Stwierdzić trzeba, że

po odstąpieniu od umowy sprzedaży i powrotnym przejściu własności rzeczy na

zbywcę, wzajemne rozliczenia stron będą odbywały się według tych przepisów,

a w kwestiach w nich nieuregulowanych, według zasad art. 224-230 k.c.

Z chwilą skutecznego odstąpienia od umowy sprzedaży przez którąkolwiek ze

stron, sprzedawca staje się z powrotem właścicielem rzeczy, kupujący zaś,

korzystający z prawa zatrzymania, jest jej posiadaczem zależnym. Od tej chwili

sprzedawcę jako właściciela obciążać będą daniny publiczne związane z

własnością rzeczy, a także ciężary i korzyści cywilnoprawne oraz ryzyko

przypadkowej utraty rzeczy, które ciąży na właścicielu (casum senti dominus).

Będzie mu przysługiwało roszczenie o wydanie rzeczy za jednoczesnym

zaoferowaniem zwrotu ceny, natomiast kupujący, jeśli posiada rzecz w ramach

prawa zatrzymania, nie może z niej korzystać i obowiązany jest do zapłaty

sprzedawcy (właścicielowi) wynagrodzenia za używanie rzeczy. Na kupującym

spoczywa też odpowiedzialność za zawinioną utratę, uszkodzenie i zużycie rzeczy

(por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 3 lipca 1980 r., II CR 190/80, OSNCP 1981,

nr 1, poz. 18 oraz uzasadnienie uchwały pełnego składu Izby Cywilnej Sądu

Najwyższego z dnia 30 grudnia 1988 r., III CZP 48/88, OSNCP 1989, nr 3, poz. 36).

Następstwem odstąpienia od umowy na podstawie art. 560 § 2 k.c. w związku

z art. 494 k.c. jest rozwiązanie umowy sprzedaży ex tunc oraz obowiązek zwrotu

świadczeń w naturze, co oznacza, że kupujący obowiązany jest zwrócić sprzedaną

mu rzecz z wadami a sprzedawca cenę. Wzajemny zwrot świadczeń obejmuje

rzecz w takim stanie, w jakim znajdowała się ona w chwili złożenia oświadczenia

woli o odstąpieniu od umowy, przy założeniu normalnej eksploatacji. Kupujący,

zwracając rzecz, nie jest zobowiązany do wynagrodzenia sprzedawcy za normalne

jej zużycie, które nastąpiło przy prawidłowym używaniu do chwili odstąpienia od

umowy. Obowiązek taki natomiast istnieje, gdy zmniejszenie wartości rzeczy było

następstwem takich okoliczności, za które kupujący ponosi odpowiedzialność, jak i

następstwem korzystania z rzeczy po skutecznym złożeniu oświadczenia woli o

odstąpieniu od umowy.

Trzeba stwierdzić, że choć przedstawione stanowisko może wskazywać na

skutek rzeczowy odstąpienia od umowy, to jednak także w razie przyjęcia skutku

jedynie obligacyjnego należałoby uznać, iż kupujący, choć po odstąpieniu od

umowy pozostaje właścicielem rzeczy, nie może jej używać, jeśli korzysta z prawa

zatrzymania, korzystającemu z prawa zatrzymania nie służy bowiem prawo

używania rzeczy. W tym zakresie zatem sytuacja prawna odstępującego od umowy

nabywcy jest podobna, niezależnie od tego, czy przyjmuje się skutek rzeczowy, czy

obligacyjny odstąpienia, tym bardziej, że także przy przyjęciu skutku jedynie

obligacyjnego, na odstępującym od umowy nabywcy ciąży obowiązek zwrotu

sprzedawcy rzeczy w stanie nie zmienionym od czasu odstąpienia od umowy i

obowiązek zapłaty odszkodowania, jeśli stan rzeczy uległ pogorszeniu z jego winy

po odstąpieniu od umowy. Przyjęcie skutku jedynie obligacyjnego pogarszałoby

sytuację prawną odstępującego od umowy nabywcy w tym, że na nim jako na

właścicielu rzeczy spoczywałby aż do chwili przeniesienia własności rzeczy na

sprzedawcę, co może być odległe w czasie, zarówno ciężar przypadkowej utraty,

uszkodzenia i zużycia rzeczy, jak i obowiązek ponoszenia ciężarów publicznych i

cywilnoprawnych związanych z własnością rzeczy. Nie równoważyłaby tego

możliwość czerpania korzyści z własności rzeczy, jeśli zważyć, że, jak wskazano, z

reguły byłaby ona jedynie hipotetyczna.

Podkreślić też należy, co stwierdził Sąd Najwyższy w uzasadnieniach

wyroków z dnia 26 listopada 1997 r. i z dnia 22 stycznia 2002 r., że przyjęcie

jedynie obligacyjnego skutku odstąpienia od umowy sprzedaży rzeczy ruchomych

prowadziłoby do utrudnienia w istotny sposób wykonanie tego prawa stronie

odstępującej od umowy. Powodowałoby bowiem w konsekwencji konieczność

zawarcia umowy przenoszącej z powrotem własność rzeczy na zbywcę po

odstąpieniu od umowy, a w razie braku zgody drugiej strony, konieczność

wytoczenia powództwa o złożenie stosownego oświadczenia woli w trybie art. 64

k.c. Mogłoby to na długi czas odsunąć powrotne przeniesienie własności rzeczy i

uwolnienie się odstępującego od niekorzystnej dla niego umowy, co znacznie

utrudniałoby wykonanie ustawowego prawa odstąpienia i osiągnięcie jego

przewidzianego przez ustawę celu. Nie byłoby to uzasadnione ani w obrocie

konsumenckim, ani w obrocie profesjonalnym, zarówno ze względu na masowy

charakter sprzedaży rzeczy ruchomych, jak i cel ustawowego odstąpienia od takich

umów. Te okoliczności wymagają przyjęcia rozwiązań względnie prostych i

dostępnych dla przeciętnych uczestników tego obrotu, ułatwiających

odstępującemu od umowy szybkie uwolnienie się od jej skutków, tym bardziej, że

podstawą skutecznego odstąpienia od umowy są okoliczności świadczące

o niesolidności kontrahenta.

Należy podkreślić, że przepisy ustawy z dnia 27 lipca 2002 r. o szczególnych

warunkach sprzedaży konsumenckiej oraz o zmianie Kodeksu cywilnego (Dz.U. Nr

141, poz. 1176) nie zawierają uregulowań, które mogłyby przemawiać na rzecz

jednej z omawianych tu możliwości wykładni przepisów o odstąpieniu od umowy

sprzedaży rzeczy ruchomych, jak również nie uzasadniają różnicowania skutków

odstąpienia od umowy w zależności od tego, czy chodzi o obrót profesjonalny czy

konsumencki. Nie ma więc podstaw do przeprowadzania tego rodzaju rozróżnienia.

Istnieją natomiast podstawy do różnicowania skutków odstąpienia od umowy

sprzedaży nieruchomości i rzeczy ruchomych. Obrót rzeczami ruchomymi nie

podlega takim ograniczeniom ani szczególnym wymaganiom, jak obrót

nieruchomościami, wystarczającą zaś gwarancją jego pewności są m.in. przepisy

art. 169 k.c., brak zatem takich okoliczności, które w odniesieniu do nieruchomości

uzasadniały przyjęcie jedynie obligacyjnego skutku odstąpienia od umowy

sprzedaży. Jednocześnie wskazane wyżej odrębności obrotu nieruchomościami i

rzeczami ruchomymi sprawiają, że postulat zachowania jednolitej wykładni

przepisów zawierających taką samą regulację prawną musi ustąpić przed

koniecznością uwzględnienia powyższych istotnych różnic.

Z tych względów Sąd Najwyższy podjął uchwałę, jak na wstępie (art. 1 ust. 1

lit. b w związku z art. 60 § 1 i art. 61 § 1 ustawy z dnia 23 listopada 2002 r. o Sądzie

Najwyższym, Dz.U. Nr 240, poz. 2052).