II UK 178/02

Wyrok z dnia 5 marca 2003 r.

II UK 178/02

Wypłata pracownikowi odszkodowania z tytułu stałego lub długotrwałe-

go uszczerbku na zdrowiu powoduje zmniejszenie jednorazowego odszkodo-

wania należnego członkom rodziny poszkodowanego pracownika, który zmarł

wskutek następstw choroby zawodowej.

Przewodniczący SSN Krystyna Bednarczyk, Sędziowie SN: Beata Gudowska,

Zbigniew Myszka (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 5 marca 2003 r. sprawy

z wniosku Eleonory N., z udziałem zainteresowanego „E.-H.” Spółki Akcyjnej w E.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w O. o jednorazowe od-

szkodowanie, na skutek kasacji zainteresowanego „E.-H.” Spółki Akcyjnej w E. od

wyroku Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 20 lutego 2002 r. [...]

z m i e n i ł zaskarżony wyrok i oddalił apelację.

U z a s a d n i e n i e

Sąd Apelacyjny-Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Gdańsku wyro-

kiem z dnia 20 lutego 2002 r. zmienił zaskarżony przez Zakład Ubezpieczeń Spo-

łecznych-Oddział w O. wyrok Sądu Okręgowego-Wydziału Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w Elblągu z dnia 14 listopada 2000 r., zmieniający decyzję organu

ubezpieczeń społecznych i przyznający wnioskodawczyni Eleonorze N. prawo do

jednorazowego odszkodowania z tytułu śmierci jej męża Bronisława N. wskutek cho-

roby zawodowej, w ten sposób, że oddalił odwołanie wnioskodawczyni. W sprawie tej

ustalono, że zmarły Bronisław N. był pracownikiem uspołecznionego zakładu pracy w

latach 1967-1975 i w tym okresie był narażony na powstanie choroby zawodowej

(pylicy płuc). W związku z ustaleniem orzeczeniami Obwodowej Komisji Lekarskiej

uszczerbku na zdrowiu, a następnie jego zwiększenia, Bronisław N. w dniu 23

czerwca 1976 r. otrzymał od zakładu pracy odszkodowanie z tytułu stwierdzonego

2

uszczerbku na zdrowiu spowodowanego chorobą zawodową, a w dniu 13 maja 1996

r. odszkodowanie z tytułu zwiększenia się tego uszczerbku oraz w dniu 23 maja 1996

r. odszkodowanie z tytułu zaliczenia go do I grupy inwalidów w związku z tą chorobą.

Niesporne było, że zakład pracy zatrudniający go ulegał przekształceniom, które

spowodowały, iż aktualnie jego następcą prawnym jest zainteresowana „E.-H.”

Spółka Akcyjna w E., w której podmioty sektora prywatnego mają ponad 50% akcji,

przez co przysługuje jej status pracodawcy nieuspołecznionego. Bronisław N. zmarł

w dniu 13 grudnia 1999 r., a Lekarz Orzecznik ZUS ustalił związek jego śmierci ze

stwierdzoną chorobą zawodową (pylica płuc). Decyzją z dnia 6 września 2000 r. Za-

kład Ubezpieczeń Społecznych odmówił żonie zmarłego przyznania jednorazowego

odszkodowania z tytułu tego zgonu spowodowanego chorobą zawodową, twierdząc,

iż przysługuje jej to odszkodowanie od zakładu pracy. Elementem decydującym o

takim przekonaniu był „uspołeczniony” status prawny byłego pracodawcy Bronisława

N. w dacie ustalania uszczerbku na zdrowiu, a następnie w datach wydawania kolej-

no orzeczeń z tytułu zwiększenia się tego uszczerbku. W związku z tym jednorazowe

odszkodowanie należne członkom rodziny jako integralna część wypłaconych od-

szkodowań przysługuje od byłego pracodawcy.

Stanowiska tego nie podzielił Sąd Okręgowy, który przyjął, iż koniecznym ty-

tułem prawnym do nabycia prawa do jednorazowego odszkodowania z tytułu śmierci

pracownika wskutek następstw choroby zawodowej był zgon ubezpieczonego, który

spowodował powstanie po stronie członków jego rodziny ustawowego prawa do jed-

norazowego odszkodowania z ustawy wypadkowej. W tej dacie były zakład pracy

zmarłego był już pracodawcą nieuspołecznionym, dlatego nie było podstaw praw-

nych od obciążania go obowiązkiem wypłaty należnego odszkodowania. Jednorazo-

we odszkodowanie przysługujące na podstawie art. 12 ust. 1 ustawy wypadkowej nie

jest integralną częścią odszkodowań wypłaconych Bronisławowi N. za jego życia na

podstawie art. 9 ust. 1 oraz art. 11 ust. 1 i 2 ustawy wypadkowej. Status prawny pra-

codawcy z daty śmierci pracownika wskutek choroby zawodowej wyznaczał podmiot

zobowiązany do wypłaty jednorazowego odszkodowania z tytułu zgonu ubezpieczo-

nego. Skoro w tej dacie były pracodawca był nieuspołecznionym zakładem pracy w

rozumieniu przepisów prawa ubezpieczeń społecznych, to członkom rodziny zmarłe-

go pracownika jednorazowe odszkodowanie przysługiwało od Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych na podstawie art. 32 ust. 1 pkt 2 ustawy wypadkowej.

3

Odmiennie ocenił sprawę Sąd Apelacyjny uznając, iż Sąd Okręgowy naruszył

art. 32 ust. 2 pkt 2 ustawy wypadkowej, który przewidywał, iż zakładem pracy, od któ-

rego przysługuje odszkodowanie w razie choroby zawodowej, jest zakład pracy za-

trudniający pracownika w czasie, kiedy stwierdzono stały lub długotrwały uszczerbek

na zdrowiu. Jeżeli w czasie pracy w tym zakładzie pracownik nie był narażony na

powstanie lub nawrót tej choroby, świadczenia te przysługiwały od zakładu pracy, w

którym takie narażenie występowało. Sąd Apelacyjny zwrócił uwagę, iż odszkodowa-

nia pobrane za życia przez Bronisława N. z tytułu stwierdzonego uszczerbku na

zdrowiu spowodowanego następstwami pylicy płuc, a następnie jego zwiększania

się, otrzymał on od byłego pracodawcy, który w czasie ustalania rozmiaru tych

uszczerbków i wypłaty odszkodowań miał uspołeczniony status prawny. Dopiero od

października 1998 r. następca prawny tego pracodawcy stał się nieuspołecznionym

zakładem pracy. W ocenie Sądu Apelacyjnego, nie miało to jednak wpływu na usta-

lenie podmiotu zobowiązanego do wypłaty odszkodowania z tytułu śmierci pracow-

nika w związku z chorobą zawodową, albowiem element „uspołecznienia” zakładu

pracy występował w datach ustalenia uszczerbku na zdrowiu ubezpieczonego

wskutek choroby zawodowej w datach kolejnych orzeczeń lekarskich ustalających

uszczerbek na zdrowiu Bronisława N. W konsekwencji jednorazowe odszkodowanie

dla członków rodziny zmarłego „jako integralną część odszkodowań” powinien wy-

płacić zakład pracy zatrudniający Bronisława N., kiedy to był on narażony na chorobę

zawodową. Oznacza to, że „późniejsza zmiana charakteru zakładu pracy na nie-

uspołeczniony nie ma wpływu na obowiązek zapłaty odszkodowania przez zakład

pracy już nieuspołeczniony”. Z dniem powstania Spółki Akcyjnej „E.-H.” w E. - Zakład

Ubezpieczeń Społecznych przejął zobowiązania w zakresie uszczerbków na zdrowiu

związanych z chorobami zawodowymi zaistniałymi po sprywatyzowaniu przedsię-

biorstwa. Bez znaczenia dla takiej konstatacji było to, że śmierć Bronisława N. na-

stąpiła po zmianie statusu prawnego byłego pracodawcy, skoro istotnym elementem

było ustalenie, kiedy zaistniała choroba zawodowa „i pozostający w związku z nią

uszczerbek na zdrowiu zmarłego, a w konsekwencji również i śmierć Bronisława N.

Za tym idzie więc kolejne ustalenie, czy w tym czasie, kiedy zaistniała choroba za-

wodowa stwierdzona stosowną decyzją i wynikający z niej uszczerbek na zdrowiu

zakład pracy, w którym Bronisław N. był zatrudniony miał status uspołecznionego”. W

konsekwencji Sąd Apelacyjny uznał, iż organ ubezpieczeń społecznych nie przejmo-

wał zobowiązań byłego uspołecznionego zakładu pracy w zakresie odszkodowań z

4

tytułu chorób zawodowych, które miały miejsce przed prywatyzacją przedsiębiorstwa

państwowego.

W kasacji strona zainteresowana „E.-H.” S.A. w E. podniosła zarzut niewła-

ściwego zastosowania i błędnej wykładni art. 32 ust. 2 pkt 2 oraz art. 32 ust. 1 pkt 2

ustawy wypadkowej, a także art. 32 Konstytucji, argumentując, że istnieje koniecz-

ność wykładni tych przepisów w związku z naruszeniem zasady jednolitości orzeka-

nia w podobnych sprawach przez Sąd Apelacyjny w Gdańsku. Ponadto zaskarżone

orzeczenie jest sprzeczne z ustalonym kierunkiem orzecznictwa Sądu Najwyższego,

a także z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 24 kwietnia 2002 r. Zaintere-

sowana domagała się zmiany zaskarżonego wyroku i oddalenia apelacji pozwanego

Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. W ocenie skarżącej prawo do jednorazowego

odszkodowania nie jest związane z samym wystąpieniem choroby zawodowej, ale ze

zdarzeniem prawnym, którym w rozpoznawanej sprawie była śmierć pracownika.

Prawo takie powstaje z chwilą zgonu ubezpieczonego wskutek choroby zawodowej,

wobec tego status prawny byłego pracodawcy z tej daty decyduje o podmiocie zo-

bowiązanym do wypłaty jednorazowego odszkodowania. Tego rodzaju świadczenie

należne z tytułu śmierci ubezpieczonego nie jest integralną częścią odszkodowań

wypłaconych zmarłemu pracownikowi przez zakład pracy. Jeżeli zatem w dacie wy-

magalności jednorazowego odszkodowania z tytułu śmierci pracownika wskutek cho-

roby zawodowej pracodawca nie miał „uspołecznionego” statusu prawnego, to obo-

wiązek wypłaty tego świadczenia obciąża Zakład Ubezpieczeń Społecznych z tytułu

ryzyka ubezpieczeniowego objętego składką na ubezpieczenie społeczne. Postulo-

wane przez judykaturę Sądu Najwyższego jednolite obciążenie Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych obowiązkiem wypłat z tytułu następstw wypadków przy pracy lub cho-

rób zawodowych znalazło potwierdzenie w wyroku Trybunału Konstytucyjnego, który

uznał, iż przepisy ustawy wypadkowej dzielące pracodawców na uspołecznione i

nieuspołecznione zakłady pracy są sprzeczne z art. 32 Konstytucji RP.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Kasacja jest uzasadniona, gdyż Sąd Apelacyjny niewłaściwie zastosował art.

32 ust. 2 pkt 2, zamiast unormowania z art. 32 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 12 czerwca

1975 r. o świadczeniach pieniężnych z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawo-

dowych (tekst jednolity: Dz.U. z 1983 r. Nr 30, poz. 144 ze zm., powoływanej dalej

5

jako ustawa wypadkowa z 1975 r.). Uprawnionym członkom rodziny przysługuje jed-

norazowe odszkodowanie z tytułu śmierci pracownika lub rencisty powiązanej z na-

stępstwami wypadku przy pracy lub choroby zawodowej (art. 12 ust. 1 i 2 ustawy wy-

padkowej z 1975 r.). Oznacza to, że konieczną przesłanką nabycia prawa do jedno-

razowego odszkodowania przez uprawnionych członków rodziny pracownika lub ren-

cisty jest śmierć ubezpieczonego, która stanowi szkodę członków jego rodziny kom-

pensowaną między innymi przez należne im jednorazowe odszkodowanie z ustawy

wypadkowej. W tym sensie zgon ubezpieczonego, związany z wypadkiem przy pracy

lub chorobą zawodową, stanowi odrębne zdarzenie prawne związane z wystąpie-

niem tego samego (jednego) ryzyka ubezpieczeniowego w postaci wypadku przy

pracy lub choroby zawodowej, które kreuje powstanie prawa i wymagalność jednora-

zowego odszkodowania po stronie ustawowo oznaczonego kręgu członków jego ro-

dziny, tj. po stronie innych podmiotów niż ubezpieczony, bezpośrednio dotknięty zda-

rzeniem „wypadkowym”. Jednorazowe odszkodowanie, należne członkom rodziny

pracownika bądź rencisty zmarłego wskutek wypadku przy pracy lub choroby zawo-

dowej, wynika zatem niejako z „innej” szkody (śmierci ubezpieczonego) niż stały lub

długotrwały uszczerbek na zdrowiu poszkodowanego, z tytułu którego poszkodowa-

ny pobrał należne mu jednorazowe odszkodowanie na podstawie art. 9-11 ustawy

wypadkowej. Tylko w tym znaczeniu świadczenie odszkodowawcze należne człon-

kom rodziny poszkodowanego, który tak jak w rozpoznawanej sprawie, zmarł wsku-

tek następstw choroby zawodowej, stanowi integralną część obowiązku odszkodo-

wawczego, związanego z wystąpieniem ustawowo określonych ryzyk ubezpieczenia

społecznego z tytułu wypadków przy pracy lub chorób zawodowych, co polega na

pomniejszeniu należnego rodzinie odszkodowania o kwotę odszkodowania wypła-

conego pracownikowi lub renciście z tytułu stałego lub długotrwałego uszczerbku na

zdrowiu (art. 14 ustawy wypadkowej z 1975 r., aktualnie - art. 14 ust. 7 ustawy z dnia

30 października 2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków pracy i cho-

rób zawodowych - Dz.U. Nr 199, poz. 1973, powoływana dalej jako ustawa wypad-

kowa z 2002 r.).

Jeżeli jednak prawo uprawnionych członków rodziny pracownika bądź rencisty

zmarłego wskutek wypadku przy pracy lub choroby zawodowej staje się wymagalne

z chwilą stwierdzenia związku zgonu ubezpieczonego z tymi ryzykami ubezpiecze-

niowymi, to ta data decyduje o podmiocie zobowiązanym do wypłaty jednorazowego

odszkodowania (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 27 maja 1998 r., III ZP

6

12/98, OSNAPiUS 1998 nr 23, poz. 689). W tej dacie były zakład pracy zmarłego

rencisty był już pracodawcą „nieuspołecznionym”, dlatego nie było podstaw praw-

nych do obciążania go obowiązkiem wypłaty należnego odszkodowania z tytułu

śmierci poszkodowanego chorobą zawodową rencisty. Status prawny pracodawcy z

daty śmierci rencisty spowodowanej chorobą zawodową wyznaczał zatem podmiot

zobowiązany do wypłaty jednorazowego odszkodowania z tytułu zgonu ubezpieczo-

nego. Skoro w tej dacie zainteresowany były pracodawca był nieuspołecznionym za-

kładem pracy w rozumieniu przepisów prawa ubezpieczeń społecznych, to członkom

rodziny zmarłego przysługiwało jednorazowe odszkodowanie od Zakładu Ubezpie-

czeń Społecznych na podstawie art. 32 ust. 1 pkt 2 ustawy wypadkowej. W dacie

wymagalności jednorazowego odszkodowania należnego członkom rodziny zmarłe-

go rencisty jego były pracodawca nie miał „uspołecznionego” statusu prawnego,

przeto obowiązek wypłaty tego świadczenia obciążał Zakład Ubezpieczeń Społecz-

nych na podstawie art. 32 ust. 1 pkt 2 ustawy wypadkowej z 1975 r. Oznaczało to

tyle, iż zakład ubezpieczeń społecznych nie przejmował zobowiązań byłego praco-

dawcy w zakresie odszkodowań z tytułu następstw choroby zawodowej, ale był zo-

bowiązany realizować obarczający go własny obowiązek odszkodowawczy z tytułu

wystąpienia ustawowego ryzyka ubezpieczeniowego objętego składką na ubezpie-

czenie społeczne. Takie stanowisko znalazło potwierdzenie w orzeczeniu Trybunału

Konstytucyjnego z dnia 24 kwietnia 2002 r., P 5/01 (OTK-A 2002 nr 3, poz. 28), który

uznał, iż art. 32 ust. 1 pkt 1 ustawy wypadkowej z 1975 r. był niezgodny z art. 2 oraz

z art. 32 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej przez to, że wprowadzał nierówne

traktowanie pracodawców oraz osób uprawnionych do odszkodowania, natomiast

art. 32 ust. 1 pkt 2 tej ustawy w części, w której ograniczał odpowiedzialność Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych tylko do pracowników nieuspołecznionych zakładów pracy

i członków ich rodzin, był niezgodny z art. 2 oraz art. 32 Konstytucji. Rozstrzygnięcie

przyjęte przez Trybunał Konstytucyjny nie pozostawiało wątpliwości, że tryb docho-

dzenia świadczeń stosowany dotychczas wyłącznie wobec pracowników zakładów

nieuspołecznionych, miał powszechne zastosowanie do wszystkich grup pracowni-

ków tak, aby nie było sprzecznych rozstrzygnięć wydawanych w podobnych spra-

wach, lecz w różnych okresach. Tego rodzaju rozwiązanie ustawodawca wyraźnie

ustanowił w art. 10 obowiązującej ustawy wypadkowej z 2002 r.

Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy wyrokował reformatoryjnie na

podstawie art. 39315

k.p.c.

7

========================================