II UK 196/02

Wyrok z dnia 5 marca 2003 r.

II UK 196/02

Do okresu pracy w szczególnych warunkach wymaganego w § 4 ust. 1

rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emery-

talnego dla pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w

szczególnym charakterze (Dz.U. Nr 8, poz. 43 ze zm.) wlicza się okresy wyko-

nywania za granicą u zagranicznych pracodawców prac wymienionych w wy-

kazach stanowiących załącznik do tego rozporządzenia, jeżeli są one uznane za

okresy składkowe w rozumieniu art. 6 ust. 1 pkt 1 lub 6 ust. 2 pkt 1 lit. d ustawy

z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych (Dz.U. Nr 162, poz. 1118 ze zm.).

Przewodniczący SSN Krystyna Bednarczyk (sprawozdawca), Sędziowie SN:

Beata Gudowska, Zbigniew Myszka.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 5 marca 2003 r. sprawy

z wniosku Jerzego W. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w

G. o wcześniejszą emeryturę, na skutek kasacji organu rentowego od wyroku Sądu

Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 20 grudnia 2001 r. [...]

o d d a l i ł kasację.

U z a s a d n i e n i e

Decyzją z dnia 11 grudnia 2000 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział

w G. odmówił przyznania wnioskodawcy Jerzemu W. prawa do emerytury wobec

braku wymaganego piętnastoletniego okresu pracy w szczególnych warunkach.

Po rozpoznaniu odwołania wnioskodawcy Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubez-

pieczeń Społecznych w Gdańsku z siedzibą w Gdyni wyrokiem z dnia 10 września

2001 r. [...] zmienił zaskarżoną decyzję i przyznał wnioskodawcy prawo do emerytury

poczynając od 24 listopada 2000 r. Sąd ustalił, że wnioskodawca urodzony 4 grudnia

1938 r. osiągnął wiek 60 lat i okres zatrudnienia wynoszący ponad 30 lat. Ma także

2

piętnastoletni okres pracy w szczególnych warunkach po wliczeniu okresu od 20

maja 1971 r. do 19 grudnia 1975 r., w którym korzystając z urlopu bezpłatnego w

macierzystym zakładzie pracy wykonywał pracę w Stoczni Remontowej w Hawanie

na podstawie umowy zawartej z polskim przedsiębiorstwem „P.”. Przedsiębiorstwo to

pobierało wypłacane przez pracodawcę kubańskiego wynagrodzenie, a wnioskodaw-

cy wypłacało świadczenie określone w umowie. Okres pracy za granicą został

uznany przez organ rentowy za okres składkowy, gdyż wnioskodawca podlegał

ubezpieczeniu społecznemu. Sporną kwestią było uznanie tego okresu za okres

pracy w szczególnych warunkach. Wnioskodawca zajmował stanowisko inżyniera do

spraw produkcji w stoczni remontowej, które to stanowisko wymienione jest w wyka-

zie A, dział XIV, poz. 24 załącznika do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lute-

go 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczegól-

nych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz.U. Nr 8, poz. 43 ze zm.), zatem

wykonywał pracę w szczególnych warunkach w rozumieniu tego rozporządzenia.

Przepisy rozporządzenia ( § 1 ust. 1 i 2) nie zawierają wymogu, aby praca w szcze-

gólnych warunkach była wykonywana w Polsce.

Apelacja organu rentowego została oddalona wyrokiem Sądu Apelacyjnego-

Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Gdańsku z dnia 20 grudnia 2001 r. [...].

Sąd Apelacyjny uznał, że prawo do emerytury przysługuje wnioskodawcy na podsta-

wie art. 32 ust. 4 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Fundu-

szu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. Nr 162, poz. 1118 ze zm.) i § 4 rozporządzenia

Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników

zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze. Wniosko-

dawca spełnia wszystkie wymogi określone w tym ostatnim przepisie - wiek wyno-

szący dla mężczyzn 60 lat, okresy składkowe i nieskładkowe wynoszące 25 lat i wy-

magany piętnastoletni okres wykonywania prac w szczególnych warunkach, wymie-

nionych w wykazie A. Ten ostatni okres został wyliczony na podstawie świadectw

pracy i wynosi łącznie 16 lat. Uwzględnia się przy tym okres 4 lat, 6 miesięcy i 29 dni

pracy w Stoczni Remontowej w Hawanie na stanowisku mechanika do spraw pro-

dukcji w stoczni remontowej oraz okres 1 roku i 12 dni pracy na statku obcego ar-

matora wykonywanej za pośrednictwem Agencji Morskiej w G. na stanowisku me-

chanika-kierownika grupy remontowej. Oba te stanowiska figurują w wykazie A sta-

nowiącym załącznik do rozporządzenia. Jak trafnie wskazał Sąd pierwszej instancji w

3

§ 1 ust. 2 rozporządzenia nie znalazł się przepis o konieczności wykonywania zatrud-

nienia na stanowisku wymienionym w wykazie na terenie Polski.

Wyrok ten zaskarżył kasacją Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w G. i

wskazując jako podstawę kasacji naruszenie prawa materialnego przez błędną wy-

kładnię art. 32 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych i § 1 ust. 1 i 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7

lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szcze-

gólnych warunkach lub w szczególnym charakterze i wniósł o jego zmianę wyroku

oraz zmianę poprzedzającego go wyroku Sądu pierwszej instancji i oddalenie odwo-

łania. W uzasadnieniu kasacji podniósł, że powołane rozporządzenie ma zastosowa-

nie do pracowników wykonujących pracę w szczególnych warunkach na stanowi-

skach wymienionych enumeratywnie w załączniku do rozporządzenia (§ 1 ust.1).

Stanowiska takie ustalali w podległych i nadzorowanych przez siebie zakładach

pracy właściwi ministrowie, kierownicy urzędów centralnych oraz centralne związki

spółdzielcze (§1 ust. 2). Przepis ten, aczkolwiek nie przystający do obecnego ustroju

społeczno-gospodarczego, ma nadal moc obowiązującą. Dlatego też Sąd Najwyższy

uchwałą składu siedmiu sędziów z dnia 13 lutego 2002 r. trafnie rozszerzył zakres

jego stosowania na pracowników zatrudnionych u pracodawców prywatnych. Organ

rentowy nie neguje faktu, że wnioskodawca we wskazanym okresie pracował w wa-

runkach noszących znamiona szczególności i szkodliwości. Nie podważa także faktu,

że w spornym okresie podlegał on polskiemu ubezpieczeniu społecznemu jako pra-

cownik w związku z czym uznał ten okres za okres składkowy. Jednakże dla

uwzględnienia do uprawnień emerytalnych okresów pracy w szczególnych warun-

kach, co wynika wprost z treści § 1 rozporządzenia, niezbędne jest także wykonywa-

nie tych prac w zakładach podległych i nadzorowanych przez polskich ministrów, kie-

rowników urzędów centralnych oraz związków spółdzielczych. Tylko tacy pracodaw-

cy mieli prawo do określania w sposób wiążący stanowisk pracy, na których zatrud-

nienie uprawnia do prawem określonych preferencji w nabywaniu świadczeń z ubez-

pieczenia społecznego. Reasumując wynik wykładni § 1 należy stwierdzić, że warun-

kiem koniecznym uwzględnienia każdego okresu pracy w szczególnych warunkach

jest to, by zatrudnienie było wykonywane wprawdzie niekoniecznie na terytorium

kraju, ale u pracodawcy będącego osobą prawa polskiego. W przypadku wniosko-

dawcy polska jednostka gospodarcza „P.” nie była pracodawcą, lecz pośrednikiem w

zawarciu umowy o pracę. Faktycznym pracodawcą wnioskodawcy było Ministerstwo

4

Transportu Republiki Kuby. Z przepisu § 1 rozporządzenia nie można wyinterpreto-

wać normy, która rozciągałaby moc jego obowiązywania na pracowników zatrudnio-

nych poza granicami kraju. Z tych samych powodów nie powinien być doliczony

okres pracy na statku obcego armatora na podstawie umowy za pośrednictwem

Agencji Morskiej w G.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Podstawą prawną żądania emerytury w wieku niższym niż wymagany dla

mężczyzn wiek 65 lat jest w przypadku wnioskodawcy przepis art. 32 ust. 1 ustawy z

dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecz-

nych, który stanowi, że ubezpieczonym urodzonym przed dniem 1 stycznia 1949 r.

będącymi pracownikami, o których mowa w ust. 2 - 3, zatrudnionym w szczególnych

warunkach lub w szczególnym charakterze przysługuje emerytura w wieku niższym

niż określony w art. 27 pkt 1. Przepis art. 32 pkt 4 stanowi, że wiek emerytalny, ro-

dzaje prac lub stanowisk oraz warunki, na podstawie których osobom wymienionym

w ust. 2 i 3 przysługuje prawo do emerytury, ustala się na podstawie przepisów do-

tychczasowych. Przepisami dotychczasowymi w rozumieniu tego przepisu są przepi-

sy rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytal-

nego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach. Do wnioskodawcy ma

zastosowanie przepis § 4 ust. 1, który w stosunku do pracownika, który wykonywał

prace w szczególnych warunkach wymienione w wykazie A, zawiera następujące

wymogi : wiek emerytalny wynoszący dla mężczyzn 60 lat, okres zatrudnienia wyno-

szący dla mężczyzn 25 lat i co najmniej 15 lat pracy w szczególnych warunkach.

Przez okres zatrudnienia rozumie się zgodnie z terminologią używaną w powołanej

ustawie okresy składkowe i nieskładkowe wymienione w art. 6 i 7 oraz art. 10 ust. 1,

natomiast okresy pracy w szczególnych warunkach, to okresy wymienione w wyka-

zach A i B załącznika do rozporządzenia oraz inne okresy pracy lub służby wymie-

nione w § 4 ust. 3 i w § 5 - 10.

W kasacji nie przeczy się, że wnioskodawca spełnia wszystkie te warunki, w

szczególności nie przeczy się, że stanowiska, na których wykonywał pracę w szcze-

gólnych warunkach są wymienione w wykazie A i że wnioskodawca wykonując te

pracę miał status pracownika; zatrudnienie było wykonywane na podstawie umowy o

pracę. Twierdzenie, że spełnienie tych warunków nie uprawnia do emerytury skarżą-

5

cy opiera na treści § 1 rozporządzenia, który to przepis jego zdaniem wyłącza

uwzględnienie okresu pracy w szczególnych warunkach wykonywanej za granicą u

zagranicznego pracodawcy. Ma na to wskazywać uregulowanie zawarte w ust. 2

tego przepisu, który stanowi, że właściwi ministrowie, kierownicy urzędów central-

nych oraz centralne związki spółdzielcze w porozumieniu z Ministrem Pracy, Płac i

Spraw Socjalnych ustalają w podległych i nadzorowanych zakładach pracy stanowi-

ska pracy, na których wykonywane są prace w szczególnych warunkach. Według

rozumowania wnoszącego kasację przepisy rozporządzenia, w tym przepis § 4, sto-

suje się tylko do pracowników zakładów podległych lub nadzorowanych przez organy

wymienione w powołanym przepisie, co wyklucza pracowników zatrudnionych u za-

granicznych pracodawców.

Sąd Najwyższy nie podziela takiej wykładni, czemu dał wyraz w uchwale

składu siedmiu sędziów z dnia 13 lutego 2002 r., III ZP 30/01 (OSNAPiUS 2002 nr

10, poz. 243), stwierdzając, że prace wymienione w § 4 - 8a rozporządzenia są pra-

cami w szczególnych warunkach w rozumieniu art. 32 ustawy o emeryturach i ren-

tach bez względu na status własnościowy pracodawcy. Uchwała ta stanowiła odpo-

wiedź na zagadnienie prawne dotyczące wykonywania prac w szczególnych warun-

kach u prywatnego pracodawcy i dlatego odnosi się jedynie do statusu własnościo-

wego pracodawcy. Jednakże argumentacja przemawiająca za równym traktowaniem

pracowników prywatnych i uspołecznionych zakładów pracy w zakresie możliwości

wcześniejszego przechodzenia na emeryturę odnosi się również do równego trakto-

wania pracowników zatrudnionych u polskich pracodawców i u pracodawców zagra-

nicznych. W uzasadnieniu omawianej uchwały podniesiono, że zawarte w art. 32 ust.

4 ustawy odesłanie do przepisów dotychczasowych można odnosić tylko do tych

przepisów rozporządzenia, które regulują materię określoną w tym przepisie, a więc

wiek emerytalny, rodzaje prac i stanowisk oraz warunki, na jakich osobom wykonują-

cym te prace przysługuje prawo do emerytury. Tej materii nie dotyczy przepis § 1 ust.

2 zawierający jedynie wytyczne dla ministrów i innych organów, lecz nie odnoszący

się w żaden sposób do uprawnień pracowników. Nie mieści się on w kategorii przepi-

sów dotychczasowych, które stosuje się z mocy art. 32 ust. 4, zatem w systemie ure-

gulowanym ustawą o emeryturach i rentach nie istnieje. W konsekwencji nie może on

stanowić podstawy do wyłączenia stosowania § 4 ust. 1 rozporządzenia w stosunku

do pracowników zatrudnionych u zagranicznych pracodawców. Do wymaganego w

tym ostatnim przepisie okresu pracy w szczególnych warunkach wlicza się okresy

6

wykonywania za granicą u zagranicznych pracodawców prac wymienionych w sta-

nowiących załącznik do rozporządzenia wykazach, jeżeli okresy te uznawane są za

okresy składkowe w rozumieniu art. 6 ust. 1 pkt 1 lub art. 6 ust. 2 pkt 1 lit. d ustawy o

emeryturach i rentach. Okresy wykonywania za granicą prac w szczególnych warun-

kach nie są uwzględniane tylko wówczas, gdy wymienione przepisy nie dają podsta-

wy do uznania tych okresów za okresy składkowe. W przypadku wnioskodawcy sytu-

acja taka nie wystąpiła, gdyż w spornych okresach jego pracy były opłacane składki

na ubezpieczenie społeczne w Polsce.

Stanowisko Sądu Apelacyjnego jest więc prawidłowe, a kasacja okazała się

pozbawiona usprawiedliwionych podstaw. Z tych przyczyn Sąd Najwyższy w oparciu

o przepis art. 39312

k.p.c. oddalił kasację.

========================================