III CZP 2/03

Uchwała z dnia 12 marca 2003 r., III CZP 2/03

Sędzia SN Jan Górowski (przewodniczący)

Sędzia SN Bronisław Czech

Sędzia SN Barbara Myszka (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku L. Bank S.A. w W. przy uczestnictwie

Rafała P. o nadanie klauzuli wykonalności bankowemu tytułowi egzekucyjnemu, po

rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 12 marca 2003 r.,

przy udziale prokuratora Prokuratury Krajowej Iwony Kaszczyszyn, zagadnienia

prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Warszawie postanowieniem z

dnia 13 września 2002 r.:

"Czy do niezbędnych kosztów procesu strony reprezentowanej przez

adwokata (art. 98 § 3 k.p.c.) zalicza się wydatki poniesione przez tego adwokata

bądź stronę z tytułu opłaty skarbowej od pełnomocnictwa?"

podjął uchwałę:

Do kosztów niezbędnych do celowego dochodzenia praw i celowej

obrony (art. 98 § 1 k.p.c.) strony reprezentowanej przez adwokata podlega

zaliczeniu wydatek poniesiony przez nią w związku z koniecznością

uiszczenia opłaty skarbowej od dokumentu stwierdzającego ustanowienie

pełnomocnika.

Uzasadnienie

L. Bank S.A. w W., reprezentowany przez pełnomocnika będącego radcą

prawnym, wystąpił z wnioskiem o nadanie klauzuli wykonalności bankowemu

tytułowi egzekucyjnemu wystawionemu przeciwko dłużnikowi Rafałowi P. i

zasądzenie od dłużnika zwrotu kosztów związanych z postępowaniem o nadanie

klauzuli wykonalności.

Postanowieniem z dnia 26 kwietnia 2002 r. Sąd Rejonowy w Grodzisku

Mazowieckim uwzględnił wniosek o nadanie klauzuli wykonalności i zasądził od

Rafała P. na rzecz L. Banku S.A. w W. kwotę 77 zł tytułem zwrotu kosztów

postępowania.

W zażaleniu na zawarte w tym postanowieniu rozstrzygnięcie o kosztach

postępowania wierzyciel podniósł, że Sąd przyznał mu tylko zwrot uiszczonego

wpisu w kwocie 27 zł oraz wynagrodzenie radcy prawnego w kwocie 50 zł,

odpowiadającej stawce określonej w § 12 ust. 1 pkt 13 rozporządzenia Ministra

Sprawiedliwości z dnia 12 grudnia 1997 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie

oraz opłat za czynności radców prawnych (Dz.U. Nr 154, poz. 1013 ze zm.),

natomiast pominął opłatę skarbową w kwocie 15 zł uiszczoną od dokumentu

stwierdzającego ustanowienie pełnomocnika. Zarzucając naruszenie przepisu art.

98 § 1 k.p.c., domagał się zmiany zaskarżonego postanowienia przez zasądzenie

od dłużnika kwoty 92 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania.

Przy rozpoznawaniu zażalenia Sąd Okręgowy w Warszawie powziął poważne

wątpliwości, którym dał wyraz w przedstawionym Sądowi Najwyższemu do

rozstrzygnięcia zagadnieniu prawnym. Sąd Okręgowy podkreślił, że w praktyce

orzeczniczej sądów na obszarze jego właściwości zarysowała się rozbieżność

stanowisk w kwestii dopuszczalności zaliczenia wydatku poniesionego z tytułu

opłaty skarbowej od pełnomocnictwa do kosztów niezbędnych do celowego

dochodzenia praw i celowej obrony w rozumieniu art. 98 § 1 k.p.c. w sytuacji, w

której strona jest reprezentowana przez pełnomocnika będącego adwokatem lub

radcą prawnym. Opłata ta jest świadczeniem publicznoprawnym należnym od

strony oraz jej pełnomocnika i trudno obowiązek spełnienia takiego świadczenia

przerzucać na przeciwnika, jest jednak, zdaniem Sądu Okręgowego, niewątpliwe,

że obowiązek uiszczenia tej opłaty pozostaje w ścisłym związku z wydatkami

poniesionymi przez stronę w postępowaniu sądowym toczącym się z jej udziałem.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 9 września 2000 r. o opłacie skarbowej

(Dz.U. Nr 86, poz. 960 ze zm.), opłacie skarbowej podlegają podania i załączniki do

podań składane w sprawach indywidualnych z zakresu administracji publicznej,

czynności urzędowe w takich sprawach dokonywane na podstawie zgłoszenia lub

na wniosek zainteresowanego oraz zaświadczenia i zezwolenia wydawane na

wniosek zainteresowanego, a ponadto określone rodzaje dokumentów, w tym

dokumenty stwierdzające ustanowienie pełnomocnika oraz ich odpisy lub wypisy.

Przedstawiając zagadnienie prawne, Sąd Okręgowy wyszedł z założenia, że w

razie ustanowienia przez stronę pełnomocnika procesowego obowiązek zapłaty

opłaty skarbowej od dokumentu stwierdzającego ustanowienie pełnomocnika

obciąża solidarnie stronę oraz pełnomocnika, uznał bowiem, że wniosek taki wynika

z art. 4 ust. 2 ustawy o opłacie skarbowej. Analiza treści wskazanego przepisu

świadczy o wadliwości przyjętego założenia.

Według art. 4 powołanej ustawy, obowiązek zapłaty opłaty skarbowej ciąży na

osobach fizycznych, osobach prawnych i jednostkach organizacyjnych nie

mających osobowości prawnej, jeżeli wystawiają (sporządzają) dokumenty, składają

podania i załączniki do podań albo jeżeli na ich wniosek dokonuje się czynności

urzędowych lub wydaje zaświadczenia lub zezwolenia. Obowiązek zapłaty opłaty

skarbowej ciąży solidarnie na wymienionych osobach lub jednostkach, jeżeli

składają wspólne podania i załączniki do podań albo jeżeli na ich wspólny wniosek

dokonuje się czynności urzędowych lub wydaje zaświadczenia albo zezwolenia.

Przepis art. 4 ust. 2, ustanawiający solidarne zobowiązanie z tytułu opłaty

skarbowej, nie dotyczy opłaty należnej od wystawienia (sporządzenia) dokumentów

wymienionych w art. 1 ust. 1 pkt 2 ustawy, którą powinien uiścić wystawca takiego

dokumentu. Opłatę skarbową od dokumentu stwierdzającego ustanowienie

pełnomocnika powinien zapłacić mocodawca, gdyż jest on osobą podpisującą

dokument pełnomocnictwa, czyli wystawcą tego dokumentu. Z braku wyraźnego

przepisu ustawy, nakładającego obowiązek zapłaty opłaty skarbowej od dokumentu

pełnomocnictwa, zarówno na wystawcę dokumentu, jak i na pełnomocnika, nie

można przyjmować, że obowiązek ten obciąża solidarnie mocodawcę oraz

pełnomocnika. Konkludując, trzeba stwierdzić, że podmiotem, na którym ciąży

obowiązek uiszczenia opłaty skarbowej od dokumentu pełnomocnictwa, jest

wyłącznie mocodawca. Stwierdzenie to odnosi się do wszystkich sytuacji, w których

dokument stwierdzający ustanowienie pełnomocnika został wystawiony w sprawach

nie wymienionych w art. 2 ustawy o opłacie skarbowej, w przepisie tym

ustawodawca wskazał bowiem rodzaje spraw, w których dokumenty stwierdzające

ustanowienie pełnomocnika oraz ich odpisy (wypisy) nie podlegają opłacie

skarbowej.

Przystępując do rozważenia problemu, czy opłata skarbowa uiszczona od

dokumentu pełnomocnictwa podlega zaliczeniu do kosztów niezbędnych do

celowego dochodzenia praw i celowej obrony strony reprezentowanej przez

adwokata, trzeba mieć na względzie, że opłata ta jest wydatkiem strony, a nie

ustanowionego przez nią pełnomocnika. Zgodnie z art. 98 § 1 k.p.c., strona

przegrywająca sprawę obowiązana jest zwrócić przeciwnikowi na jego żądanie

koszty niezbędne do celowego dochodzenia praw i celowej obrony (koszty

procesu). W przytoczonym przepisie wyrażone zostały dwie podstawowe zasady

rozstrzygania o kosztach procesu: zasada odpowiedzialności za wynik procesu oraz

zasada kosztów niezbędnych i celowych. Pierwsza oznacza, że strona, która

przegrała sprawę, zobowiązana jest zwrócić przeciwnikowi poniesione przez niego

koszty procesu, druga natomiast – że strona przegrywająca sprawę zobowiązana

jest zwrócić przeciwnikowi tylko te poniesione koszty procesu, które były niezbędne

do celowego dochodzenia praw lub celowej obrony. W doktrynie podkreśla się, że

niezbędność oraz celowość kosztów procesu podlega ocenie sądu i jest

uzależniona od konkretnych okoliczności sprawy, sąd powinien zatem każdorazowo

rozważyć, czy czynność, która spowodowała koszty, była w ujęciu obiektywnym

potrzebna do realizacji praw strony, a także, czy i do jakiego poziomu poniesione

koszty stanowiły – również z obiektywnego punktu widzenia – wydatek konieczny.

Istotne znaczenie dla oceny niektórych kosztów jako niezbędnych i celowych

mają wskazania zawarte w § 2 i 3 art. 98 k.p.c. W zależności od tego, czy strona

działa osobiście lub przez pełnomocnika nie będącego adwokatem lub radcą

prawnym, czy też przez pełnomocnika będącego adwokatem, wymienione przepisy

określają kategorie kosztów, co do których ustawodawca przesądził, że są to koszty

niezbędne do celowego dochodzenia praw i celowej obrony. Zgodnie z art. 98 § 3

k.p.c., do niezbędnych kosztów procesu strony reprezentowanej przez adwokata

zalicza się wynagrodzenie, jednak nie wyższe niż stawki opłat określone w

odrębnych przepisach i wydatki jednego adwokata, koszty sądowe oraz koszty

nakazanego przez sąd osobistego stawiennictwa strony. Trzeba dodać, że ze

względu na treść art. 99 k.p.c. przytoczona regulacja odnosi się również do strony

reprezentowanej przez radcę prawnego.

Analiza treści art. 98 § 3 k.p.c. prowadzi do wniosku, że koszt opłaty

skarbowej od dokumentu pełnomocnictwa nie może być zaliczony do żadnej z

wymienionych w tym przepisie kategorii kosztów, ponieważ jest to wydatek strony, a

nie wydatek adwokata. Wyłania się w związku z tym pytanie, czy zawarte w art. 98

§ 3 k.p.c. wskazanie rodzajów kosztów objętych domniemaniem ustawowym, że są

niezbędne do celowego dochodzenia praw i celowej obrony, jest wyliczeniem

wyczerpującym. Na to pytanie trzeba udzielić odpowiedzi przeczącej, ponieważ

przepis art. 98 § 3 k.p.c. konkretyzuje zasadę ogólną, wyrażoną w art. 98 § 1 k.p.c.,

nie określa natomiast enumeratywnie kosztów, które należy zaliczyć do kosztów

niezbędnych wówczas, gdy strona jest reprezentowana przez adwokata.

Wyczerpujące wyliczenie przez ustawodawcę wszystkich niezbędnych kosztów

podlegających zwrotowi w razie wygrania sprawy byłoby – jak trafnie zauważa się w

doktrynie – niemożliwe. Przepis art. 98 § 3 k.p.c. należy zatem interpretować w ten

sposób, że sąd rozstrzygając o kosztach procesu strony wygrywającej może

zasądzić na jej rzecz nie tylko zwrot kosztów wskazanych w tym przepisie, lecz

także zwrot innych poniesionych przez tę stronę kosztów, jeżeli okażą się one

niezbędne do celowego dochodzenia praw lub celowej obrony w rozumieniu art. 98

§ 1 k.p.c.

Nie powinno budzić wątpliwości, że ciążący na stronie reprezentowanej przez

adwokata obowiązek zapłaty opłaty skarbowej od dokumentu pełnomocnictwa

należy do kosztów niezbędnych do celowego dochodzenia praw lub celowej obrony.

Uiszczenie tej opłaty – w sytuacji, w której strona nie korzysta odpowiedniego

zwolnienia w tym zakresie – stanowi dopełnienie wymagania przewidzianego w

obowiązujących przepisach prawa i jest zarazem warunkiem formalnoprawnej

zgodności sporządzenia dokumentu pełnomocnictwa z prawem. Tym samym

uiszczenie opłaty skarbowej od dokumentu stwierdzającego ustanowienie

pełnomocnika jest poniesieniem wydatku, który z obiektywnego punktu widzenia

jest konieczny do realizacji praw strony w postępowaniu sądowym. Skoro

ustawodawca w art. 98 § 3 k.p.c. zaliczył wynagrodzenie jednego adwokata do

kosztów niezbędnych, to nie inaczej – aczkolwiek na podstawie art. 98 § 1 k.p.c. –

należy zakwalifikować koszt poniesionej przez stronę opłaty skarbowej ściśle

związanej z udzieleniem temu adwokatowi pełnomocnictwa procesowego.

Źródłem dodatkowych wątpliwości Sądu Okręgowego był publicznoprawny

charakter opłaty skarbowej oraz stanowisko Sądu Najwyższego wyrażone w

uchwale z dnia 10 lutego 1995 r., III CZP 4/95 (OSNC 1995, nr 5, poz. 79), zgodnie

z którym do wynagrodzenia i wydatków jednego adwokata, zaliczanych do

niezbędnych kosztów procesu strony reprezentowanej przez adwokata (art. 98 § 3

k.p.c.) nie dolicza się podatku VAT płaconego od usług adwokackich na podstawie

przepisów ustawy z dnia 8 stycznia 1993 r. o podatku od towarów i usług oraz o

podatku akcyzowym (Dz.U. Nr 11, poz. 50 ze zm.).

Sąd Okręgowy trafnie zauważył, że opłata skarbowa od dokumentu

stwierdzającego ustanowienie pełnomocnika ma charakter publicznoprawny. Taka

kwalifikacja omawianego wydatku nie stanowi jednak dostatecznego argumentu

przeciwko tezie, że koszt opłaty skarbowej od dokumentu pełnomocnictwa

udzielonego adwokatowi stanowi koszt niezbędny do celowego dochodzenia praw

lub celowej obrony w rozumieniu art. 98 § 1 k.p.c. Ogólne sformułowanie

powołanego przepisu nie pozwala na różnicowanie kosztów strony na wydatki o

charakterze cywilnoprawnym oraz na wydatki ponoszone na pokrycie należności

publicznoprawnych. Znaczenie przesądzające ma jedynie kryterium niezbędności

określonego kosztu z punktu widzenia celowości dochodzenia praw lub

podejmowanej obrony. Do odmiennego wniosku nie może również prowadzić

odwołanie się do stanowiska Sądu Najwyższego wyrażonego w powołanej uchwale

z dnia 10 lutego 1995 r. Uchwała ta dotyczyła bowiem zupełnie innego

zagadnienia. (...)

Z powyższych względów Sąd Najwyższy, na podstawie art. 390 § 1 k.p.c.,

rozstrzygnął przedstawione zagadnienie prawne, jak w uchwale.