III CZP 1/03

Uchwała z dnia 20 marca 2003 r., III CZP 1/03

Sędzia SN Antoni Górski (przewodniczący)

Sędzia SN Mirosław Bączyk (sprawozdawca)

Sędzia SN Kazimierz Zawada

Sąd Najwyższy w sprawie z urzędu przy uczestnictwie Zbigniewa P., Aldony

S., Krzysztofa P. i Hurtowni Wyrobów Spirytusowych "R." w K. o wpis, po

rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 20 marca 2003 r.,

przy udziale prokuratora Prokuratury Krajowej Jana Szewczyka, zagadnienia

prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Poznaniu, Ośrodek

Zamiejscowy w Koninie postanowieniem z dnia 13 grudnia 2002 r.:

"Czy w świetle art. 76 ust. 1 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach

wieczystych i hipotece (Dz.U. Nr 19 poz. 147 ze zm.) dopuszczalne jest obciążenie

hipoteką łączną wszystkich nieruchomości powstałych w wyniku zniesienia

współwłasności nieruchomości przez jej podział w naturze, także wówczas gdy

przed podziałem hipoteka obciążała tylko część ułamkową nieruchomości

stanowiącą udział współwłaściciela ?"

podjął uchwałę:

Po zniesieniu współwłasności nieruchomości przez umowny podział

fizyczny hipoteka na udziale współwłaściciela obciąża nowo powstałe

nieruchomości w części odpowiadającej pierwotnie obciążonemu udziałowi.

Uzasadnienie

Przedstawione zagadnienie prawne wyłoniło się na tle następującego stanu

faktycznego.

Trzech uczestników postępowania obejmującego zniesienie współwłasności

dokonało umownego zniesienia współwłasności nieruchomości o powierzchni 0,992

ha przez podział tejże nieruchomości w naturze. W wyniku tego podziału powstały

trzy odrębne nieruchomości (działki) o powierzchni: 0,3071, 03264 i 0,2957 ha.

Przed zniesieniem współwłasności nieruchomości w dziale IV księgi wieczystej,

prowadzonej dla tej nieruchomości, wpisana była hipoteka przymusowa w kwocie

895,41 zł na rzecz wierzyciela (Hurtowni Wyrobów Spirytusowych „R.” w K.),

obciążająca udział jednego ze współwłaścicieli – uczestnika postępowania.

Hipoteka ta stanowiła zabezpieczenie wierzytelności pieniężnej wobec tego

współwłaściciela (Krzysztofa P.). W umowie o zniesienie współwłasności zawarty

był m.in. wniosek o założenie księgi wieczystej dla nowo utworzonej nieruchomości

o powierzchni 0,3264 ha. W uwzględnieniu tego wniosku założono księgę wieczystą

dla tej nowej nieruchomości, w której jako właściciela wpisano jednego z

uczestników postępowania (Zbigniewa P.). W dziale IV tej księgi wpisano ponadto

hipotekę przymusową w kwocie 895,41 zł na rzecz wspomnianego wierzyciela. W

apelacji od tego wpisu hipoteki uczestnik postępowania (Zbigniew P.), właściciel

nowo utworzonej w wyniku podziału nieruchomości, podnosił, że nigdy nie był

dłużnikiem Hurtowni Wyrobów Spirytusowych „R.” w K. Hipoteka przymusowa,

obciążająca udział we współwłasności nieruchomości przed podziałem,

ustanowiona została jedynie dla zabezpieczenia wierzytelności wobec innego

współwłaściciela (brata skarżącego). W apelacji sformułowany został wniosek o

uchylenie wpisu hipoteki przymusowej dokonanej z urzędu w księdze wieczystej nr

(...), w której jako właściciel ujawniony został uczestnik wnoszący apelację.

Wątpliwości określone w przedstawionym Sądowi Najwyższemu zagadnieniu

prawnemu pojawiły się w toku rozpatrywania apelacji uczestnika postępowania. Sąd

Okręgowy powołał się na zarysowującą się w tej mierze rozbieżność w

orzecznictwie Sądu Najwyższego i piśmiennictwie prawniczym.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

1. Należy zwrócić uwagę przede wszystkim na zakres przedstawionego przez

Sąd Okręgowy zagadnienia prawnego. Chodzi w nim mianowicie o określenie

możliwego zasięgu obciążenia hipotecznego (dopuszczalność „obciążenia hipoteką

łączną wszystkich nieruchomości”) w sytuacji, w której dochodzi do zniesienia

współwłasności nieruchomości gruntowej przez jej podział w naturze. Okoliczności

rozpoznawanej przez Sąd Okręgowy sprawy usprawiedliwiają rozważenie

przedstawionego zagadnienia prawnego przy założeniu, że jeden z udziałów we

współwłasności był obciążony hipoteką, źródłem zniesienia współwłasności

nieruchomości była odpowiednia umowa między dotychczasowymi

współwłaścicielami, a w wyniku umownego podziału doszło do wyodrębnienia kilku

nowych wierzytelności dla wszystkich współwłaścicieli. Nie pojawiła się zatem

potrzeba udzielenia odpowiedzi także w odniesieniu do innych możliwych wariantów

zniesienia współwłasności (art. 211, 212 k.c.).

2. Praktyczny i jurydyczny walor sformułowanego przez Sąd Okręgowy

zagadnienia prawnego przejawia się także w tym, że w obrocie prawnym udział we

współwłasności nieruchomości nierzadko staje się przedmiotem obciążenia

hipotecznego (art. 65 ust. 2 ustawy z dnia 6 lipca 1992 r. o księgach wieczystych i

hipotece; jedn. tekst: Dz.U. z 2001 r., nr 124, poz. 1361 ze zm. – dalej „u.k.w.h.”).

Hipoteka na udziale w nieruchomości mogłaby służyć zabezpieczeniu

wierzytelności przysługujących wobec jednego ze współwłaścicieli. To samo odnosi

się do hipoteki przymusowej (art. 109 § 1 ustawy z dnia 1982 r.). Współwłaściciel –

dłużnik (osobisty lub rzeczowy) mógłby rozporządzać swoim udziałem bez zgody

współwłaścicieli, co obejmuje również możliwość ustanowienia hipoteki na

przysługującym mu udziale we współwłasności nieruchomości (art. 198 k.c.).

Ułamkowy udział we współwłasności nieruchomości mógłby obciążyć hipoteką

jedynie współwłaściciel. W literaturze dominuje trafne stanowisko, że

niedopuszczalne byłoby obciążenie przez współwłaściciela jedynie ułamka w

przysługującym mu udziale (art. 65 ust. 2 u.k.w.h.). Tę regułę należałoby odnieść

także do hipoteki przymusowej.

Ustanowienie hipoteki na udziale w nieruchomości w celu zabezpieczenia

wierzytelności wobec jednego ze współwłaścicieli (w rozpatrywanej sprawie

hipoteką przymusową obciążono udział współwłaściciela – dłużnika osobistego) nie

wyklucza, oczywiście, uprawnienia każdego ze współwłaścicieli do żądania

zniesienia współwłasności (art. 210 k.c.). Nie determinuje też określenia przez

współwłaścicieli sposobu zniesienia współwłasności nieruchomości (art. 211, 212

k.c.). Innymi słowy, ustanowienie hipoteki na udziale jednego ze współwłaścicieli nie

ogranicza możliwości wyjścia ze współwłasności w sposób najbardziej dogodny dla

współwłaścicieli.

3. Zgodnie z przepisem art. 84 u.k.w.h., hipoteka obejmuje nieruchomości

wraz z przynależnościami i utrzymuje się na niej jako na całości aż do zupełnego

wygaśnięcia wierzytelności, którą zabezpiecza. Najogólniej można stwierdzić, że w

przepisie tym wyrażono przynajmniej trzy istotne reguły prawne dotyczące hipoteki

jako ograniczonego prawa rzeczowego. Określono przede wszystkim zakres

obciążenia hipotecznego (nieruchomość wraz z przynależnościami). Wskazano też

na to, że ustanowiona hipoteka utrzymuje się jako ograniczone prawo rzeczowe na

nieruchomości aż do zupełnego wygaśnięcia zabezpieczonej wierzytelności

(ciągłość stanu zabezpieczenia). Taki stan zabezpieczenia utrzymuje się wreszcie

na nieruchomości „jako na całości”. Tę ostatnią formułę należałoby rozumieć w ten

sposób, że ustanowiona hipoteka utrzymuje się na nieruchomości (i istniejących

przynależnościach) w takim kształcie prawnym (postaci), jaki (jaką) miała

nieruchomość w chwili kreowania zabezpieczenia hipotecznego. Oznacza to

określoną stabilizację przedmiotu obciążenia hipotecznego (tzw. substratu

zabezpieczenia) w tym sensie, że późniejsze zmiany dotyczące nieruchomości (np.

polegające na jej podziale) muszą pozostawać bez wpływu na sytuację prawną

wierzyciela hipotecznego. Dlatego w piśmiennictwie trafnie zauważono, że jedną z

bezpośrednich konsekwencji wspomnianej reguły stabilizacji przedmiotu obciążenia

hipotecznego jest rozwiązanie przyjęte w art. 76 ust. 1 u.k.w.h., zgodnie z którym w

razie podziału nieruchomości hipoteka, obciążająca dotychczas nieruchomość,

obciąża wszystkie nieruchomości utworzone przez podział (hipoteka łączna). W

judykaturze Sądu Najwyższego trafnie stwierdzono, że powstanie hipoteki łącznej w

przedstawiony sposób, nie stanowi zmiany treści hipoteki istniejącej dotychczas,

lecz jej – dyktowane interesem wierzyciela – przekształcenie, polegające na

prawnym przystosowaniu stworzonego zabezpieczenia do sytuacji, jaka powstaje w

wyniku podziału nieruchomości obciążonej (uzasadnienie uchwały z dnia 14 lipca

1994 r., III CZP 85/94, OSNC 1995, nr 1, poz. 3).

W dotychczasowym orzecznictwie Sądu Najwyższego odmiennie oceniono los

prawny hipoteki obciążającej udział jednego ze współwłaścicieli nieruchomości w

przypadku podziału tej nieruchomości. W uchwale z dnia 1 grudnia 1969 r., III CZP

51/69 (OSNC 1970, nr 4, poz. 59) stwierdzono, że „w razie zniesienia

współwłasności przez podział fizyczny nieruchomości – hipoteka, ciążąca

dotychczas na udziale współwłaściciela, ciąży w dalszym ciągu na nowo powstałych

nieruchomościach w takiej części, w jakiej byłą obciążona nieruchomość

podzielona”. W postanowieniu z dnia 4 listopada 1997 r., I CKN 291/97 ("Przegląd

Sądowy" 1998, nr 7-8, s. 190) przyjęto, że „obciążenie hipoteką łączną wszystkich

nieruchomości powstałych w wyniku zniesienia współwłasności nieruchomości

przez jej podział w naturze może nastąpić w świetle art. 76 ust. 1 u.k.w.h. tylko

wtedy, gdy przed podziałem hipoteka obciążała nieruchomość jako całość, a nie

tylko część ułamkową nieruchomości stanowiącą udział współwłaściciela”.

De lege lata nie uregulowało wprost prawnych konsekwencji podziału

nieruchomości w odniesieniu do hipoteki obciążającej udział jednego ze

współwłaścicieli tej nieruchomości. Nie znaczy to, że konsekwencje takie nie dadzą

się określić w oparciu o odpowiednie metody wykładni przepisów ustawy z dnia 6

lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece dotyczących hipoteki.

Nie można uznać za wystarczające odwoływanie się w zakresie interpretacji

przepisu art. 76 ust. 1 u.k.w.h. do wykładni gramatycznej i eksponowanie tego, że w

przepisie tym wspomina się jedynie o hipotece obciążającej „nieruchomość”, a nie

„udział właściciela”. Wykładnią gramatyczną posłużono się we wspomnianym

postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 4 listopada 1997 r. Tymczasem z

pewnością właściwszym punktem wyjścia byłaby odpowiedź na zasadnicze pytanie,

co oznacza w istocie obciążenie hipoteką udziału we współwłasności nieruchomości

(art. 65 ust. 2 u.k.w.h.) i czy kategoryczne przeciwstawienie sobie „hipoteki na

nieruchomości” „hipotece na udziale we współwłasności” w sferze losu prawnego

tych hipotek po podziale nieruchomości znajduje dostateczne usprawiedliwienie

prawne.

Przepis art. 84 u.k.w.h. uzasadnia – jak wspomniano – przyjęcie reguły

jurydycznej trwałości (niezmienności) w zakresie przedmiotu obciążenia

hipotecznego w okresie istnienia zabezpieczenia. Reguła taka ma też zastosowanie

wówczas, gdy hipoteka obciąża jedynie udział współwłaściciela we współwłasności

nieruchomości. Należy podzielić wyrażone w literaturze stanowisko, że w takiej

sytuacji ustanowiona hipoteka obciąża w określonym ułamku jednak całą

nieruchomość (verba legis: „utrzymuje się na niej jako na całości”) i w takim

stosunku utrzymuje się na całej nieruchomości w jej pierwotnym kształcie (postaci)

z tym skutkiem, że późniejsze zmiany dotyczące nieruchomości (np. jej podział) nie

mają znaczenia dla raz ukształtowanego już, w czasie ustanowienia hipoteki,

przedmiotu zabezpieczenia hipotecznego (tzw. substratu zabezpieczenia).

Wierzyciel hipoteczny uzyskuje tym samym pewną i trwałą ochronę prawną w

okresie trwania zabezpieczenia i z jego punktu widzenia obojętne pozostają m.in.

podziały nieruchomości (tzw. substratu zabezpieczenia) dokonywane przez

właściciela lub współwłaścicieli.

Przy założeniu, że hipoteka obciążająca część ułamkową nieruchomości,

stanowiącą udział we współwłasności, obciąża jednocześnie w określonym ułamku

całą nieruchomość (art. 84 u.k.w.h.), możliwe staje się zastosowanie rozwiązania

prawnego przyjętego w art. 76 ust. 1 u.k.w.h. Dlatego należałoby przyjąć, że po

zniesieniu własności nieruchomości przez umowny podział fizyczny hipoteka na

udziale współwłaściciela obciąża wszystkie nowo powstałe nieruchomości w części

odpowiadającej pierwotnie obciążonemu udziałowi. Podobne stanowisko (w

odniesieniu jednak do każdego sposobu podziału fizycznego nieruchomości) zajął

Sąd Najwyższy we wspomnianej uchwale z dnia 1 grudnia 1969 r.

Gdyby akceptować interpretację art. 76 ust. 1 u.k.w.h., przyjętą w

postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 4 listopada 1997 r., to należałoby

konsekwentnie stwierdzić, że sprzedaż części nieruchomości prowadziłaby tylko

wtedy do skutków określonych we wspomnianym przepisie, gdyby hipoteka

obciążała nieruchomość jako całość, a nie jedynie część ułamkową nieruchomości

stanowiącą udział współwłaściciela. Tymczasem trudno byłoby znaleźć

usprawiedliwione racje, które wykluczałyby możliwość zastosowania przepisu art.

90 w sytuacji, w której hipoteka obciążałby tylko udział we współwłasności

nieruchomości, a cześć fizyczna tej nieruchomości została następnie sprzedana

przez współwłaścicieli innej osobie.

Przyjęte przez Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 4 listopada 1997 r.

kategoryczne założenie o przeciwstawieniu sobie „hipoteki na nieruchomości” i

„hipoteki na udziale we współwłasności” (z racji braku tożsamościowej przedmiotu

zniesienia współwłasności i przedmiotu hipoteki w art. 76 ust. 1 u.k.w.h.),

doprowadziło do odrzucenia argumentacji wynikającej z treści art. 65 u.k.w.h.

Zgodnie z art. 65 ust. 5 u.k.w.h., do hipotek określonych w art. 65 ust. 3 i 4 stosuje

się odpowiednio przepisy o hipotece na nieruchomości. Brak natomiast tej ostatniej

formuły w odniesieniu do hipoteki na udziale we współwłasności (art. 65 ust. 2

u.k.w.h.). Regulacja taka mogłaby zatem usprawiedliwiać wniosek, że do hipoteki

na udziale we współwłasności należałby stosować wprost przepisy o hipotece na

nieruchomości (art. 65 ust. 1 u.k.w.h.). Oznaczałoby to zatem możliwość

zastosowania również przepisu art. 76 ust. 1 u.k.w.h. Co więcej, można by nawet

twierdzić, że skoro do hipoteki na prawach określonych w art. 65 ust. 3 i 4

u.k.w.h.mają odpowiednie zastosowanie przepisy o hipotece na nieruchomości, to

co najmniej taka reguła powinna obowiązywać również w odniesieniu do hipoteki na

udziale we współwłasności. Taki kierunek rozumowania prowadzi również do

przyjęcia możliwości przynajmniej odpowiedniego zastosowania art. 76 ust. 1

u.k.w.h., w sytuacji, w której przed podziałem nieruchomości ustanowiona była

hipoteka na udziale jednego ze współwłaścicieli nieruchomości.

4. W uzasadnieniu przedstawionego zagadnienia prawnego Sąd Okręgowy

stwierdził, że akceptacja stanowiska Sądu Najwyższego, wyrażonego w

postanowieniu z dnia 4 listopada 1997 r., oznaczałaby w rezultacie zdecydowane

pogorszenie sytuacji wierzyciela hipotecznego, ponieważ hipoteka po podziale

nieruchomości obciążałaby tylko nieruchomość przyznaną jednemu z uczestników

postępowania (byłemu współwłaścicielowi). Problem właściwego wyrażenia ochrony

wierzyciela hipotecznego i ochrony osób pozostających poza pierwotnie kreowanym

stosunkiem hipotecznym (tj. stosunkiem łączącym podmiot ustanawiający hipotekę i

wierzyciela hipotecznego) eksponowany jest, oczywiście, w wypowiedziach

(formułowanych m.in. w piśmiennictwie), zmierzających do rozstrzygnięcia

zagadnienia prawnego przedstawionego Sądowi Najwyższemu. W uzasadnieniu

postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 4 listopada 1997 r. stwierdzono m.in. to,

że przy założeniu uprzywilejowanej pozycji hipoteki i wierzyciela hipotecznego, nie

można zgodzić się jednakże z możliwością „naruszenia praw osób znajdujących się

całkowicie poza stosunkiem hipotecznym” (osób nie będących dłużnikami

osobistymi i nie ustanawiających zabezpieczenia hipotecznego). Ten aspekt

ochrony wspomnianej kategorii osób stanowił właśnie jeden z argumentów

mających przemawiać za przyjęciem stanowiska wyrażonego w postanowieniu z

dnia 4 listopada 1997 r. (wyłączenie „ekspansji” zabezpieczenia hipotecznego na

nowo powstałe nieruchomości byłych współwłaścicieli, nie będących dłużnikami

rzeczowymi w chwili ustanowienia hipoteki na udziale we współwłasności jednego z

nich).

Przy przyjęciu założenia, że hipoteka obciążająca udział współwłaściciela

nieruchomości obciąża jednocześnie w określonym ułamku właśnie całą

nieruchomość i utrzymuje się w niezmienionym stosunku na całej nieruchomości w

jej pierwotnym kształcie, nasuwa się wniosek, iż de lege lata pod uwagę należy

brać jednak przede wszystkim interes wierzyciela uzyskującego trwałe (stabilne

przedmiotowo) zabezpieczenia hipoteczne. Rzecz jasna, kolizja interesów

wierzyciela i wspomnianej kategorii osób (znajdujących się poza pierwotnie

ukształtowanym stosunkiem hipotecznym) uzależniona pozostaje od sposobu

zniesienia współwłasności nieruchomości (art. 211, 212 k.c.). Należy jednak

podkreślić to, że współwłaściciele mają jednak zasadniczy wpływ na sposób

dokonania zniesienia współwłasności i tym samym – na odpowiednie ułożenie ich

wzajemnych stosunków po zniesieniu współwłasności. Jeżeli zatem

współwłaściciele nieruchomości dokonują umownego zniesienia współwłasności w

sytuacji, w której udział jednego ze współwłaścicieli był obciążony hipoteką, to

można przyjąć, że godzą się tym samym na obciążenie ich nowo powstałych

nieruchomości hipoteką w części odpowiadającej pierwotnie obciążonemu

udziałowi, a więc – na skutki dokonanego podziału określone w art. 76 ust. 1

u.k.w.h.

Z przedstawionych względów, Sąd Najwyższy, na podstawie art. 390 k.p.c.,

rozstrzygnął przedstawione zagadnienie prawne jak w uchwale.