III CZP 4/03

Uchwała z dnia 20 marca 2003 r., III CZP 4/03

Sędzia SN Antoni Górski (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Mirosław Bączyk

Sędzia SN Kazimierz Zawada

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Skarbu Państwa – Dyrektora Urzędu

Celnego w C. przy uczestnictwie Adama M. i Krzysztofa W. o orzeczenie

przepadku, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 20

marca 2003 r., przy udziale prokuratora Prokuratury Krajowej Jana Szewczyka,

zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Krakowie

postanowieniem z dnia 26 listopada 2002 r.:

"Czy orzeczenie przepadku towaru na rzecz Skarbu Państwa na podstawie

art. 58 § 1b pkt 3 ustawy z dnia 9 stycznia 1997 r. Kodeks celny (Dz.U. ze zmianami

opublikowanymi w Dz.U. z dnia 28 sierpnia 2001 r., Nr 89, poz. 972, Dz.U. z 5

października 2001 r., Nr 110 poz. 1189, Dz.U. z 30 października 2001 r., Nr 125,

poz. 1368, Dz.U. z dnia 9 listopada 2001 r., Nr 128, poz. 1403) jest dopuszczalne w

sytuacji, gdy przepisy odrębne o jakich mowa w art. 58 § 1 Kodeksu celnego nie

przewidują już na chwilę orzekania o przepadku – zakazu przywozu takiego towaru

na polski obszar celny"?

podjął uchwałę:

Orzeczeniu przez sąd przepadku na rzecz Skarbu Państwa towaru

przywiezionego z naruszeniem zakazu wynikającego z rozporządzenia Rady

Ministrów z dnia 19 grudnia 1997 r. w sprawie ustanowienia czasowego

zakazu przywozu niektórych pojazdów samochodowych, nadwozi i podwozi

do tych pojazdów (Dz.U. Nr 158, poz. 1053 ze zm.) nie stoi na przeszkodzie

nieobowiązywanie tego zakazu w chwili orzekania.

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy dla Krakowa-Krowodrzy w Krakowie postanowieniem z dnia 23

maja 2002 r. uwzględnił wniosek Dyrektora Urzędu Celnego w C. i na podstawie art.

58 §1b pkt 3 ustawy z dnia 9 stycznia 1997 r. – Kodeks celny (jedn. tekst: Dz.U.

2001 r. Nr 75, poz. 802 ze zm. – dalej "k.cel.") orzekł przepadek na rzecz Skarbu

Państwa samochodu ciężarowego marki "Mercedes Benz" o numerze

nadwozia (...), rok produkcji 1991, który został zgłoszony do odprawy celnej w dniu

24 grudnia 1999 r. jako samochód wyprodukowany w 1993 r. W toku postępowania

wyjaśniającego okazało się jednak, że pojazd był wyprodukowany dwa lata

wcześniej, należał zatem do wykazu towarów wymienionych w załączniku nr 2

rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 19 grudnia 1997 r. w sprawie ustanowienia

czasowego zakazu przywozu niektórych pojazdów samochodowych, nadwozi i

podwozi tych pojazdów, (Dz.U. Nr 158, poz. 1053, ze zm. – dalej „rozporządzenie”),

objętych zakazem przywozu do kraju w okresie obowiązywania tego

rozporządzenia, tj. do dnia 31 grudnia 2001 r. Naruszenie tego zakazu uzasadniało,

zdaniem Sądu Rejonowego, orzeczenie przepadku samochodu na podstawie art.

58 § 1b pkt 3 k.cel. na rzecz Skarbu Państwa.

Przy rozpoznawaniu apelacji uczestników Sąd Okręgowy powziął wątpliwości,

które sformułował w przedstawionym Sądowi Najwyższemu zagadnieniu prawnym.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Źródłem wątpliwości Sądu Okręgowego jest fakt okresowego obowiązywania

cytowanego rozporządzenia, które ustanawiało zakazy przywozu niektórych

towarów, w terminie do dnia 31 grudnia 2001 r. Udzielona odpowiedź została

ograniczona do tego aktu prawnego, gdyż pytanie, dotyczące „przepisów odrębnych

o jakich mowa w art. 58 § 1 k.cel.”, zostało sformułowane zbyt ogólnie, ponad

potrzebę rozstrzygnięcia konkretnej sprawy. Istotne jest natomiast to, czy po dniu

31 grudnia 2001 r. możliwe jest wydanie przez sąd orzeczenia o przepadku na

rzecz Skarbu Państwa towaru, przywiezionego wbrew zakazom przewidzianym w

rozporządzeniu – w okresie obowiązywania tego aktu prawnego. Jak wynika z

uzasadnienia przedstawionego pytania prawnego, podstawą wątpliwości Sądu są

względy słusznościowe, które, jego zdaniem, sprzeciwiają się możliwości wydania

takiego orzeczenia po utracie mocy prawnej rozporządzenia, gdy w stosunku do

towaru o takim samym asortymencie, sprowadzonego po dniu 1 stycznia 2002 r.,

orzekanie o jego przepadku jest już niedopuszczalne. Wbrew jednak sugestiom

Sądu, nie chodzi tu o problem procesowy, sprowadzający się do kwestii orzekania

według „ stanu rzeczy” istniejącego w chwili zamknięcia rozprawy (art. 316 k.p.c.),

lecz o obowiązywanie norm prawa materialnego cywilnego w czasie. (...)

Nowym aktem wykonawczym, który został wydany po uchyleniu

rozporządzenia – mającego z założenia charakter aktu czasowego – jest

rozporządzenie Ministra Finansów z dnia 1 marca 2002 r. zmieniające

rozporządzenie w sprawie podatku akcyzowego (Dz.U. Nr 18, poz. 175). Posługuje

się ono innym instrumentem prawnym, mającym zapobiegać przywozowi zużytych

pojazdów, w postaci wprowadzenia, wysokich stawek podatku akcyzowego od

sprowadzanych starych samochodów. To rozporządzenie w ogóle nie wypowiada

się na temat możliwości zastosowania jego przepisów do przypadków przywozu

pojazdów wbrew zakazom obowiązującym przed dniem 1 stycznia 2002 r., jest

zatem wykluczone jego zastosowanie do zaistniałych uprzednio zdarzeń na

podstawie „brzmienia nowej ustawy”, jako wyjątku od zasady niedziałania prawa

wstecz. Tym bardziej nie da się wyprowadzić takiej ewentualności w drodze

wykładni teleologocznej, należy więc przyjąć, że możliwe i dopuszczalne jest

orzeczenie przez sąd o przepadku na rzecz Skarbu Państwa towaru,

przywiezionego wbrew zakazom przewidzianym w przepisach rozporządzenia z

dnia 19 grudnia 1997 r., mimo że w chwili orzekania zakazy te już nie

obowiązywały.

Do podobnego wniosku prowadzą wyniki przyjmowanej w doktrynie i

orzecznictwie wykładni art. XXVII § 2, art. XXXIX i XLIX § 1 p.w.k.c., z których

wyprowadza się regułę, że do czynności prawnych i innych zdarzeń stosuje się

prawo materialne obowiązujące w chwili dokonania czynności lub powstania

zdarzeń (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 4 września 1997 r., I CKN 934/97 i z

dnia 24 lutego 1998 r., I CKN 504/97, nie publ.). Ta ogólna reguła dotycząca prawa

międzyczasowego znajduje odpowiednie zastosowanie do rozstrzygnięcia

rozpoznawanego zagadnienia prawnego. Trybunał Konstytucyjny w swoim

orzecznictwie posługuje się często koncepcją tzw. przedłużonego działania

(obowiązywania) uchylonego przepisu prawa. Najpełniej wyraził ją w uchwale z dnia

16 kwietnia 1996 r., W 15/95 (OTK Zbiór Urzędowy 1996, nr 3, poz. 13),

stwierdzając, że formalne uchylenie lub zmiana przepisu nie zawsze oznacza utratę

mocy obowiązującej wyrażonych w nim norm prawnych. Za przepis zachowujący

moc obowiązującą należy uznać taki, który wprawdzie został formalnie derogowany,

ale nadal ma zastosowanie do ustalenia skutków zdarzeń zaistniałych w czasie, w

którym ten przepis obowiązywał. Tak więc zgodnie z tą koncepcją, rozstrzygające

znaczenie ma fakt, że określone zdarzenie prawne zaszło w czasie obowiązywania

aktu prawnego, nawet jeśli akt ten został później uchylony, co jest dodatkowym

argumentem za stanowiskiem wyrażonym w podjętej w sprawie uchwale.

Należy podkreślić, że decydując się na przyjęcie w akcie prawnym z góry

założonej konstrukcji okresowego jego obowiązywania, ustawodawca musi liczyć

się z konsekwencją, iż na gruncie prawa cywilnego akt ten będzie stosowany do

zdarzeń zaszłych w okresie jego obowiązywania, mimo formalnej utraty jego mocy.

Jeżeli więc ustawodawca inaczej nie postanowił, sądy w zakresie powierzonych im

kompetencji obowiązane są do jego stosowania.

Na marginesie, odwołując się do sprawowanej przez Sąd Najwyższy funkcji

nadzoru judykacyjnego, wypada zaznaczyć, że nietrafny jest wyrażony przez Sąd

Okręgowy pogląd, iż podstawą prawną orzeczenia o przepadku towaru na rzecz

Skarbu Państwa może być w rozpoznawanej sprawie art. 58 § 1 k.cel. W uchwale z

dnia 8 listopada 2002 r., III CZP 44/02 (OSNC 2003, nr 10, poz. 130) Sąd

Najwyższy wyjaśnił, że podstawę orzeczenia o przepadku na rzecz skarbu Państwa

towaru objętego zakazem przywozu wynikającym ze środków polityki handlowej

stanowi przepis art. 77 § 2 k.cel.

Z powyższych względów Sąd Najwyższy, na podstawie art. 390 § 1 k.p.c.,

rozstrzygnął przedstawione zagadnienie prawne, jak w uchwale.