III CZP 23/03

Uchwała z dnia 10 kwietnia 2003 r., III CZP 23/03

Sędzia SN Antoni Górski (przewodniczący)

Sędzia SN Barbara Myszka (sprawozdawca)

Sędzia SN Henryk Pietrzkowski

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Funduszu Gwarantowanych Świadczeń

Pracowniczych, Biura Terenowego w B., B. Centrali Materiałów Budowlanych, sp. z

o.o. w B., Przedsiębiorstwa Usługowo-Asenizacyjnego "A.", sp. z o.o. w B.,

Powszechnego Banku Kredytowego S.A. w W., "A." s.c. – Wiesław S., Jerzy K.,

"L.B." sp. z o.o. w W., Przedsiębiorstwa Usługowo-Handlowego MPO sp. z o.o. w

B., Przedsiębiorstwa Handlowo-Usługowego "S." Dariusz B. w B., Przedsiębiorstwa

Produkcyjno-Usługowo-Handlowego "D." sp. z o.o. w B., Warmińsko-Mazurskiego

Banku Regionalnego S.A. w O., Oddziału w B. i Jerzego P. przy uczestnictwie

Agnieszki D., Kazimierza B., Wiesławy Jadwigi G., Jana A., Eugeniusza M.,

Andrzeja K., Dominika K., Daniela Józefa S., Andrzeja W., Sławomira D., Zbigniewa

H., Jana L., Jana B., Bogdana R., Kazimierza S., Mieczysława S., Zenona T.,

Franciszka T., Anetty F., Adama C., Jarosława Z., Dominika Adama F., Jerzego K.,

Marka D., Mieczysława L., Leonarda S., Mirosława T., Konrada R., Czesława

Juliana W., Grzegorza M., Jana N., Ewy T., Zbigniewa W., Bożeny M., Edwarda M.,

Czesława Z., Witolda C., Dariusza D., Wojciecha K., Joanny D., Andrzeja Ł., Iwony

D., Piotra M., Marii O., Cezarego K., Krzysztofa C., Mirosława K., Zbigniewa G.,

Stanisława S., Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, Oddziału w B., Skarbu Państwa

– Pierwszego Urzędu Skarbowego w B. i Drugiego Urzędu Skarbowego w B.,

Gminy S. i Mieczysława D. o podział sumy uzyskanej z egzekucji, po

rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 10 kwietnia 2003 r.

zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Białymstoku

postanowieniem z dnia 8 stycznia 2003 r.:

"Czy należności Funduszu Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych w

planie podziału sumy uzyskanej z egzekucji z nieruchomości ulegają zaspokojeniu

w kolejności takiej jak należności za pracę, tj. w części na podstawie art. 1025 § 1

pkt 3 k.p.c., a w pozostałej części na podstawie art. 1025 § 1 pkt 6 k.p.c., czy też w

całości w kolejności przewidzianej w art. 1025 § 1 pkt 6 k.p.c.?"

podjął uchwałę:

Wierzytelności Funduszu Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych z

tytułu wypłaconych świadczeń pracowniczych podlegają zaspokojeniu

według kolejności przewidzianej w art. 1025 § 1 pkt 3 i 6 k.p.c.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 1 sierpnia 2002 r. Sąd Rejonowy w Białymstoku

sporządził plan podziału sumy 188 462,06 zł uzyskanej od dłużnika Mieczysława D.

przez egzekucję z użytkowania wieczystego nieruchomości o powierzchni 466 m2

,

położonej we wsi G. na terenie Gminy S., zabudowanej domem jednorodzinnym

stanowiącym odrębną nieruchomość, oraz z udziału 1296/809000 części w prawie

użytkowania wieczystego nieruchomości o powierzchni 8090 m2

, położonej w tej

samej miejscowości. W planie podziału wymienione zostały osoby uczestniczące w

podziale, ich prawa i wierzytelności, z tym że jako podlegające zaspokojeniu

wskazane zostały należności niektórych tylko uczestników. Sąd Rejonowy przyjął,

że z sumy podlegającej podziałowi należy pozostawić w depozycie kwotę 9201,88

zł, przypadającą Skarbowi Państwa z tytułu podatku od towarów i usług od

dokonanej w trybie egzekucji sprzedaży budynku (art. 12a w związku z art. 2 ust. 1

ustawy z dnia 8 stycznia 1993 r. o podatku od towarów i usług oraz o podatku

akcyzyjnym, Dz.U. Nr 11, poz. 50 ze zm.), po czym zaspokoić koszty egzekucyjne i

należności alimentacyjne, a pozostałą jej część przeznaczyć na zaspokojenie

należności za pracę pracowników dłużnika za okres trzech miesięcy do wysokości

najniższego wynagrodzenia za pracę określonego w odrębnych przepisach (art.

1025 § 1 pkt 3 k.p.c.). Należności te, uwzględnione do wysokości 1205,01 zł na

rzecz każdego z uczestniczących w podziale pracowników, a w jednym wypadku do

wysokości 737,94 zł, wyczerpały sumę ulegającą podziałowi, wobec czego

wierzytelności pozostałych uczestników, w tym Funduszu Gwarantowanych

Świadczeń Pracowniczych, zostały wymienione w planie podziału jako nie

podlegające zaspokojeniu z braku środków finansowych.

Po rozpoznaniu zarzutów wniesionych przez Fundusz Gwarantowanych

Świadczeń Pracowniczych, który domagał się uwzględnienia jego wierzytelności w

planie podziału w kolejności przewidzianej w art. 1025 § 1 pkt 3 k.p.c., Sąd

Rejonowy w Białymstoku postanowieniem z dnia 15 października 2002 r. zatwierdził

sporządzony plan podziału, uznając, że należności Funduszu Gwarantowanych

Świadczeń Pracowniczych podlegają zaspokojeniu w kolejności wskazanej w art.

1025 § 1 pkt 6 k.p.c., czyli na równi z należnościami za pracę niezaspokojonymi w

kolejności trzeciej.

W zażaleniu na to postanowienie Fundusz Gwarantowanych Świadczeń

Pracowniczych działający przez Biuro Terenowe w B. zarzucił naruszenie

przepisów art. 10 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 29 grudnia 1993 r. o ochronie roszczeń

pracowniczych w razie niewypłacalności pracodawcy (jedn. tekst: Dz.U. z 2002 r. Nr

9, poz. 85 ze zm. – dalej: "ustawa") oraz art. 1025 § 1 pkt 3 k.p.c. przez ich błędną

wykładnię, a w jej wyniku przyjęcie, że przy dochodzeniu zwrotu wypłaconych

świadczeń z tytułu wynagrodzenia za pracę roszczenia Funduszu nie korzystają z

takiej samej ochrony prawnej, jaka przysługuje pracownikom dochodzącym

należności za pracę. W konkluzji skarżący wnosił o uchylenie zaskarżonego

postanowienia.

Przy rozpatrywaniu zażalenia Sąd Okręgowy w Białymstoku powziął poważne

wątpliwości, wobec czego postanowieniem z dnia 8 stycznia 2003 r. przedstawił

Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne przytoczone na

wstępie uchwały.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Podział sumy uzyskanej z egzekucji unormowany w art. 1025 i 1026 k.p.c.

oparty jest na systemie priorytetu i proporcjonalności. W art. 1025 § 1 k.p.c.

wymienione zostały w odpowiedniej kolejności wierzytelności uprzywilejowane,

które ze względu na ich znaczenie dla ochrony interesu społecznego korzystają z

pierwszeństwa w zaspokojeniu przed innymi, natomiast w art. 1026 k.p.c.

uregulowana została kwestia sposobu zaspokojenia wierzytelności w sytuacji, w

której suma objęta podziałem nie wystarcza na zaspokojenie wszystkich

wierzytelności, mających równe pierwszeństwo w danej kategorii. W takim wypadku

wierzytelności tej samej kategorii podlegają zaspokojeniu proporcjonalnie do

wysokości każdej z nich, z tym że zasada proporcjonalności podziału nie ma

zastosowania do wierzytelności hipotecznych i zastawników, którzy korzystają z

pierwszeństwa ustanowionego dla ograniczonych praw rzeczowych (art. 249 § 1

k.c.). Spośród uprzywilejowanych wierzytelności zaspokojeniu podlegają w

pierwszej kolejności koszty egzekucyjne, w drugiej – należności alimentacyjne, w

trzeciej – należności za pracę za okres trzech miesięcy do wysokości najniższego

wynagrodzenia za pracę określonego w odrębnych przepisach oraz renty z tytułu

odszkodowania za wywołanie choroby, niezdolności do pracy, kalectwa lub śmierci i

koszty zwykłego pogrzebu dłużnika, w czwartej – należności wynikające z

wierzytelności zabezpieczonych hipoteką morską, w piątej – należności

zabezpieczone hipotecznie lub zastawem rejestrowym albo zabezpieczone przez

wpisanie do innego rejestru, natomiast w szóstej – należności za pracę

niezaspokojone w kolejności trzeciej (art. 1025 § 1 k.p.c.).

Wątpliwości Sądu Okręgowego dotyczące kolejności, w jakiej powinny

podlegać zaspokojeniu wierzytelności Funduszu Gwarantowanych Świadczeń

Pracowniczych z tytułu wypłaconych świadczeń pracowniczych, zrodziły się na tle

regulacji zawartej w art. 10 ust. 2 ustawy z dnia 29 grudnia 1993 r. o ochronie

roszczeń pracowniczych w razie niewypłacalności pracodawcy, według której przy

dochodzeniu zwrotu wypłaconych świadczeń roszczenia Funduszu korzystają z

takiej samej ochrony prawnej, jaką odrębne przepisy przewidują dla należności za

pracę. Włączenie wierzytelności Funduszu do należności podlegających

zaspokojeniu w kolejności przewidzianej w art. 1025 § 1 pkt 3 k.p.c. oznaczałoby –

jak stwierdził Sąd Okręgowy – że wierzytelności te konkurowałyby z należnościami

za pracę pracowników dłużnika za okres trzech miesięcy, co mogłoby pozbawić

tych pracowników minimum socjalnego uprzywilejowanego w wyższym stopniu od

pozostałych należności za pracę. Z tej przyczyny Sąd Okręgowy powziął

wątpliwość, czy przepis art. 1025 § 1 pkt 3 k.p.c., w którym uprzywilejowana została

tylko część należności za pracę zapewniająca minimum egzystencji, nie powinien

dotyczyć wyłącznie należności dochodzonych przez pracowników. Wykładnia taka

prowadziłaby, zdaniem Sądu Okręgowego, do wniosku, że wierzytelności Funduszu

podlegałyby zaspokojeniu na równi z należnościami za pracę niezaspokojonymi w

kolejności trzeciej (art. 1025 § 1 pkt 6 k.p.c.), jednak wniosek ten zdaje się

pozostawać w sprzeczności z regułą wyrażoną w art. 10 ust. 2 ustawy.

Ustawa z dnia 29 grudnia 1993 r. o ochronie roszczeń pracowniczych w razie

niewypłacalności pracodawcy reguluje zasady i zakres ochrony roszczeń

pracowniczych w razie niemożności ich zaspokojenia z powodu niewypłacalności

pracodawcy. Ochrona ta polega na zastępczym zaspakajaniu roszczeń

pracowniczych ze środków utworzonego w tym celu Funduszu Gwarantowanych

Świadczeń Pracowniczych w sytuacji, w której roszczenia te nie zostały

zaspokojone przez pracodawcę z powodu jego niewypłacalności. Fundusz

Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych jest państwowym funduszem celowym

wyposażonym w osobowość prawną, a zasadnicze jego dochody stanowią składki

płacone przez pracodawców (art. 12 ust. 2 i art. 13 ust. 1 pkt 1 ustawy). W razie

niewypłacalności pracodawcy, zaspokojeniu ze środków Funduszu podlegają

niezaspokojone roszczenia pracownicze, których rodzaj został szczegółowo

oznaczony w art. 6 ustawy; należą do nich należności główne z tytułu

jednorazowego odszkodowania pieniężnego przysługującego na podstawie

przepisów o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych

pracownikowi albo członkom rodziny zmarłego pracownika (ust. 2 pkt 1),

wynagrodzenia za pracę (ust. 2 pkt 2), innych świadczeń przysługujących

pracownikowi na podstawie powszechnie obowiązujących przepisów prawa pracy

(ust. 2 pkt 3) oraz składki na ubezpieczenia społeczne (ust. 2 pkt 4). Wymienione

należności podlegają przy tym zaspokojeniu do wysokości oznaczonej w ustawie.

W celu ochrony uprawnionych do korzystania z Funduszu, na rzecz których

opłacane są składki, ustawodawca wprowadził ograniczenia w dysponowaniu

środkami tego Funduszu, zastrzegając, że mogą być one przeznaczone wyłącznie

na finansowanie świadczeń, o których mowa w art. 6 ustawy, oraz na pokrycie

kosztów obsługi Funduszu (art. 14 ust. 1 ustawy). Obowiązek dokonywania

oznaczonych wypłat ze środków Funduszu jest uwarunkowany istnieniem

wierzytelności pracownika (byłego pracownika lub członka rodziny zmarłego

pracownika) wobec niewypłacalnego pracodawcy. Zgodnie z art. 10 ustawy,

zaspokojenie tej wierzytelności przez Fundusz powoduje z mocy prawa przejście na

Fundusz roszczenia wobec pracodawcy lub masy upadłości o zwrot wypłaconych

świadczeń. Przy dochodzeniu zwrotu wypłaconych świadczeń roszczenia Funduszu

korzystają z takiej samej ochrony prawnej, jaką odrębne przepisy przewidują dla

należności za pracę (art. 10 ust. 2 ustawy).

W uzasadnieniu postanowienia z dnia 20 kwietnia 1999 r., III CA 3/99

("Biuletyn SN" 1999, nr 7, s. 10) Sąd Najwyższy podkreślił, że roszczenia Funduszu

o zwrot wypłaconych świadczeń korzystają z ochrony prawnej według standardu

roszczeń o należności za pracę, wobec czego roszczeniom Funduszu przysługują

uprzywilejowania procesowe przewidziane w art. 463 k.p.c., które zgodnie z art. 771

k.p.c. rozciągają się na postępowanie egzekucyjne. Ochrona prawna roszczeń

Funduszu, wynikająca z art. 10 ust. 2 ustawy, obejmuje zatem również zwolnienie

Funduszu od ponoszenia wydatków w postępowaniu egzekucyjnym.

Z kolei, w uzasadnieniu wyroku z dnia 5 lutego 2002 r., II CKN 895/99 (nie

publ.) Sąd Najwyższy zauważył, że ustawa z dnia 29 grudnia 1993 r. ma na celu

ochronę pracowników przed ryzykiem niewypłacalności pracodawcy, a także

ochronę interesów pracodawcy na wypadek jego niewypłacalności. Środki

Funduszu, pochodzące głównie ze składek pracodawców, mają służyć złagodzeniu

skutków zdarzeń losowych, polegających w wypadku pracodawcy na niemożności

zaspokojenia roszczeń pracowniczych wywołanych jego niewypłacalnością.

Pracodawca może zatem oczekiwać, że w razie takich trudności jego zobowiązania

zostaną w całości lub w części przejęte przez Fundusz.

Rozważając wzajemny stosunek przepisów art. 10 ust. 2 ustawy i art. 1025 § 1

k.p.c., trzeba przyjąć, że art. 10 ust. 2 ma charakter normy ogólnej, wyznaczającej

zakres ochrony przyznanej przez ustawodawcę roszczeniom Funduszu o zwrot

wypłaconych świadczeń. Wykładnia językowa powołanego przepisu nie pozostawia

wątpliwości co do tego, że wskazane w nim roszczenia korzystają z analogicznej

ochrony, jaką odrębne przepisy przewidują dla należności za pracę. Oznacza to, że

art. 10 ust. 2 ustawy zrównuje roszczenia Funduszu o zwrot wypłaconych

świadczeń z roszczeniami pracowniczymi w zakresie ochrony prawnej

przewidzianej w odrębnych przepisach dla należności za pracę. Wypływa stąd

wniosek, że należności Funduszu z tytułu wypłaconych świadczeń podlegają

zaspokojeniu z sumy uzyskanej z egzekucji w tej samej kolejności, która

przewidziana została w art. 1025 § 1 k.p.c. dla należności za pracę, czyli w

kolejności trzeciej i szóstej. Odmienne rozstrzygnięcie rozważanego zagadnienia i

zaliczenie wierzytelności Funduszu dopiero do szóstej kategorii pozostawałoby w

sprzeczności z treścią art. 10 ust. 2 ustawy, na co trafnie zwrócił uwagę Sąd

Okręgowy, podkreślając, że w takim wypadku także należności zabezpieczone

hipoteką czy zastawem podlegałyby zaspokojeniu przed wierzytelnościami

Funduszu (art. 1025 § 1 pkt 4 i 5 k.p.c.).

Dopuszczenie do kolizji wierzytelności Funduszu z należnościami

pracowników dłużnika w ramach trzeciej kategorii zaspokojenia (art. 1025 § 1 pkt 3

k.p.c.) sprzyja realizacji zasadniczego celu ustawy, jakim jest zabezpieczenie

ryzyka niewypłacalności pracodawcy wobec jego pracowników. Realizacja tego celu

służy przede wszystkim pracownikom, wobec czego również dyrektywy wykładni

funkcjonalnej przemawiają za przyjęciem, że wierzytelności Funduszu z tytułu

wypłaconych świadczeń podlegają zaspokojeniu według kolejności przewidzianej w

art. 1025 § 1 pkt 3 i 6 k.p.c.

Z powyższych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 390 § 1 k.p.c.

rozstrzygnął przedstawione zagadnienie prawne, jak w uchwale.