III CZP 22/03

Uchwała z dnia 16 kwietnia 2003 r., III CZP 22/03

Sędzia SN Helena Ciepła (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Bronisław Czech

Sędzia SN Mirosława Wysocka

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa M. Spółdzielni Mieszkaniowej w M.

przeciwko Miejskiej Gminie M. w M. o zapłatę 1716,45 zł., po rozstrzygnięciu w

Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 16 kwietnia 2003 r. zagadnienia

prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Tarnobrzegu postanowieniem z

dnia 20 lutego 2003 r.:

"Czy różnica, o której stanowi przepis art. 18 ust. 4 ustawy z dnia 21 czerwca

2001 r. o ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym zasobie gminy i o zmianie

Kodeksu cywilnego Dz.U. Nr 71, poz. 733 ze zm., jest wynikiem odszkodowania

należnego właścicielowi lokalu (ust. 2 cyt. art.), a kwotą świadczenia, do której

zobowiązany jest były lokator z mocy ust. 3 cyt. ust., czy też wynikiem

odszkodowania należnego właścicielowi lokalu a kwotą faktycznie zapłaconą przez

zobowiązanego za dany okres rozliczeniowy ?"

podjął uchwałę:

Wysokość roszczenia odszkodowawczego, przysługującego

właścicielowi lokalu od gminy (art. 18 ust. 4 ustawy z dnia 21 czerwca 2001 r.

o ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym zasobie gminy i o zmianie

Kodeksu cywilnego, Dz.U. Nr 71, poz. 733 ze zm.), stanowi różnica między

odszkodowaniem, jakie mógłby on otrzymać na podstawie art. 18 ust. 2 tej

ustawy, a należnym od byłego lokatora uprawnionego do lokalu socjalnego.

Uzasadnienie

Przedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne

powstało na tle następującego stanu faktycznego.

Gmina w M. nie dostarczyła lokali socjalnych, przyznanych wyrokami

sądowymi orzekającymi eksmisję, co uniemożliwia ich wykonanie. Byłe lokatorki

zajmują nadal lokale stanowiące przedmiot eksmisji i nie uiszczają na rzecz

M. Spółdzielni Mieszkaniowej należnych świadczeń. W tej sytuacji Spółdzielnia

wniosła o zasądzenie od Gminy kwoty 1716, 45 zł tytułem odszkodowania

nieuiszczonego przez wymienione lokatorki.

Sąd Rejonowy w Mielcu uwzględnił powództwo i jako podstawę prawną

rozstrzygnięcia powołał przepis art. 18 ust. 4 ustawy z dnia 21 czerwca 2001 r. o

ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym zasobie gminy i zmianie kodeksu

cywilnego (Dz.U. Nr 71, poz. 733). W motywach stwierdził, że odpowiedzialność za

„czynsz”, którego nie uregulowały byłe lokatorki, w świetle powołanego przepisu

ponosi pozwana Gmina.

Rozpoznając sprawę na skutek apelacji Gminy, Sąd Okręgowy w Tarnobrzegu

powziął wątpliwość przytoczoną na wstępie uchwały.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 18 ust. 4 ustawy z dnia 21 czerwca 2001 r. o ochronie praw

lokatorów, mieszkaniowym zasobie gminy i zmianie kodeksu cywilnego, jeżeli

gmina nie dostarczyła lokalu socjalnego osobie uprawnionej do niego z mocy

wyroku sądowego, właścicielowi przysługuje roszczenie odszkodowawcze od gminy

w wysokości odpowiadającej różnicy między odszkodowaniem określonym w ust. 2

a odszkodowaniem płaconym przez byłego lokatora, jeżeli osoba ta nadal

zamieszkuje w lokalu właściciela.

Istota przedstawionego zagadnienia sprowadza się do dokonania wykładni

przepisu art. 18 ust. 4 cytowanej ustawy, w zakresie sformułowania

„odszkodowaniem płaconym przez byłego lokatora”.

Redakcja przepisu z pozoru wydaje się na tyle prosta, że – opierając się na

znaczeniu językowym zwrotu „odszkodowaniem płaconym” – prima facie można

twierdzić, iż nie nasuwa on wątpliwości. Poprzestając więc na wykładni literalnej

należałoby przyjąć, że zwrot ten dotyczy odszkodowania rzeczywiście płaconego

przez byłego lokatora. Byłby to jednak pogląd błędny.

Przepis art. 18 statuuje zasadę i zakres obowiązku odszkodowawczego osób

zajmujących lokal bez tytułu prawnego w sposób szczególny w stosunku do

kodeksu cywilnego; nakłada na gminę obowiązek naprawienia szkody wyrządzonej

właścicielowi niedostarczeniem lokalu socjalnego. Sposób ustalenia wysokości

należnego właścicielowi odszkodowania określa ust. 2 tego przepisu stanowiąc, że

– z zastrzeżeniem ust. 3 – odszkodowanie, które obowiązane są opłacać osoby

zajmujące lokal bez tytułu prawnego, odpowiada wysokości czynszu, jaki właściciel

mógłby otrzymać z tytułu najmu lokalu. Jeżeli odszkodowanie nie pokrywa

poniesionych strat, właściciel może żądać od lokatora odszkodowania

uzupełniającego.

Wyjątek przewidziany w art. 18 ust. 3 dotyczy osób uprawnionych do lokalu

zamiennego lub socjalnego, jeżeli sąd orzekł o wstrzymaniu opróżnienia lokalu do

czasu dostarczenia im takiego lokalu. Te osoby „opłacają odszkodowanie” w

wysokości czynszu, jaki byłyby obowiązane opłacać, gdyby stosunek prawny nie

wygasł. Zgodnie z art. 18 ust. 4, niedostarczenie przez gminę lokalu socjalnego

powoduje powstanie po jej stronie obowiązku odszkodowawczego wobec

właściciela „w wysokości odpowiadającej różnicy między czynszem określonym w

ust. 2 a odszkodowaniem płaconym przez byłego lokatora”.

Trzeba stwierdzić, że omawiany przepis art. 18 ustawy sformułowany został

nieprecyzyjnie i zawiera wyraźne usterki językowe w zakresie techniki legislacyjnej.

Wystarczy wskazać na użycie w ust. 2 wyrazu „lokator” dla określenia osoby

zajmującej lokal bez tytułu prawnego, a zatem nie lokatora w rozumieniu ustawy i

nie tylko byłego lokatora. Wątpliwości wywołują użyte w ust. 3 i 4 zwroty „opłacają

odszkodowanie” i „odszkodowaniem płaconym”.

Według utrwalonych w orzecznictwie zasad interpretacji przepisów prawa,

podstawowe znaczenie ma wykładnia językowa, jednakże gdy ta zawodzi,

prowadząc do wyników nie dających się pogodzić z racjonalnym działaniem

ustawodawcy i celem, jaki ma realizować dana norma, sięga się do dyrektyw

wykładni systemowej i funkcjonalnej. Każda wykładnia zmierza do prawidłowego

określenia i zastosowania norm prawnych, przy czym nie jest możliwe uzyskanie

poprawnej wykładni poszczególnych wyrażeń i zwrotów zawartych w przepisach

prawa w oderwaniu od całości porządku prawnego. Nie można poznać znaczenia

przepisów bez poznania funkcji, jakie mają one spełniać.

Rationem legis przepisu art. 18 ustawy stanowiła z jednej strony ochrona

byłego lokatora przez wstrzymanie opróżnienia lokalu do czasu otrzymania lokalu

socjalnego oraz przed wysokim odszkodowaniem, z drugiej wyrównanie

właścicielowi szkody wynikłej z uprzywilejowania byłego lokatora, czyli stworzenie

takiej sytuacji, jak gdyby były lokator nie miał przywileju. W przepisie tym

ustawodawca zapewnia właścicielowi pokrycie strat poniesionych wskutek

zajmowania lokalu przez osobę nieuprawnioną; to ona jest zobowiązana do

naprawienia szkody. Uznając za konieczne limitowanie zakresu odpowiedzialności

określonej grupy byłych lokatorów, ustawodawca łagodzi jej skutki przez

zapewnienie właścicielowi roszczenia odszkodowawczego przeciwko gminie, która

nie dostarczyła lokalu zamiennego albo socjalnego osobie do niego uprawnionej.

Jest oczywiste, że nie wpływa to na obowiązek płacenia przez nią odszkodowania

w określonej wysokości za bezprawnie zajmowany lokal, gdyż to ona wyrządza

szkodę. Przyznanie eksmitowanemu lokatorowi uprawnienia do lokalu socjalnego

nie zwalnia go z obowiązku płacenia odszkodowania za zajmowany lokal po

orzeczeniu eksmisji.

Dla udzielenia odpowiedzi na przedstawione zagadnienie prawne istotne jest

rozważenie zwrotu „odszkodowaniem płaconym”.

W kontekście językowym analiza przepisu art. 18, oparta na wykładni

gramatycznej, musi przy dążeniu do ustalenia rzeczywistego znaczenia

przytoczonego zwrotu, uwzględniać jego znaczenie potoczne i, jak już wspomniano,

mieścić się w całości porządku prawnego. Czasownik „płacić” w rozumieniu

potocznym, może mieć różne znaczenie. Może w szczególności znaczyć „dawać

pieniądze”, ale może także oznaczać niedawanie pieniędzy, a ponoszenie

konsekwencji, doznawanie skutków czegoś („płacić za coś zdrowiem”). Były lokator,

zajmując bezprawnie lokal, ponosi konsekwencje w postaci wynikającego z normy

prawnej obowiązku płacenia określonego odszkodowania, doznaje więc w

potocznym znaczeniu skutku bezprawnego zajmowania cudzej własności.

W polskim systemie prawa cywilnego obowiązek odszkodowawczy powstaje

wtedy, gdy istnieje szkoda spowodowana przez jakiś fakt (działanie ludzkie lub inne

zdarzenie) oraz gdy między szkodą a tym faktem istnieje normalny związek

przyczynowy (art. 361 k.c.).

Analiza art. 18 ust. 4, przy założeniu, że zwrot „odszkodowaniem płaconym”,

oznacza comiesięczne dawanie pieniędzy, nie mieściłaby się w ramach prawa

regulującego formy wymiany dóbr i usług o wartości majątkowej. Chodzi w

szczególności o wymienione przesłanki i zasady odpowiedzialności oraz o

określenie wzajemnej relacji między obowiązkiem odszkodowawczym byłego

lokatora i gminy.

Reasumując, należy dojść do wniosku, że zawarty w art. 18 ust. 4 ustawy

zwrot „odszkodowaniem płaconym” oznacza odszkodowanie należne od byłego

lokatora. Taka wykładnia wymienionego przepisu jest zgodna ze wskazaną wyżej

funkcją, jaką ma spełniać, i z jego ratione legis. Uwzględnia też znaczenie potoczne

zwrotu i mieści się w granicach całości systemu polskiego prawa

zobowiązaniowego.

Z tych przyczyn Sąd Najwyższy rozstrzygnął przedstawione zagadnienie, jak

w uchwale (art. 390 k.p.c.).