III PZP 4/03

Uchwała z dnia 16 kwietnia 2003 r.

III PZP 4/03

Przewodniczący SSN Teresa Flemming-Kulesza (przewodniczący), Sędziowie

SN: Andrzej Kijowski, Herbert Szurgacz (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 16 kwietnia 2003 r.

sprawy z powództwa Romana S. przeciwko PKP S.A. Zakładom Taboru w O. o od-

szkodowanie w kwocie 7.481,82 zł, na skutek zagadnienia prawnego przedstawione-

go przez Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Olsztynie posta-

nowieniem z dnia 16 stycznia 2003 r. [...]

„Czy jednorazowa odprawa przewidziana w art. 49 ustawy z dnia 8 września

2000 r. o komercjalizacji, restrukturyzacji i prywatyzacji przedsiębiorstwa państwo-

wego „Polskie Koleje Państwowe" (Dz.U. Nr 84 poz. 948 ze zm.) - przy sformułowa-

niu zawartym w art. 50 ust. 3 tejże ustawy mówiącym, „iż pracownikom, o których

mowa w art. 48, nie przysługuje odprawa pieniężna określona w art. 8 ust. 1 ustawy z

dnia 28 grudnia 1989 r. - o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami

stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy oraz o zmianie niektórych

ustaw (Dz.U. z 1990 r. Nr 4 poz. 19 ze zm.), ani żadne inne świadczenie z tytułu roz-

wiązania stosunku pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy - pochłania również

odszkodowanie z § 6 Ponadzakładowego Układu Zbiorowego dla pracowników

przedsiębiorstwa państwowego „Polskie Koleje Państwowe" zawartego w dniu 4

stycznia 1999 r. ?”

p o d j ą ł uchwałę:

Odszkodowanie przewidziane w § 6 Ponadzakładowego Układu Zbioro-

wego Pracy dla pracowników przedsiębiorstwa państwowego „Polskie Koleje

Państwowe" z dnia 4 stycznia 1999 r. w brzmieniu z dnia 1 stycznia 2000 r., jest

innym świadczeniem z tytułu rozwiązania stosunku pracy z przyczyn dotyczą-

cych zakładu pracy w rozumieniu art. 50 ust. 3 ustawy z dnia 8 września 2000 r.

2

o komercjalizacji, restrukturyzacji i prywatyzacji przedsiębiorstwa państwowe-

go „Polskie Koleje Państwowe" (Dz.U. Nr 84, poz. 948 ze zm. ).

U z a s a d n i e n i e

Postanowieniem z dnia 16 stycznia 2003 r. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubez-

pieczeń Społecznych w Olsztynie przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnię-

cia następujące zagadnienie prawne: „Czy jednorazowa odprawa przewidziana w art.

49 ustawy z dnia 8 września 2000 r. o komercjalizacji, restrukturyzacji i prywatyzacji

przedsiębiorstwa państwowego „Polskie Koleje Państwowe" (Dz.U. Nr 84, poz. 948

ze zm.) - przy sformułowaniu zawartym w art. 50 ust. 3 tejże ustawy mówiącym, iż

„pracownikom, o których mowa w art. 48, nie przysługuje odprawa pieniężna okre-

ślona w art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. o szczególnych zasadach roz-

wiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy

oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz.U. 1990 r., Nr 4 poz. 19 ze zm.), ani żadne inne

świadczenie z tytułu rozwiązania stosunku pracy z przyczyn dotyczących zakładu

pracy - pochłania również odszkodowanie z § 6 Ponadzakładowego Układu Zbioro-

wego dla pracowników przedsiębiorstwa państwowego „Polskie Koleje Państwowe"

zawartego w dniu 4 stycznia 1999 r.”

Zagadnienie prawne powstało w związku ze sprawą z powództwa Romana S.

przeciwko przedsiębiorstwu państwowemu „Polskie Koleje Państwowe" Zakład Tabo-

ru Kolejowego w O. o zapłatę kwoty 7.481,82 zł jako odszkodowania przewidzianego

§ 6 układu zbiorowego pracy za skrócenie okresu wypowiedzenia.

Wyrokiem z dnia 3 października 2002 r. Sąd Rejonowy w Olsztynie oddalił

powództwo.

U strony pozwanej obowiązywał ponadzakładowy układ zbiorowy pracy dla

pracowników przedsiębiorstwa państwowego „Polskie Koleje Państwowe", zawarty w

dniu 4 stycznia 1999 r. (zwany w dalszym ciągu UZP PKP). Od dnia 1 stycznia 2000

r. obowiązywał § 6 tego układu o treści „1. Jeżeli rozwiązanie z pracownikiem sto-

sunku pracy zawartego na czas nie określony następuje z przyczyn leżących po

stronie pracodawcy, określonych w art. 361

KP, a strony stosunku pracy ustalą wcze-

śniejszy niż jeden miesiąc termin rozwiązania stosunku pracy, to pracownikowi przy-

sługuje odszkodowanie w wysokości sześciomiesięcznego wynagrodzenia obliczo-

nego jak za urlop wypoczynkowy. 2. Odszkodowanie, o którym mowa w ustępie 1

3

przysługuje pracownikowi, który przepracował w przedsiębiorstwie PKP nieprzerwa-

nie co najmniej ostatnie 10 lat".

Ustawą z dnia 8 września 2000 r. o komercjalizacji, restrukturyzacji i prywaty-

zacji przedsiębiorstwa państwowego „Polskie Koleje Państwowe", powoływana w

dalszym ciągu jako „ustawa o komercjalizacji PKP" lub krótko: „ustawa”) pracownicy,

z którymi rozwiązanie stosunku pracy nastąpiło w latach 2000-2002 z przyczyn doty-

czących zakładu pracy w PKP lub PKP S.A. oraz innych wymienionych w ustawie

zakładach pracy, a którzy spełniali warunki umożliwiające uzyskanie prawa do eme-

rytury, urlopu kolejowego lub świadczenia przedemerytalnego, uzyskali prawo do

jednorazowej odprawy pieniężnej (art. 48). Wysokość jednorazowej odprawy pie-

niężnej wynosiła 30.000 zł lub 20.000 zł, w zależności od stopy bezrobocia na obsza-

rze powiatu, gdzie pracownik miał stałe miejsce zamieszkania (art. 49). Zgodnie z

art. 50 ust. 1 ustawy jednorazowa odprawa przysługuje pracownikowi, który był za-

trudniony u pracodawców określonych art. 49 łącznie i nieprzerwanie co najmniej 5

lat, niezależnie od formy stosunku pracy przed dniem wypowiedzenia lub rozwiąza-

nia stosunku pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy. W myśl ust. 2 odprawa

pieniężna, o której mowa w art. 49, nie przysługuje pracownikom w okolicznościach,

o których mowa w art. 8 ust. 3 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. o szczególnych za-

sadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn dotyczących za-

kładu pracy. Wreszcie ustęp 3 tego przepisu stanowi, że pracownikom, o których

mowa w art. 48, nie przysługuje odprawa pieniężna określona w art. 8 ust. 1 ustawy,

o której mowa w ust. 2, ani żadne inne świadczenie z tytułu rozwiązania stosunku

pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy.

Powód Roman S. był zatrudniony u pozwanego pracodawcy od 1 września

1967 r. do dnia 20 grudnia 2000 r. Stosunek pracy został rozwiązany w drodze poro-

zumienia stron z przyczyn dotyczących zakładu pracy, tj. restrukturyzacji zatrudnie-

nia, zmniejszenia zatrudnienia z przyczyn ekonomicznych oraz w związku ze zmia-

nami organizacyjnymi, produkcyjnymi i technologicznymi na podstawie art. 11 ustawy

o zwolnieniach grupowych. Powód otrzymał jednorazową odprawę przewidzianą art.

49 ustawy o komercjalizacji PKP w wysokości 30.000 zł.

Zdaniem Sądu Pracy, unormowanie art. 50 ust. 3 ustawy wyłącza możliwość

przyznania pracownikowi, który otrzymał jednorazową odprawę pieniężną, innych

świadczeń związanych z ustaniem stosunku pracy, w tym odszkodowania przewi-

dzianego § 6 UZP PKP.

4

W apelacji powód zarzucił naruszenie art. 9 KP. Ponadto dochodzone rosz-

czenie - jego zdaniem - nie ma charakteru roszczenia z tytułu rozwiązania stosunku

pracy z przyczyn leżących po stronie pracodawcy, w związku z czym nie ma do

niego zastosowania art. 50 ust. 3 ustawy o komercjalizacji PKP.

Rozpoznając sprawę, Sąd Okręgowy doszedł do przekonania, że istniejąca re-

gulacja prawna w zakresie świadczeń należnych pracownikom zwalnianym z przed-

siębiorstwa PKP z przyczyn dotyczących zakładu pracy nasuwa zasadnicze wątpli-

wości prawne w zakresie wzajemnej relacji między § 6 UZP PKP a art. 50 ust. 3

ustawy o komercjalizacji PKP. Również praktyka sądów, rozpoznających analogiczne

sprawy o odszkodowanie przewidziane § 6 UZP PKP, jest rozbieżna. Niektóre sądy

zasądzają odszkodowanie przewidziane § 6 układu, przyjmując, że przepis art. 50

ust. 3 ustawy nie wyłącza prawa do tego świadczenia, które ma charakter szczególny

i jest związane z rozwiązaniem stosunku pracy bez zachowania okresu wypowiedze-

nia. Inne sądy, oddalając powództwa pracowników, przyjmują, że świadczenie to

mieści się w pojęciu świadczeń z tytułu ustania stosunku pracy, o których mowa w

art. 50 ust. 3. Zdaniem Sądu Okręgowego, opierając się na brzmieniu § 6 UZP PKP

można twierdzić, że przewidziane tym przepisem odszkodowanie jest świadczeniem

przysługującym z tytułu wyrażenia przez pracownika zgody na skrócenie okresu wy-

powiedzenia. Ponadto należy uwzględnić zasadę przewidzianą art. 9 KP, co upraw-

niałoby wniosek, że skoro układ zawiera rozwiązania korzystniejsze, wprowadzone

wolą stron układu, ustawodawcy nie przysługuje prawo dokonywania ich zmiany.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Rozważenia wymagają dwie kwestie. Pierwsza dotyczy odpowiedzi na pyta-

nie, czy przewidziane § 6 UZP PKP odszkodowanie jest świadczeniem z tytułu roz-

wiązania stosunku pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy. Jedynie bowiem w

razie pozytywnej odpowiedzi na to pytanie zachodziłaby potrzeba określenia relacji

między tą regulacją, a unormowaniem przewidzianym art. 50 ust. 3 ustawy o komer-

cjalizacji PKP. W takim też wypadku aktualna stałaby się odpowiedź na pytanie, czy

przewidziana art. 50 ust. 3 zasada, iż pracownikom, którzy otrzymali jednorazową

odprawę w myśl art. 48 tej ustawy, nie przysługują żadne inne świadczenia z tytułu

rozwiązania stosunku pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy, obejmuje rów-

nież świadczenia przewidziane prawem autonomicznym, tj. § 6 UZP PKP.

5

Zdaniem Sądu Okręgowego, z treści § 6 układu wynika, że przewidziane nim

odszkodowanie jest świadczeniem z tytułu wyrażenia przez pracownika zgody na

skrócenie okresu wypowiedzenia, tzn. innym świadczeniem niż świadczenie z tytułu

rozwiązania stosunku pracy. Argumentu potwierdzającego trafność takiej interpretacji

dostarczają - zdaniem Sądu - postanowienia § 7 ust. 1 i 2 układu, przewidujące dłuż-

sze niż ustawowe okresy wypowiedzenia dla rozwiązania umowy o pracę z przyczyn

leżących po stronie pracodawcy, określonych w ustawie o zwolnieniach grupowych

oraz obowiązek kierownika jednostki organizacyjnej skrócenia na wniosek pracowni-

ka okresu wypowiedzenia, co najmniej do odpowiadającego wymiarowi określonemu

w Kodeksie pracy, o ile nie ustalono wcześniejszego terminu rozwiązania umowy na

podstawie art. 36 § 6 KP, wypłacając pracownikowi odszkodowanie za pozostałą

część okresu wypowiedzenia. Pogląd taki nie jest trafny.

Przede wszystkim należy zwrócić uwagę, że § 6 ust. 1 6 UZP PKP składa się

z dwu części, podczas gdy Sąd Okręgowy skoncentrował się na części drugiej prze-

pisu, pomijając jego część pierwszą, formułującą ogólną zasadę, że świadczenie nim

przewidziane przysługuje, jeżeli rozwiązanie stosunku pracy następuje z przyczyn

leżących po stronie zakładu pracy. Zdanie drugie przepisu natomiast jedynie zawęża

zakres jego zastosowania do sytuacji, kiedy strony, rozwiązując umowę ustalą wcze-

śniejszy niż jeden miesiąc termin rozwiązania stosunku pracy. Argument odwołujący

się do § 7 UZP PKP również nie jest trafny. Zdaniem Sądu Najwyższego powołany

przepis nie tylko nie przemawia na rzecz poglądu wyrażonego przez Sąd Okręgowy,

lecz przeciwnie, potwierdza on wniosek wynikający z literalnego brzmienia § 6, że

przewidziane nim odszkodowanie jest świadczeniem z tytułu rozwiązania umowy o

pracę. Odszkodowanie przewidziane § 7 ust. 26 UZP PKP przysługuje z tytułu skró-

cenia okresu wypowiedzenia i jego wysokość zależy od rozmiarów skrócenia okresu

wypowiedzenia. Tymczasem odszkodowanie przewidziane § 6 układu przysługuje

zawsze w stałej wysokości sześciomiesięcznego wynagrodzenia obliczonego jak za

urlop wypoczynkowy, niezależnie od długości okresu wypowiedzenia, pod warunkiem

że strony ustaliły termin rozwiązania stosunku pracy krótszy niż jeden miesiąc. Jest

to odszkodowanie z tytułu rozwiązania stosunku pracy, gdyż pokrywa szkodę jaką

pracownik ponosi wskutek utraty możliwości zarobkowania w czasie przysługującego

okresu wypowiedzenia, a zarazem, uwzględniając okoliczność, że przysługuje w wy-

sokości przekraczającej maksymalny określony układem zbiorowym pracy (§ 7 ust.

6

1) okres wypowiedzenia, stanowi odszkodowanie z tytułu utraty przez pracownika

miejsca pracy niezwłocznie, tj. w terminie poniżej jednego miesiąca.

Przystępując do rozważenia drugiej wymienionej na wstępie kwestii należy

przede wszystkim wskazać na brzmienie art. 50 ust. 3 ustawy o komercjalizacji PKP,

według którego pracownikom, o których mowa w art. 48, nie przysługuje odprawa

pieniężna określona art. 8 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. „ani żadne inne świad-

czenie z tytułu rozwiązania stosunku pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy".

Brzmienie przepisu jest stanowcze i nie pozostawia wątpliwości, że przepis ten od-

nosi się do świadczeń przewidzianych prawem ustawowym, co dodatkowo zostało

wzmocnione przez wyraźne wyłączenie odprawy z art. 8 ustawy o zwolnieniach gru-

powych. Co się natomiast tyczy prawa układowego, przedstawiający zagadnienie

prawne Sąd Okręgowy wyraził wątpliwość, czy ustawodawca ma prawo ingerencji w

postanowienia układu zbiorowego pracy przyznające pracownikom określone świad-

czenia, zwłaszcza w sytuacji, kiedy po wydaniu ustawy strony nie zmieniły postano-

wienia układowego w kierunku jego dostosowania do regulacji ustawowej względnie

nie wypowiedziały układu (jego postanowień). Wątpliwości te, zdaniem Sądu Okrę-

gowego, pogłębia obowiązywanie art. 9 KP. Według tego przepisu postanowienia

układów zbiorowych pracy i porozumień zbiorowych oraz regulaminów i statutów nie

mogą być mniej korzystne dla pracowników niż przepisy Kodeksu pracy oraz innych

ustaw i aktów wykonawczych.

Wymienione kwestie wymagają rozważenia w kontekście charakteru (mocy

prawnej) prawa ustawowego w relacji do prawa autonomicznego (układowego). Z

tego punktu widzenia normy prawa ustawowego dzielą się na trzy grupy: na normy

imperatywne (ściśle bezwzględnie obowiązujące), normy jednostronnie bezwzględnie

obowiązujące (zwane też granicznie zastępującymi) oraz normy względnie obowią-

zujące. Te pierwsze nie zezwalają na odstępstwa w prawie autonomicznym, a

sprzeczne z nimi postanowienia nie mają mocy prawnej, drugie natomiast, określając

minimum uprawnień pracowniczych zezwalają na korzystniejsze ich uregulowanie

np. w układzie zbiorowym pracy, zgodnie z zasadą wyrażoną w art. 9 KP. Uwzględ-

niając przyjęte w nauce prawa kryteria rozróżnienia rodzajów norm prawa ustawowe-

go (brzmienie przepisu oraz jego funkcję), należy dojść do wniosku, że norma art. 50

ust. 3 ustawy o komercjalizacji PKP ma charakter normy ściśle bezwzględnie obo-

wiązującej. Nie jest trafny pogląd wyrażony przez Sąd Okręgowy w uzasadnieniu

przedstawionego zagadnienia prawnego, że ustawodawcy nie przysługuje prawo

7

ingerencji w treść układu zbiorowego pracy ze względu na to, iż układ jest aktem ob-

jętym wolą stron tego układu. Stojąc na gruncie normatywnego charakteru norm

układu zbiorowego pracy, stanowisko takie jest nie do pogodzenia z hierarchiczną

budową systemu źródeł prawa pracy i nadrzędną rolą ustawy w tym systemie. Oko-

liczność, iż strony układu po wejściu w życie przepisów ustawy o komercjalizacji PKP

nie zmieniły spornego przepisu, ani nie wypowiedziały układu (odpowiedniej jego

części), nie uzasadnia przyjęcia jego obowiązywania na zasadzie korzystności,

przewidzianej art. 9 KP.

Rezultaty dokonanej powyżej dogmatyczno-prawnej analizy relacji zachodzą-

cych między przepisem § 6 UZP PKP a art. 50 ust. 3 ustawy o komercjalizacji PKP

znajdują dodatkowe uzasadnienie w wykładni funkcjonalnej i systemowej. Odszko-

dowanie przewidziane § 6 UZP PKP zostało wprowadzone z mocą od dnia 1 stycznia

2000 r. Stanowiło ono szczególne świadczenie z tytułu rozwiązania stosunku pracy z

przyczyn leżących po stronie zakładu pracy, określonych w art. 361

KP. Jednorazowa

odprawa pieniężna, wprowadzona ustawą z dnia 8 września 2000 r. stanowi również

świadczenie na rzecz pracowników, z którymi rozwiązanie stosunku pracy nastąpiło

w latach 2000-2002 z przyczyn dotyczących zakładu pracy. Niewątpliwie, wydając

ustawę o komercjalizacji PKP, ustawodawca miał świadomość obowiązywania § 6

UZP PKP i przewidzianego tym przepisem odszkodowania z tytułu rozwiązania sto-

sunku pracy w warunkach określonych tym przepisem. Ustawa miała charakter

szczególny, ograniczony do przedsiębiorstwa PKP, co tym bardziej uzasadnia przy-

jęte założenie. Przyjęcie poglądu, że ustawodawca zaakceptował przyznanie dwu-

krotnie świadczenia z tego samego tytułu wymagałoby w tych warunkach wyraźnego

przepisu ustawy, tym bardziej że jednorazowa odprawa została ukształtowana

znacznie korzystniej niż odszkodowanie z § 6 układu, względnie co najmniej niezaję-

cia przez ustawodawcę żadnego wyraźnego stanowiska w tej kwestii. Tymczasem

ustawodawca w sposób bardzo zdecydowany wyłączył w art. 50 ust. 3 ustawy moż-

liwość zbiegu świadczeń, stwierdzając, iż pracownikom, którzy mają prawo do jedno-

razowej odprawy pieniężnej, nie przysługują żadne inne świadczenia z tytułu rozwią-

zania stosunku pracy z przyczyn dotyczących pracodawcy.

Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy podjął uchwałę o treści przyto-

czonej sentencji.

========================================