III UZP 2/03

Uchwała z dnia 7 maja 2003 r.

III UZP 2/03

Przewodniczący SSN Jerzy Kuźniar (sprawozdawca), Sędziowie SN Krystyna

Bednarczyk, Roman Kuczyński.

Przy udziale prokuratora Prokuratury Krajowej Jana Szewczyka

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 7 maja 2003 r. sprawy z

wniosku Aleksandra T. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi

w G. o wysokość świadczenia, na skutek zagadnienia prawnego przekazanego po-

stanowieniem Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 14 stycznia 2003 r. [...]

Czy możliwe jest ponowne ustalenie wysokości emerytury w myśl art. 111 ust.

1 pkt 3 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, biorąc do jej obliczenia wśród 20 lat

wybranych z całego okresu podlegania ubezpieczeniu także rok kalendarzowy (lub

lata), w którym z powodu braku dowodów na wysokość osiąganego wynagrodzenia

za pracę nie można wskazać podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie emerytal-

ne i rentowe - przy przyjęciu, iż ta podstawa wymiaru w tym konkretnym roku wynosi

zero, a ustalony wskaźnik podstawy wymiaru jest wyższy od poprzednio obliczonego

?

p o d j ą ł uchwałę:

Przy ponownym ustalaniu wysokości emerytury od podstawy wymiaru

składki na ubezpieczenie społeczne z 20 lat kalendarzowych wybranych z całe-

go okresu podlegania ubezpieczeniu, przypadających przed rokiem zgłoszenia

wniosku, uwzględnia się również rok lub lata kalendarzowe, w których nie

można wskazać podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie wobec nieudo-

wodnienia wysokości osiąganego wynagrodzenia za pracę, o ile ustalony

wskaźnik podstawy wymiaru jest wyższy od poprzednio obliczonego (art. 111

ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Fundu-

szu Ubezpieczeń Społecznych - Dz.U. Nr 162 poz. 1118 ze zm.).

2

U z a s a d n i e n i e

Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Gdańsku z siedzibą

w Gdyni wyrokiem z dnia 2 stycznia 2002 r. oddalił odwołanie Aleksandra T. od de-

cyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych-Oddziału w G., odmawiającej prawa do

przeliczenia emerytury. Sąd ten powołał się na art. 111 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 17

grudnia 1998r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych

(Dz.U. Nr 162, poz. 1118 ze zm.), zgodnie z którym wysokość emerytury oblicza się

ponownie od podstawy wymiaru ustalonej w myśl art. 15, jeżeli do jej obliczenia

wskazano podstawę wymiaru składki na ubezpieczenie społeczne lub ubezpieczenie

emerytalne i rentowe na podstawie przepisów prawa polskiego - z 20 lat kalenda-

rzowych wybranych z całego okresu podlegania ubezpieczeniu, przypadających

przed rokiem zgłoszenia wniosku o ponowne ustalenie emerytury, a wskaźnik wyso-

kości podstawy wymiaru świadczenia jest wyższy od poprzednio obliczonego.

Stwierdził, że ciężar udowodnienia osiągania określonego wynagrodzenia na prze-

strzeni 20 lat - zgodnie z art. 6 KC - spoczywał na wnioskodawcy jako osobie wywo-

dzącej z tego faktu skutki prawne. W związku ze zmianami Kodeksu postępowania

cywilnego wprowadzonymi ustawą z dnia 1 marca 1996 r. (Dz.U. Nr 43, poz. 189),

polegającymi między innymi na skreśleniu art. 3 § 2, zmianie treści art. 316 § 1, art. 6

i art. 232 KPC, obecnie dominuje w procesie cywilnym zasada kontradyktoryjności,

zgodnie z którą strony są zobowiązane do wskazywania dowodów dla stwierdzenia

faktów, z których wywodzą skutki prawne, stając się dysponentem postępowania, a

Sąd orzekający jest uwolniony od odpowiedzialności za rezultat postępowania dowo-

dowego.

Skoro wnioskodawca nie udowodnił wysokości wynagrodzenia osiąganego w

ciągu wymaganego okresu 20 lat kalendarzowych - ani za pomocą zaświadczeń od

pracodawcy, ani za pomocą jakichkolwiek innych dowodów - Sąd Okręgowy nie

znalazł podstaw do uwzględnienia odwołania.

Rozpatrujący apelację wnioskodawcy Sąd Apelacyjny w Gdańsku przedstawił

Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne: „czy możliwe jest po-

nowne ustalenie wysokości emerytury w myśl art. 111 ust. 1 pkt 1 ustawy o emerytu-

rach i rentach z FUS, biorąc do jej obliczenia wśród 20 lat wybranych z całego

okresu podlegania ubezpieczeniu także rok kalendarzowy (lub lata), w którym z po-

wodu braku dowodów na wysokość osiąganego wynagrodzenia za pracę nie można

3

wskazać podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe - przy

przyjęciu, iż ta podstawa wymiaru w tym konkretnym roku wynosi - zero (0), a usta-

lony wskaźnik podstawy wymiaru jest wyższy od poprzednio obliczonego”.

Sąd Apelacyjny podniósł, iż zgodnie z art. 111 ust. 1 pkt 3 ustawy o emerytu-

rach i rentach z FUS wysokość emerytury lub renty oblicza się ponownie od podsta-

wy wymiaru ustalonej w myśl art. 15, jeżeli do jej obliczenia wskazano podstawę wy-

miaru składki na ubezpieczenie społeczne lub ubezpieczenie emerytalne i rentowe

na podstawie przepisów prawa polskiego z 20 lat kalendarzowych wybranych z całe-

go okresu podlegania ubezpieczeniu, przypadających przed rokiem zgłoszenia wnio-

sku o ponowne ustalenie emerytury lub renty - a wskaźnik wysokości podstawy wy-

miaru jest wyższy od poprzednio obliczonego. Z kolei w myśl art. 15 ust. 4 ustawy,

do którego odsyła powyższy przepis, w celu ustalenia podstawy wymiaru emerytury

lub renty oblicza się sumę kwot podstaw wymiaru składek i kwot, o których mowa w

ust. 3, w okresie każdego roku z wybranych przez zainteresowanego lat kalenda-

rzowych. Czytając powyższe przepisy wprost można by uznać, iż ustawodawca wy-

maga przedstawienia 20 lat wybranych z całego okresu podlegania ubezpieczeniu, w

których ubezpieczony udowodnił kwotę podstawy wymiaru składek i kwot, o których

mowa w ustępie 3 art. 15 ustawy.

Pierwszą operacją matematyczną służącą obliczeniu podstawy wymiaru eme-

rytury, także ponownie, jest operacja opisana w art. 15 ust. 4 pkt 1 ustawy - oblicze-

nie sumy kwot podstaw wymiaru składek i kwot, o których mowa w ust. 3 w okresie

każdego roku z wybranych przez zainteresowanego lat kalendarzowych. Użyte przez

ustawodawcę słowo „każdego” w odniesieniu do 20 lat wybranych z całego okresu

podlegania ubezpieczeniu, wskazywałoby, że ubezpieczony zobowiązany jest przed-

stawić w każdym z tych 20 lat podstawę wymiaru składki na ubezpieczenie społecz-

ne.

Innym argumentem przemawiającym za udzieleniem negatywnej odpowiedzi

na postawione pytanie jest to, iż instytucja obliczania podstawy wymiaru świadczenia

z 20 lat kalendarzowych wybranych z całego okresu podlegania ubezpieczeniu jest

instytucją całkowicie nową, nieistniejącą w poprzednio obowiązujących przepisach i

niosącą za sobą wolny wybór ubezpieczonego. W tym przypadku ustawodawca

odszedł od przymusu sprowadzającego się do określenia okresu, a także liczby

kolejnych lat przyjmowanych do obliczenia podstawy wymiaru świadczenia. Stąd też

wnosić by można, że ten przywilej obwarowany został warunkiem przedstawienia

4

podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne z każdego roku kalenda-

rzowego z wybranych 20 lat. Natomiast przyjmowanie podstawy wymiaru składek w

wysokości zero (0), pozostawiono dla okresu wskazanego (a więc narzuconego)

przez ustawodawcę w art. 15 ust. 1 oraz art. 111 ust. 1 pkt 2 ustawy o emeryturach i

rentach z FUS.

Ten sposób obliczania podstawy wymiaru stanowi historyczną kontynuację

rozwiązań legislacyjnych zawartych w poprzednio obowiązujących ustawach i aktach

wykonawczych, a więc w ustawie z dnia 17 października 1991 r. o rewaloryzacji

emerytur i rent, o zasadach ustalania emerytur i rent oraz o zmianie niektórych ustaw

(Dz.U. Nr 104 poz. 450 ze zm.), a przedtem w ustawie z dnia 14 grudnia 1982 r. o

zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 267 ze zm.)

oraz wydanym na podstawie art. 22 ust. 1 pkt 1-3 i 5 tej ustawy rozporządzeniu Rady

Ministrów z dnia 1 kwietnia 1985 r. w sprawie szczegółowych zasad ustalania pod-

stawy wymiaru emerytur i rent (jednolity tekst: Dz.U. z 1989 r. Nr 11, poz. 63 ze zm.).

Rozwiązanie przyjęte przez ustawodawcę, wyrażające się określeniem tak

okresu, jak i liczby kolejnych lat, z których można dokonać obliczenia podstawy wy-

miaru świadczenia, musiało zatem uwzględnić sytuacje, w których w tak wskazanym

okresie i liczbie kolejnych lat przypadają lata, w których nie można udowodnić pod-

stawy wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne. Ustawodawca przy takim spo-

sobie obliczenia poszedł dalej i zezwolił w art. 16 ustawy o emeryturach i rentach z

FUS na przyjęcie przy ustalaniu kolejnych 10 lat kalendarzowych tych lat, w których

ubezpieczony przez okres roku lub w okresie krótszym nie pozostawał w ubezpie-

czeniu.

Jednakże uwzględniając nawet powyższą argumentację nie sposób usunąć

wszystkich wątpliwości związanych z interpretacją omawianych przepisów. Sformu-

łowanie „do jej obliczenia wskazano podstawę wymiaru składki na ubezpieczenie

emerytalne i rentowe (...) z 20 lat kalendarzowych wybranych z całego okresu podle-

gania ubezpieczeniu ( art. 111 ust. 1 pkt 3 ustawy ) może dopuszczać także sytuacje,

w których wskazana podstawa wymiaru składki na ubezpieczenie za konkretny rok

wynosi 0, z tego też względu, iż brak dowodów na osiągane w nim wynagrodzenie.

Pozbawienie bowiem ubezpieczonych takiej możliwości byłoby krzywdzące w sytua-

cji, kiedy obliczony na nowo wskaźnik podstawy wymiaru świadczenia przy uwzględ-

nieniu roku „zerowego” (bądź nawet kilku takich lat) byłby wyższy od poprzednio ob-

liczonego.

5

Sąd Najwyższy zważył co następuje:

Przypomnieć trzeba, że według dotychczasowych zasad podstawę wymiaru

emerytury lub renty stanowiła ustalona w sposób wskazany w ustawie, przeciętna

zwaloryzowana kwota wynagrodzenia lub dochodu, będąca podstawą wymiaru skła-

dek na ubezpieczenie społeczne w różnym okresie, w zależności od daty złożenia

wniosku o świadczenie. Okres ten wynosił od 3 lat kalendarzowych wybranych przez

zainteresowanego z ostatnich 12 lat kalendarzowych, o ile wniosek został zgłoszony

do dnia 31 grudnia 1992 r., poprzez odpowiednio 4 lata z ostatnich 13 przy zgłosze-

niu wniosku do dnia 31 grudnia 1993 r., aż do kolejnych 10 lat kalendarzowych wy-

branych przez zainteresowanego z ostatnich 20 lat kalendarzowych, jeżeli wniosek o

świadczenie zostanie zgłoszony po dniu 31 grudnia 1999 r. We wszystkich tych przy-

padkach okres ostatnich lat kalendarzowych liczył się wstecz od roku, w którym zgło-

szono wniosek (art. 7 ust. 1 pkt 1-9 ustawy o rewaloryzacji emerytur i rent). W celu

ustalenia podstawy wymiaru emerytury lub renty należało obliczyć sumę wynagro-

dzeń lub dochodów, które były podstawą wymiaru składek we wskazanym okresie,

następnie obliczyć stosunek każdej z tych sum do rocznej kwoty przeciętnego wyna-

grodzenia ogłoszonej za dany rok kalendarzowy, wyrażając go w procentach i na-

stępnie obliczyć średnią arytmetyczną tych procentów, która stanowiła wskaźnik

wysokości podstawy wymiaru emerytury lub renty (nie mógł być wyższy niż 250 ).

Tak wyliczony wskaźnik był mnożnikiem kwoty stanowiącej podstawę ostatnio prze-

prowadzonej waloryzacji (kwota bazowa). Zasady te - przedstawione schematycznie

- mogły być korygowane w granicach określonych rozporządzeniem Rady Ministrów

z dnia 1 kwietnia 1985 r., wydanym na podstawie delegacji ustawowej - z art. 22

ust.1 pkt 1-3 i 5 ustawy o zep, a szczególnie na podstawie § 9 ust. 5 (szerzej por.

wyroki Sądu Najwyższego z dnia 20 stycznia 1995 r., II URN 57/94 - OSNAPiUS

1995 nr 11, poz. 136, z dnia 25 września 1997 r., II UKN 269/97 - OSNAPiUS 1998

nr 13, poz. 410 i z dnia 16 grudnia 1997 r., II UKN 332/97 - OSNAPiUS 1998 nr 12,

poz. 639 ).

W obecnym stanie prawnym - art. 15 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z

FUS - podstawę wymiaru emerytury i renty stanowi ustalona w sposób określony w

ust. 4 i 5 przeciętna podstawa wymiaru składki na ubezpieczenia emerytalne i rento-

we lub na ubezpieczenie społeczne na podstawie przepisów prawa polskiego w

6

okresie kolejnych 10 lat kalendarzowych, wybranych przez zainteresowanego z

ostatnich 20 lat kalendarzowych poprzedzających bezpośrednio rok, w którym zgło-

szono wniosek o emeryturę lub rentę, z uwzględnieniem ust. 6 (i art. 176), przy czym

stosownie do ust. 4 w celu ustalenia podstawy wymiaru emerytury lub renty przede

wszystkim oblicza się sumę kwot podstaw wymiaru składek i kwot, o których mowa w

ust. 3, w okresie każdego roku z wybranych przez zainteresowanego lat kalendarzo-

wych, następnie oblicza się stosunek każdej z tych sum kwot do rocznej kwoty prze-

ciętnego wynagrodzenia, ogłoszonej za dany rok kalendarzowy, wyrażając go w pro-

centach, z zaokrągleniem do setnych części procentu, z kolei oblicza się średnią

arytmetyczną tych procentów, która, z zastrzeżeniem ust. 5, stanowi wskaźnik wyso-

kości podstawy wymiaru emerytury lub renty, a na koniec mnoży się przez ten

wskaźnik kwotę bazową, o której mowa w art. 19.

Stosownie zaś do art. 111 ust.1 pkt 3 powołanej wyżej ustawy wysokość eme-

rytury lub renty oblicza się ponownie, z zastrzeżeniem ust. 2 i 3, od podstawy wymia-

ru ustalonej w myśl art. 15, jeżeli do jej obliczenia wskazano podstawę wymiaru

składki na ubezpieczenie społeczne lub ubezpieczenia emerytalne i rentowe na pod-

stawie przepisów prawa polskiego z 20 lat kalendarzowych wybranych z całego

okresu podlegania ubezpieczeniu, przypadających przed rokiem zgłoszenia wniosku

o ponowne ustalenie emerytury lub renty jeżeli wskaźnik wysokości podstawy wymia-

ru jest wyższy od poprzednio obliczonego. Według ust.2 i 3 tego przepisu wskaźnik

wysokości podstawy wymiaru, obliczony na zasadach określonych w art. 15, mnoży

się przez kwotę bazową ostatnio przyjętą do obliczenia świadczenia, zaś podstawa

wymiaru emerytury lub renty, ustalona na zasadach określonych w ust. 1 i 2, podlega

wszystkim waloryzacjom przysługującym do dnia zgłoszenia wniosku o ponowne

ustalenie tej podstawy.

W przypadku wniosku ubezpieczonego (ust. 6 art. 15 ustawy) podstawę wy-

miaru emerytury lub renty może stanowić ustalona w sposób określony w ust. 4 i 5

przeciętna podstawa wymiaru składki na ubezpieczenie społeczne lub ubezpieczenia

emerytalne i rentowe w okresie 20 lat kalendarzowych przypadających przed rokiem

zgłoszenia wniosku, wybranych z całego okresu podlegania ubezpieczeniu.

Przytoczone zasady postępowania, tak przy ustalaniu prawa do świadczenia,

jak i jego przeliczaniu, pozwalają na ogólną uwagę, iż zamiarem ustawodawcy było

umożliwienie ubezpieczonym dokonanie wyboru, w ramach prawa, najkorzystniej-

szego z ich punktu widzenia okresu, z którego podstawa wymiaru składek ubezpie-

7

czeniowych, będzie stanowić podstawę wymiaru świadczenia. Przy takim założeniu,

gdy jedynym warunkiem przy ustalaniu prawa do świadczeń wyrażonym w art. 15

ust. 6 ustawy jest, by okres 20 lat kalendarzowych, wybranych z całego okresu pod-

legania ubezpieczeniu, przypadał przed rokiem zgłoszenia wniosku, zaś według art.

111 ust. 1 pkt 3 ustawy, by były to lata przypadające przed rokiem zgłoszenia wnio-

sku o ponownie ustalenie emerytury lub renty, a wskaźnik wysokości podstawy wy-

miaru był wyższy od uprzednio obliczonego, nic nie stoi na przeszkodzie, by dla tej

operacji (przeliczenia świadczenia) brać pod uwagę - w ramach 20 lat kalendarzo-

wych - rok czy lata, a w stosunku do których ubezpieczony nie był w stanie udowod-

nić wysokości podstawy wymiaru składek ubezpieczeniowych, byleby był to okres

podlegania ubezpieczeniu i byleby wskaźnik wysokości podstawy wymiaru za cały 20

letni okres łącznie, był wyższy od poprzednio obliczonego. W tym miejscu warto

zwrócić uwagę, że z mocy art. 16 ustawy jedynie przy ustalaniu kolejnych 10 lat ka-

lendarzowych określonych w ust. 1 i 2 art. 15, przyjmuje się lata następujące bezpo-

średnio po sobie, choćby w niektórych z tych lat - przez okres najwyżej roku - ubez-

pieczony nie pozostawał w ubezpieczeniu. Oznacza to w kontekście rozpoznawanej

sprawy, że 20 letni okres wybrany z całego okresu podlegania ubezpieczeniu musi

być wykazany, zaś niemożność udowodnienia dotyczy tylko podstawy wymiaru

składek ubezpieczeniowych, a więc wysokości uzyskiwanego wynagrodzenia. Po-

zostaje sprawą otwartą, czy w przypadku nieudowodnienia przez ubiegającego się o

ponowne ustalenie podstawy wymiaru świadczenia wysokości podstawy wymiaru

składek ubezpieczeniowych w danym roku (wysokości wynagrodzenia) należy, sto-

sownie do sugestii Sądu Apelacyjnego przyjmować, iż podstawa ta wynosi 0 (zero).

Przesądzenie tego w sposób jednoznaczny, niezależnie od stanu faktycznego

sprawy nie jest możliwe. W przypadku bowiem gdy niewątpliwie udowodniony okres

ubezpieczenia w danym roku, a więc zatrudnienia na podstawie umowy o pracę, miał

miejsce w dawnym uspołecznionym zakładzie pracy, zaś wymiar zatrudnienia był

pełny (cały etat), nie wydaje się wykluczone przyjęcie jako podstawy wymiaru skła-

dek kwoty najniższego wynagrodzenia dla pracowników uspołecznionych zakładów

pracy w danym roku czy w latach. Dokonując takich ustaleń można rozważać posił-

kowanie się - przykładowo - załącznikiem nr 2 do (już nieobowiązującego) rozporzą-

dzenia Rady Ministrów z dnia 22 listopada 1990 r. w sprawie przygotowania do re-

waloryzacji emerytur i rent (Dz.U. Nr 83, poz. 484), zawierającym kwoty najniższego

wynagrodzenia dla pracowników uspołecznionych zakładów pracy w poszczególnych

8

okresach. Wskaźnik 0 (zero) mógłby być ewentualnie rozważany, gdyby poza

niewątpliwym ubezpieczeniem (zatrudnieniem na podstawie umowy o pracę), skar-

żący nie był w stanie wykazać, że był zatrudniony w pełnym wymiarze czasu pracy.

Formułując to stanowisko należało mieć na względzie powszechnie znane trudności

w dokumentowaniu nie tylko wysokości wynagrodzenia, ale nawet samego zatrud-

nienia w odległych od daty wniosku latach, związane z brakiem dokumentów (te

podlegały bowiem niszczeniu po upływie określonego czasu) czy wręcz likwidacją

zakładów pracy. Wszystko to nie upoważnia do jednoznacznego i stanowczego

przesądzenia - z pominięciem okoliczności konkretnej sprawy - iż podstawa wymiaru

składek w przypadku nieudowodnienia wysokości wynagrodzenia zawsze będzie

zerowa, jest to bowiem uzależnione od wyników ustaleń faktycznych poczynionych w

sprawie.

Mając to wszystko na uwadze orzeczono jak w sentencji.

========================================