V CKN 218/01

Wyrok z dnia 9 maja 2003 r., V CKN 218/01

Dłużnik nie może potrącić na podstawie art. 513 § 1 i 2 k.c. wierzytelności

powstałej po otrzymaniu zawiadomienia o przelewie z wierzytelnością, która

była przedmiotem cesji dokonanej przez faktoranta (cedenta) na rzecz faktora

(cesjonariusza).

Sędzia SN Kazimierz Zawada (przewodniczący)

Sędzia SN Bronisław Czech

Sędzia SN Jan Górowski (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Banku Przemysłowo-Handlowego

PBK, Spółki Akcyjnej w K., I Oddziału w B.-B. przeciwko Jolancie K. i Grzegorzowi

K. o zapłatę, po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 9 maja 2003 r.,

kasacji strony powodowej od wyroku Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 27

lutego 2001 r.

uchylił zaskarżony wyrok w części oddalającej powództwo o zasądzenie kwoty

42 446,21 zł i w tym zakresie przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu w

Katowicach do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania

kasacyjnego.

Uzasadnienie

Bank Przemysłowo-Handlowy S.A. w K. domagał się zasądzenia solidarnie od

pozwanych Jolanty K. i Grzegorza K. kwoty 106 625,77 zł, jako faktor wierzytelności

pierwotnie przysługujących faktorantowi na podstawie zawartych z pozwanymi

umów sprzedaży.

Wyrokiem z dnia 9 czerwca 2000 r. Sąd Okręgowy w Katowicach zasądził

solidarnie od pozwanych na rzecz powoda kwotę 80.519,35 zł wraz z ustawowymi

odsetkami i w pozostałej części powództwo oddalił.

Sąd ten ustalił, że powód zawarł z "I.T." S.A. w Chorzowie dwie umowy o

świadczenie usług faktoringowych z dnia 17 kwietnia 1997 r. i z dnia 27 kwietnia

1998 r., w których faktorant zobowiązał się do niezwłocznego poinformowania

odbiorcy o ich zawarciu oraz o konsekwencjach z nich wynikających, a w wypadku

dokonania zapłaty należności przez dłużników na jego rzecz, do niezwłocznego ich

przekazania faktorowi.

W dniach 17 kwietnia 1997 r. i 27 kwietnia 1998 r. pozwani zostali

powiadomieni o zawartych umowach, a także o tym, że wierzytelności stają się

własnością powoda, a pozwani powinni dokonać ich zapłaty na rachunek bankowy

faktora. W wystawionych przez faktoranta fakturach o nr 4856, 4920, 8312 i 8313

nie zamieszczono informacji o ich płatności na konto faktora, w przeciwieństwie do

pozostałych faktur zawierających taką wiadomość.

Dnia 2 kwietnia 1998 r. faktorant wystawił dla pozwanych fakturę nr 5189 na

kwotę 5035,79 zł z terminem płatności dnia 1 lipca 1998 r. z której wierzytelność

została wykupiona przez powoda w dniu 14 kwietnia 1998 r. W dniu 5 maja 1998 r.

pozwani zapłacili faktorantowi resztę należności z tej faktury i zgłosili do potrącenia

swoje faktury nr 2264 i 2515.

Ustalenia tej samej treści – jedynie odmienne co do terminów wystawienia

przez faktoranta dalszych faktur, terminów wykupu przez faktora wynikających z

nich wierzytelności, numerów faktur dłużników, z których wierzytelności przedstawili

do potrącenia faktorantowi i terminów zapłaty przez pozwanych pozostałości

wynikających z nich należności – poczynił Sąd Okręgowy w odniesieniu do

pozostałych wierzytelności objętych przedmiotowymi umowami faktoringowymi.

Sąd Okręgowy zauważył, że skuteczność przelewu wobec dłużnika zależy od

zawiadomienia go o tej czynności, co nastąpiło, przy czym dłużnikom służą zarzuty

jakie przysługiwałyby im w stosunku do zbywcy w chwili powzięcia wiadomości o

przelewie. Wskazując, że wierzytelności będące przedmiotem przelewu miały 90-

dniowe terminy płatności, a wierzytelności pozwanych dłużników 7-dniowe

stwierdził, iż w terminach składania przez dłużników, w dorozumianej formie (na

poleceniach przelewu), oświadczeń o potrąceniu, wierzytelności będące

przedmiotem przelewu nie były jeszcze wymagalne. Z tego względu ocenił

oświadczenia o potrąceniu jako nieskuteczne, zwłaszcza że należało je złożyć

powodowi, a nie zbywcy wierzytelności.

W wyniku rozpoznania apelacji pozwanych, Sąd Apelacyjny w Katowicach

zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że zasądzoną nim kwotę obniżył do kwoty

2335,91 zł. Wprawdzie uznał za własne ustalenia Sądu pierwszej instancji i podzielił

jego argumentację prawną, lecz ocenił za skuteczny zawarty w apelacji zarzut

potrącenia tych samych, tym razem już wzajemnych wierzytelności.

Zauważył, powołując się na uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 19 września

1997 r., III CZP 45/97 (OSNC 1998, nr 2, poz. 22), że zawarcie umów o przelew

wierzytelności przyszłych odnosi skutek także rozporządzający (510 k.c.) jeżeli

przedmiot przelewu jest indywidualnie oznaczony i to w taki sposób, iż z chwilą

powstania określonej wierzytelności można ustalić jej objęcie zawartą umową.

Skoro więc umowy o świadczenie usług faktoringowych takiego oznaczenia nie

zawierały, to skutek rozporządzający w postaci przeniesienia wierzytelności

następował dopiero w chwili wykupu wierzytelności wynikającej z danej faktury

przez faktora. W rezultacie uznał, że zawiadomienie pozwanych o zawarciu umów

faktoringowych nie wywołało skutków przewidzianych w art. 512 i 513 k.c. Z tego

względu ocenił, że obowiązek spełnienia świadczeń przez pozwanych na rzecz

banku powstawał dopiero po zawiadomieniach dłużników zamieszczonych na

fakturach wystawianych przez faktoranta.

Według zapatrywania Sądu drugiej instancji, skuteczność dokonania przez

dłużnika przelanej wierzytelności potrącenia wierzytelności przysługującej mu

względem zbywcy nie jest uzależniona od jej istnienia w chwili powzięcia

wiadomości o przelewie, gdyż przepis art. 513 § 2 k.c. jest przepisem lex specialis.

Powód w kasacji, zaskarżając wyrok w części w jakiej oddalono nim

powództwo o zapłatę kwoty 44 446,21 zł, zarzucił naruszenie prawa materialnego tj.

art. 512 i 513 k.c. oraz naruszenie przepisów postępowania w stopniu mającym

wpływ na wynik sprawy, w szczególności art. 382 k.p.c. i wniósł o uchylenie

zaskarżonego wyroku w części zaskarżonej i przekazanie sprawy Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania albo o jego zmianę i uwzględnienie w

tym zakresie powództwa wraz z ustawowymi odsetkami i taryfowymi kosztami.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzut naruszenia art. 382 k.p.c., który jest dyrektywą kompetencyjną.

wyrażającą istotę postępowania apelacyjnego, w zasadzie nie może stanowić

samodzielnej podstawy kasacyjnej, lecz konieczne jest wytknięcie także tych

przepisów normujących postępowanie rozpoznawcze, którym sąd drugiej instancji

rozpoznając apelację uchybił (por. np. orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 7 lipca

1999 r., I CKN 504/99, OSNC 2000, nr 1, poz. 17). Skoro więc skarżący nie powołał

innych przepisów procesowych a podnosił, że Sąd Apelacyjny sprzecznie z

dokumentem ustalił płatność przez pozwanych na rzecz faktoranta w dniu 19

czerwca 1998 r. kwoty 931,07 zł za fakturę nr 3863, to pożądanego skutku osiągnąć

nie mógł.

Nietrafność zarzutu naruszenia art. 382 k.p.c. skutkowała tym, że dla oceny

zasadności naruszenia prawa materialnego miarodajny był stan faktyczny, będący

podstawą wydania zaskarżonego wyroku (por. np. wyrok Sądu Najwyższego z dnia

7 marca 1997 r., II CKN 18/97, OSNC 1997, nr 8, poz. 112).

Pojęciem faktoringu obejmuje się transakcje polegające na nabywaniu głównie

przez banki (faktorów) wierzytelności jeszcze niewymagalnych od podmiotów

gospodarczych (faktorantów), głównie z umów o dostawę towarów lub o

świadczenie usług. Skup przez bank wierzytelności handlowych od podmiotów

gospodarczych (faktoring) jest w istocie szczególną postacią sprzedaży

wierzytelności, dokonywanej przez faktoranta (art. 555 k.c.). Faktor wykupuje

faktury wystawione przez faktoranta i wypłaca sprzedającemu należność tj. kwotę

określoną w fakturze pomniejszoną o odsetki dyskontowe i prowizję, przed

terminem wymagalności płatności wystawionej faktury. Faktoring jest zatem umową

nienazwaną łączącą w sobie elementy cesji wierzytelności, dyskonta wierzytelności

i umowy sprzedaży. Skutkiem prawnym zawarcia umowy sprzedaży wierzytelności

przez podmiot gospodarczy (cedenta, faktoranta) jest przelew wierzytelności na

rzecz banku (cesjonariusza, faktora). Z tego względu wobec dłużnika nabywanej

przez faktora wierzytelności skuteczność przelewu podlega ocenie w świetle art.

512 k.c., a dopuszczalność potrącenia przez dłużnika z przelaną wierzytelnością

własnej wierzytelności wobec faktoranta na podstawie art. 513 k.c.

Przepis art. 513 § 1 k.p.c. pozwala dłużnikowi na dokonanie potrącenia z

cedowaną wierzytelnością wszystkich tych wierzytelności, które powstały na jego

rzecz w stosunku do faktoranta (cedenta) do chwili uzyskania wiadomości o cesji i

które do tego momentu stały się potrącalne i wymagalne. Wprowadzony w interesie

dłużnika przepis art. 513 § 2 k.c. rozszerzył możliwość potrącenia z cedowaną

wierzytelnością również tych wierzytelności, które stają się wymagalne nawet po

otrzymaniu przez dłużnika zawiadomienia o przelewie, ale nie później niż

wierzytelność będąca przedmiotem przelewu.

Wykładnia systemowa i logiczna art. 513 k.c. prowadzi do wniosku, że

paragraf drugi jest przepisem wyjątkowym w odniesieniu do zasady wyrażonej w

paragrafie pierwszym, dlatego należy podzielić wyrażony w literaturze pogląd, iż

dłużnik nie może potrącić swej wierzytelności, która mu przysługuje względem

zbywcy (faktoranta, cedenta), jeżeli powstała ona po otrzymaniu zawiadomienia o

przelewie. Dłużnik nie ma wprawdzie wpływu na sam przelew wierzytelności, ale

niewątpliwie od niego zależy, czy nawiązać nowy stosunek prawny z faktorantem

po otrzymaniu zawiadomienia o przelewie. Odmienna wykładnia rozszerzałaby

nadmiernie uprzywilejowanie dłużnika cedowanej wierzytelności kosztem

bezpieczeństwa obrotu, tj. naruszałaby usprawiedliwiony interes potencjalnych

nabywców wierzytelności.

Dokonane ustalenia faktyczne nie dają odpowiedzi, w jakich konkretnych

terminach dowiadywali się dłużnicy o przelanych wierzytelnościach wynikających z

poszczególnych faktur (ustalono jedynie daty ich wystawienia i terminy ich płatności

przez faktora), jak również nie pozwalają na ocenę, kiedy powstały wierzytelności

pozwanych przedstawione do potrącenia (czy przed czy po zawiadomieniu ich o

przelewie).

Podstawę kasacyjną z art. 393-1

pkt 1 k.p.c. uzasadnia m.in. błędne przyjęcie

związku jaki zachodzi między faktami ustalonymi w procesie, a normą prawną

(naruszenie prawa przez niewłaściwe jego zastosowanie). Dokonanie jednak

subsumcji jest niemożliwe gdy nie zostały dokonane ustalenia faktyczne

pozwalające na ocenę możliwości takiego zastosowania. Stwierdziwszy zatem, że

Sąd Okręgowy wobec występujących luk w podstawie faktycznej nie mógł właściwie

zastosować art. 513 § 2 k.c., należało uznać za usprawiedliwioną pierwszą

podstawę kasacyjną.

Omówione względy uzasadniały uchylenie wyroku w zaskarżonej części,

stosownie do art. 393-13

§ 1 k.p.c.