I CKN 348/01

Wyrok z dnia 22 maja 2003 r., I CKN 348/01

Odtwórczy w warstwie językowej charakter dubbingu zastosowanego w

utworze audiowizualnym wyłączał możliwość uznania aktorów

dubbingujących za odtwórców głównych ról w tym utworze (art. 70 ust. 3

ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych,

Dz.U. Nr 24, poz. 83 ze zm., w brzmieniu obowiązującym przed dniem wejścia

w życie ustawy z dnia 9 czerwca 2000 r. o zmianie ustawy o prawie autorskim i

prawach pokrewnych, Dz.U. Nr 53, poz. 637).

Sędzia SN Tadeusz Domińczyk (przewodniczący)

Sędzia SN Mirosław Bączyk (sprawozdawca)

Sędzia SN Antoni Górski

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Związku Artystów Scen Polskich w W.

przeciwko S.E.G., spółce z o.o. w W. o zapłatę, po rozpoznaniu na rozprawie w

Izbie Cywilnej w dniu 15 maja 2003 r., kasacji strony powodowej od wyroku Sądu

Apelacyjnego w Warszawie z dnia 29 grudnia 2000 r.

oddalił kasację; zasądził od powoda na rzecz pozwanego kwotę 1000 zł

kosztów postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Powodowy Związek Artystów Scen Polskich w W. domagał się od pozwanego

– S.E.G., spółce z o.o. w W. kwoty 15 000 zł wynagrodzenia za eksploatację w

latach 1995 i 1996 pozwanego dystrybutora filmowego wykonań artystycznych

aktorów dubbingu polskiej wersji językowej dwóch wskazanych w pozwie filmów

animowanych. Roszczenie swoje powód wywodził z art. 70 ust. 3 ustawy z dnia 14

lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (Dz.U. Nr 24, poz. 83 w

brzmieniu obowiązującym w okresie złożenia pozwu, tj. w styczniu 1998 r., jedn.

tekst: Dz.U. z 2000 r. Nr 80, poz. 904 – dalej: "Pr.aut."), a w toku procesu

powoływał się także na przepis art. 86 § 2 pkt 2 wspominanej ustawy.

Sąd Okręgowy oddalił powództwo po rozważeniu dwóch podstaw zgłoszonego

przez powoda żądania. Bezsporne było w sprawie to, że powód jest organizacją

zbiorowego zarządzania prawami pokrewnymi autorów, na którą aktorzy

dubbingujący przenieśli swoje prawa majątkowe do artystycznych wykonań,

natomiast pozwany zajmował się – w ramach prowadzenia działalności

gospodarczej – dystrybucją filmów do kin, w tym także – dwóch filmów

animowanych określonych w pozwie.

W ocenie Sądu Okręgowego, wynagrodzenia określonego w art. 70 ust. 3

Pr.aut. mogą dochodzić tylko osoby wskazane w tym przepisie, w tym – odtwórcy

głównych ról filmowych. Do tej kategorii osób nie należą aktorzy dubbingowi.

Ponadto roszczenia mogą być kierowane tylko wobec producenta, nie są natomiast

skuteczne w odniesieniu do innych podmiotów rozpowszechniających utwór

audiowizualny. Zgodnie z treścią art. 87 Pr.aut., zawarcie przez artystę –

wykonawcę z producentem utworu audiowizualnego umowy o udział w jego

realizacji przenosi na producenta prawa do rozporządzania i korzystania z

wykonania na wszystkich polach eksploatacji, a jedynie podmiotom wymienionym w

art. 70 ust. 3 Pr.aut. przysługuje uprawnienie do żądania przewidzianego w nim

wynagrodzenia.

Sąd Apelacyjny oddalił apelacje strony powodowej, podzielając zasadniczą

argumentację prawną Sądu pierwszej instancji. Przyjął, że aktorów wykonujących

dubbing (podkładających głos pod inną wersję językową) nie można uważać za

odtwórców głównych ról w rozumieniu art. 70 ust. 3 Pr.aut. Określone w tym

przepisie roszczenia o wynagrodzenie ma charakter względny i może być

kierowane jedynie wobec producenta. Nie wyklucza to jednak możliwości

spowodowana umownego przejścia obowiązku zapłaty wynagrodzenia na inny

podmiot (np. dystrybutora filmu). Powód nie udowodnił, aby omawiany obowiązek

przeszedł na pozwanego na podstawie umowy z producentem, a samo zawarcie

umowy licencyjnej producenta z dystrybutorem filmu nie jest jednoznaczne z

przejęciem obowiązku wypłaty wynagrodzenia wskazanego w art. 70 ust. 3 Pr.aut.

Pozwany był dystrybutorem obu filmów, natomiast nie odtwarzał ich publicznie.

Ponadto Sąd Apelacyjny stwierdził, że powód nie zgłosił żadnych wniosków

mających usprawiedliwić jego roszczenie na podstawie art. 86 ust. 2 pkt 2 Pr.aut.

Toteż niemożliwe było ustalenie tego, kiedy i z kim aktorzy zawarli umowy o

wykonanie dubbingu i czy umowy te wprowadzały odstępstwa od reguły określonej

w przepisie art. 87 Pr.aut.

W kasacji strony powodowej podniesiono zarzut naruszenia przepisu prawa

procesowego, tj. art. 212, 213 § 1 i art. 223 § 1 k.p.c. W zakresie naruszenia

przepisów prawa materialnego wskazano art. 86 ust. 2 i art. 70 ust. 3 Pr.aut.

Skarżący motywował istnienie legitymacji biernej pozwanego dystrybutora obu

wspomnianych filmów w zakresie wynagrodzenia przysługującego artystom –

wykonawcom dokonującym dubbingu oryginalnej wersji językowej obu filmów. W

ocenie skarżącego, wspomniane prawo do wynagrodzenia ma charakter

bezwzględny, a przepis art. 86 ust. 2 pkt 4 Pr.aut. „stanowi fragment

bezwzględnego prawa artysty wykonawcy” i „z tego charakteru wynika, że oparte o

ten przepis roszczenia mają charakter bezwzględny, a zatem mogą być kierowane

do wszystkich, w tym także do dystrybutorów”. W rezultacie powód wnosił o

uchylenie wyroku Sądu pierwszej i drugiej instancji i zasądzenie dochodzonej

należności w całości, ewentualnie – o przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do

ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

1. Bezpodstawne są zarzuty naruszenia przepisów prawa procesowego

wskazanych w ramach drugiej podstawy kasacyjnej (art. 393-1

pkt 2 k.p.c.). Prawna

motywacja tych zarzutów została dokonana przez skarżącego w sposób lapidarny

lub wkomponowano ją w wywód prawny odnoszący się do naruszenia przepisów

prawa materialnego. W każdym razie za nietrafny należy uznać zarzut naruszenia

art. 212 k.p.c. sformułowany jako niewyjaśnienie istotnych okoliczności sprawy

podnoszonych przez powoda, ponieważ dokonane przez oba Sądy ustalenia były

wystarczające dla oceny prawnej zasadności zgłoszonego roszczenia przez stronę

powodową. Podobnym stwierdzeniem można skutecznie odeprzeć zarzut

naruszenia art. 223 § 1 k.p.c., mający polegać na zaniechaniu wszechstronnej

oceny materiału dowodowego.

Zarzut naruszenia art. 213 § 1 k.p.c. w związku z art. 228 § 1 k.p.c. miałby

polegać na tym, że „w rozumowaniu obu Sądów pominięto okoliczność notoryjną o

oczywistym znaczeniu, że rola w utworze audiowizualnym składa się zasadniczo z

aspektu ruchowego oraz fonicznego”. W ocenie skarżącego, rozminięciem się Sądu

z notoryjnymi faktami okazało się twierdzenie, że „objęcie tantiemizacją dubbingu

byłoby rozszerzającą wykładnią ustawowego katalogu ujętego w sposób

zamknięty”. W związku z tak sformułowanymi zarzutami nasuwa się refleksja, że

skarżący bezpodstawnie utożsamia kwestię dotyczącą ustaleń faktycznych (które

obejmować mogą fakty powszechnie znane w rozumieniu art. 228 § 1 k.p.c.) z

wykładnią odpowiednich przepisów ustawy o prawie autorskim i prawach

pokrewnych, tj. art. 70 ust. 3 Pr.aut.

2. W związku z tym, że roszczenie powoda obejmuje okres eksploatowania

filmów w 1995 i 1996 r. jego zasadność należało ocenić w świetle stanu prawnego

obowiązującego w tym czasie. Należało zatem brać pod uwagę pierwotne

brzmienie art. 70 Pr.aut. To samo odnosi się również do przepisu art. 86 omawianej

ustawy.

Zgodnie z przepisem art. 70 ust. 3 Pr.aut., producent utworu audiowizualnego

jest obowiązany do zapłaty, za pośrednictwem właściwej organizacji zbiorowego

zarządzania prawami autorskimi lub prawami pokrewnymi, reżyserowi, twórcom

scenariusza, utworów muzycznych i słowno-muzycznych oraz odtwórcom głównych

ról w utworze audiowizualnym – przez czas trwania do nich praw majątkowych –

wynagrodzenia proporcjonalnego do wpływów z tytułu rozpowszechniania utworu

audiowizualnego w kinach oraz stosownego wynagrodzenia z tytułu umów najmu

lub dzierżawy utworów audiowizualnych oraz ich publicznego odtwarzania. Spór

między stronami koncentrował się na tym, czy aktorzy dubbingujący główne role

filmowe mogą być zaliczeni do grupy „odtwórców głównych ról w utworze

audiowizualnym” (w filmie) w rozumieniu przepisów art. 70 ust. 3 Pr.aut. W razie

pozytywnego rozstrzygnięcia tej kwestii pojawiał się problem, czy roszczenie o

wynagrodzenie przewidziane w tym przepisie mogło być skutecznie kierowane do

innego podmiotu niż producent utworu audiowizualnego (np. do podmiotów

występujących – jak pozwany – w roli dystrybutora filmów). Dalszym zagadnieniem

pozostawało już określenie ewentualnej wysokości omawianego wynagrodzenia.

Podnosząc zarzut naruszenia przepisu art. 70 ust. 3 i art. 86 ust. 2 Pr.aut. (przez

błędną ich wykładnię i niewłaściwe zastosowanie), skarżący starał się umotywować

stanowisko, że aktorzy dubbingujący główne role (w filmie animowanym) należą do

grupy „odtwórców głównych ról w utworze audiowizualnym” w rozumieniu art. 70

ust. 3 Pr.aut. Natomiast własną legitymację czynną powód uzasadniał

bezwzględnym charakterem prawa do wynagrodzenia przewidzianego w art. 70 ust.

3 Pr.aut., powołując się na treść art. 86 ust. 2 pkt 4 Pr.aut., stanowiący – według

skarżącego – „fragment bezwzględnego prawa artysty wykonawcy”.

Należy podzielić stanowisko Sądu Apelacyjnego, że aktorzy dubbingujący

oryginalną wersję językową filmu (utworu audiowizualnego)nie mogą być uznani za

odtwórców głównych ról w takim utworze w rozumieniu art. 70 ust. 3 Pr.aut. W

omawianej ustawie brak ogólnego określenia „głównej roli w utworze

audiowizualnym”, dlatego mógłby pojawić się problem w ogóle odróżnienia od

siebie „roli głównej” i roli nie mającej tego charakteru. Należałoby zatem w tym

przypadku sięgać do kryteriów związanych z samą istotą utworu audiowizualnego.

Wtórne w tej mierze pozostają same artystyczne walory dokonanego dubbingu, a

podstawowe znaczenie przyznać należy treści scenariusza filmowego,

komponującego odpowiednią fabułę utworu. Rolę główną kreuje zatem aktor, jeżeli

grana przez niego postać ma wiodące znaczenie w fabule filmu i w kompozycji

dzieła filmowego. Dubbingowanie ma na celu zastąpienie oryginalnej wersji

językowej inną wersją językową, przeznaczoną dla określonej widowni. Jeżeli

dubbing odnosi się do postaci odtwarzającej rolę główną w utworze

audiowizualnym, to nie sposób jednak przyjąć, że stanowi on kreację (w zakresie

słowa) równoważną lub ekwiwalentną do kreacji oryginalnej. Słusznie bowiem

stwierdził Sąd Apelacyjny, że dubbingowanie utworu audiowizualnego (także

aktorów tworzących główne role) nie ma jednak charakteru pierwszoplanowego,

albowiem zmierza jedynie do odtworzenia roli innego aktora w nowej wersji

językowej. Odtwórczy (w warstwie językowej) charakter dubbingu zastosowanego w

utworze audiowizualnym wyłącza możliwość uznania aktorów dubbingujących za

odtwórców głównych ról w tym utworze w rozumieniu przepisu art. 70 ust. 3 Pr.aut.

Wymienione w tym przepisie podmioty uzyskujące uprawnienie do (dodatkowego)

wynagrodzenia, są niewątpliwie twórcami oryginalnymi w zakresie finalnego kształtu

utworu audiowizualnego. Nie sposób zatem zakładać, aby intencją ustawodawcy

było poszerzanie kręgu tych osób także na aktorów dubbingujących odtwórców

głównych ról.

3. W literaturze prawa autorskiego dominuje pogląd, że roszczenie podmiotów

(twórców i odtwórców) wymienionych w art. 70 ust. 3 Pr.aut. (w jej brzmieniu

pierwotnym) ma charakter względny, wynika ex lege i przysługuje tylko wobec

producenta utworu audiowizualnego. Zgodnie z art. 18 ust. 3 ustawy nie podlega

zrzeczeniu, zbyciu ani egzekucji. Wbrew zatem stwierdzeniu skarżącego, że Sądy

nie poddały ocenie charakteru prawnego omawianego roszczenia, w uzasadnieniu

zaskarżonego wyroku wyeksponowano trafnie względny charakter tego roszczenia.

Gdyby roszczenie z art. 70 ust. 3 Pr.aut. miałoby być skutecznie kierowane

przeciwko innym podmiotom niż producent, mógłby to być podmiot nabywający

prawa autorskie do utworu audiowizualnego od producenta. Tymczasem w

uzasadnieniu zaskarżonego wyroku przekonywająco stwierdzono, że powód nie

wykazał tego, iż obciążający producenta obowiązek zapłaty wynagrodzenia z art. 70

ust. 3 przeszedł w określony sposób (np. na podstawie odpowiedniej umowy) na

stronę pozwaną. Nie było zatem podstaw do wywodzenia legitymacji czynnej z

konstrukcji następstwa prawnego po stronie pozwanego. W kasacji takich ustaleń

zresztą nie kwestionowano. W konsekwencji należałoby stwierdzić bezpodstawność

zarzutu naruszenia przepisu art. 70 ust. 3 Pr.aut. przez błędną jego wykładnię i

niewłaściwe zastosowanie.

4. Nie można podzielić także zarzutu skarżącego, że Sąd Apelacyjny naruszył

przepis art. 86 ust. 2 Pr.aut. W tym zakresie należałoby podzielić argumentację

prawną wyrażoną w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku. Pozwany był jedynie

dystrybutorem obu filmów animowanych, lecz nie odtwarzał ich publicznie. Ponadto

trafnie wskazano na to, że powód dla poparcia swoich twierdzeń nie zgłosił żadnych

wniosków dla uzasadnienia roszczeń opartych na podstawie art. 86 ust. 2 pkt 4

Pr.aut. W związku z tym niemożliwe było ustalenie, kiedy i z kim aktorzy zawarli

umowy o wykonanie dubbingu. W kasacji wyrażono stanowisko, że art. 86 ust. 2 pkt

4 Pr.aut., „stanowi fragment bezwzględnego prawa artysty wykonawcy” i „z tego

charakteru wynika, że oparte o ten przepis roszczenia mają charakter

bezwzględny”. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej nie przedstawiono odpowiednio

pogłębionej motywacji prawnej mającej przemawiać na rzecz tak sformułowanego

bardzo ogólnie stanowiska. Można tylko domyślać się tego, że odwołano się w tej

mierze do odosobnionego jednak poglądu prawnego prezentowanego w literaturze

prawa autorskiego (przed nowelizacją z czerwca 2000 r.) i wypowiedzianego

zresztą dla uzasadnienia bezwzględnego charakteru roszczenia o wynagrodzenie

wynikającego z art. 70 ust. 3 Pr.aut.

Z przedstawionych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 393-12

k.p.c.

orzekł, jak w sentencji. O kosztach postępowania rozstrzygnięto stosownie do art.

98 § 1 k.p.c. i art. 108 § 1 k.p.c.