III CZP 19/03

Uchwała z dnia 20 maja 2003 r., III CZP 19/03

Sędzia SN Bronisław Czech (przewodniczący)

Sędzia SN Jan Górowski (sprawozdawca)

Sędzia SN Hubert Wrzeszcz

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Jarosława K. i Waldemara G. przy

uczestnictwie Ewy C. oraz Przedsiębiorstwa Produkcji Handlu i Usług "A.", sp. z

o.o. w R. o nadanie klauzuli wykonalności, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na

posiedzeniu jawnym w dniu 20 maja 2003 r., przy udziale prokuratora Prokuratury

Krajowej Iwony Kaszczyszyn, zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd

Apelacyjny w Rzeszowie postanowieniem z dnia 7 lutego 2003 r.:

"Czy zbywca wierzytelności jest legitymowany do wniesienia zażalenia na

postanowienie wydane w trybie art. 788 § 1 k.p.c. o nadaniu klauzuli wykonalności

na rzecz nabywcy wierzytelności ?

a w wypadku odpowiedzi twierdzącej;

Czy przedmiotem kognicji sądu orzekającego o nadaniu klauzuli wykonalności

w trybie art. 788 § 1 k.p.c. może być badanie zasadności zarzutu zbywcy

wierzytelności co do odstąpienia od umowy przelewu wierzytelności ?"

podjął uchwałę:

Zbywca wierzytelności nie jest legitymowany do wniesienia zażalenia na

postanowienie wydane na podstawie art. 788 § 1 k.p.c. o nadaniu klauzuli

wykonalności na rzecz nabywcy wierzytelności.

Uzasadnienie

Zagadnienie prawne przedstawione zostało przez Sąd Apelacyjny w

Rzeszowie, rozpoznający zażalenie Ewy C. na postanowienie Sądu Okręgowego w

Rzeszowie z dnia 9 grudnia 2002 r. o nadaniu klauzuli wykonalności tytułowi

egzekucyjnemu na rzecz Jarosława K. i Waldemara G., nabywców tej

wierzytelności (art. 788 §1 k.p.c.).

Sąd pierwszej instancji ustalił, że wyrokiem zaocznym z dnia 17 października

2001 r. Sąd Okręgowy w Rzeszowie zasądził od pozwanego Przedsiębiorstwa

Handlu i Usług „A.”, sp. z o.o. na rzecz powódki kwotę 148 800 zł. z ustawowymi

odsetkami od dnia 25 czerwca 2001 r. oraz kwotę 14 275 zł. tytułem zwrotu kosztów

procesu. Wyrok ten uprawomocnił się dnia 7 listopada 2001 r. i w dniach 14 i 15

listopada 2001 r. została mu nadana klauzula wykonalności. Umową przelewu

wierzytelności z dnia 29 maja 2002 r. Ewa C. zbyła na rzecz Jarosława K. oraz

Waldemara G. wierzytelność wynikającą z wyroku zaocznego. Uznając, że umowa

ta stanowi skuteczny dokument stwierdzający przejście uprawnienia, Sąd Rejonowy

nadał klauzulę wykonalności na rzecz nabywców wierzytelności Jarosława K. i

Waldemara G., na podstawie art. 788 §1 k.p.c.

W zażaleniu Ewa C. wniosła o zmianę zaskarżonego postanowienia przez

oddalenie wniosku i powołała się na dokonane w dniu 16 lipca 2002 r. odstąpienie

od umowy przelewu.

Sąd Apelacyjny, dostrzegając zagadnienie, czy zbywca wierzytelności jest

legitymowany do wniesienia zażalenia na postanowienie o nadaniu klauzuli

wykonalności na podstawie art. 788 § 1 k.p.c. na rzecz nabywcy wierzytelności i

powołując się na wykładnię literalną art. 795 § 2 k.p.c., zauważył, że uprawnionymi

do wniesienia tego środka odwoławczego są wierzyciel i dłużnik, natomiast Ewa C.

była wierzycielem jedynie tylko do chwili dokonania przelewu.

Według zapatrywania Sądu, odpowiedź na pytanie, czy odstąpienie

wierzycielki od umowy przelewu było skuteczne, wymagałaby merytorycznej oceny

podniesionego przez nią zarzutu, tymczasem kognicja sądu w postępowaniu

klauzulowym unormowanym w art. 788 k.p.c. jest ograniczona do formalnego

badania, czy na podstawie przedłożonego dokumentu nastąpiło przejście

uprawnień lub obowiązków. W konsekwencji Sąd Apelacyjny wyraził wątpliwość,

czy zbywcy wierzytelności przysługuje zażalenie na postanowienie o nadaniu

wyrokowi klauzuli wykonalności na rzecz nabywcy wierzytelności. Dostrzegł

jednocześnie, że na wypadek odmiennego zapatrywania należałoby rozstrzygnąć

dalsze zagadnienie prawne, budzące poważne wątpliwości, a mianowicie, czy

przedmiotem kognicji sądu orzekającego o nadaniu klauzuli wykonalności na

podstawie art. 788 § 1 k.p.c. może być badanie zasadności zarzutu zbywcy

wierzytelności o odstąpieniu od umowy przelewu wierzytelności.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W przeciwieństwie do legitymacji procesowej, którą określa się na podstawie

przepisów prawa materialnego, legitymacja do zaskarżenia orzeczenia, jako

przesłanka formalna, wynika zawsze z przepisów prawa procesowego. Uprawnienie

danej osoby do wniesienia środka zaskarżenia wskazuje więc jej stosunek do

samego postępowania, a nie jego przedmiotu. W związku z tym problem ustalenia

kręgu osób uprawnionych do zaskarżenia orzeczenia sprowadza się przede

wszystkim do określenia zakresu podmiotowego postępowania toczącego się w

sprawie lub postępowania pomocniczego, w którym orzeczenie to jest wydawane.

W procesie legitymacja ta przysługuje nie tylko stronom, ale również

interwenientowi ubocznemu (art. 79 k.p.c.), który może połączyć wniesienie środka

zaskarżenia ze zgłoszeniem interwencji.

W postępowaniu nieprocesowym podmiotem uprawnionym do zaskarżenia

orzeczenia jest wnioskodawca i uczestnik, przy czym zainteresowani – bez względu

na ich liczbę i stopień zainteresowania wynikiem sprawy oraz nasilenie

sprzeczności lub rozbieżności interesów – mogą połączyć wniesienie środka

zaskarżenia z przystąpieniem do sprawy (art. 510 k.p.c.). W każdym postępowaniu

legitymacja do zaskarżenia orzeczeń przysługuje prokuratorowi (art. 7 i 60 § 2

k.p.c.), Rzecznikowi Praw Obywatelskich (art. 14 pkt 4 ustawy z dnia 15 lipca

1987 r. o Rzeczniku Praw Obywatelskich, jedn. tekst: Dz.U. z 2001 r. Nr 14, poz.

147) oraz organizacjom społecznym w sprawach, w których mogą one występować

(art. 8, art. 60 § 2 w związku z art. 62 k.p.c.). Ponadto w odniesieniu do niektórych

orzeczeń legitymacja do zaskarżenia przysługuje świadkom, biegłym i osobom

trzecim, których dane orzeczenie dotyczy.

W świetle powyższych uwag, określenie zakresu podmiotowego legitymacji do

wniesienia zażalenia w postępowaniu klauzulowym (art. 795 § 1 k.p.c.) wymaga

ustalenia podmiotów postępowania toczącego się na podstawie art. 788 k.p.c.

Niewątpliwie nie można traktować jako uczestnika postępowania

klauzulowego osoby wskazanej w tytule egzekucyjnym jako wierzyciel, gdyż art.

510 k.p.c. nie ma tu zastosowania. Do tego postępowania na podstawie art. 13 § 2

k.p.c. stosuje się tylko odpowiednio przepisy o procesie.

Postępowanie o nadanie klauzuli wykonalności, podobnie jak proces, cechuje

dwustronność. Jego stronami są wierzyciel i dłużnik (por. art. 781 § 2, art. 782, 784,

785, 786 § 1 i art. 795 § 2 k.p.c.), przy czym należy wyróżnić wierzyciela i dłużnika

w znaczeniu materialnym i procesowym. Wierzycielem w pierwszym znaczeniu jest

osoba, na rzecz której ma być wydana klauzula wykonalności, dłużnikiem zaś

osoba, przeciwko której ma być wydana ta klauzula. Z reguły są to osoby,

oznaczone w tytule egzekucyjnym jako wierzyciel i dłużnik. Możliwe jest jednak

nadanie klauzuli przeciwko innym podmiotom (por. np. art. 788 k.p.c.) i wtedy mają

one przymiot wierzyciela lub dłużnika w znaczeniu materialnym.

Stroną postępowania klauzulowego w znaczeniu procesowym jest osoba,

która we własnym imieniu występuje o nadanie klauzuli wykonalności tytułowi

egzekucyjnemu albo która, także imieniem własnym, sprzeciwia się takiemu

wnioskowi. W znaczeniu tylko procesowym jako strona postępowania klauzulowego

działać może np. prokurator, występujący z wnioskiem o nadanie klauzuli

wykonalności na rzecz strony (wierzyciela) w znaczeniu materialnym, trafnie więc w

literaturze przyjmuje się, że przymiot strony w postępowaniu klauzulowym wynika

zasadniczo z tytułu egzekucyjnego bądź z wniosku o nadanie klauzuli

wykonalności.

Przedstawione rozumienie omówionego pojęcia wyłącza możliwość uznania

za stronę osoby, która jest wskazana jako wierzyciel w treści tytułu egzekucyjnego,

wtedy z wnioskiem o nadanie klauzuli wykonalności na swoją rzecz wystąpiła na

podstawie art. 788 § 1 k.p.c. osoba, na którą przeszło uprawnienie stwierdzone

tytułem egzekucyjnym. Osoba występująca z takim wnioskiem jest stroną

postępowania klauzulowego jednocześnie w znaczeniu materialnym (na jej rzecz

ma nastąpić nadanie klauzuli) oraz w znaczeniu procesowym (w swoim imieniu

wnosi o nadanie klauzuli). Z przymiotu strony postępowania klauzulowego wynika

legitymacja do wniesienia zażalenia na postanowienie w przedmiocie nadania

klauzuli wykonalności, a po stronie przeciwnej legitymację taką ma osoba,

przeciwko której ma zostać nadana klauzula wykonalności i która we własnym

imieniu sprzeciwia się wnioskowi. Osoba ta jest dłużnikiem w znaczeniu

materialnym i procesowym.

Przedstawione powyżej rozumienie strony postępowania klauzulowego

wyklucza możliwość przyznania takiego przymiotu osobie wskazanej jako wierzyciel

w treści tytułu egzekucyjnego, w wypadku, w którym z wnioskiem o nadanie klauzuli

wykonalności na swoją rzecz wystąpiła, zgodnie z art. 788 § 1 k.p.c., osoba, na

którą przeszło uprawnienie stwierdzone tytułem.

Osoba wskazana jako wierzyciel w tytule egzekucyjnym, nie będąc wówczas

stroną postępowania o nadanie klauzuli wykonalności tytułowi egzekucyjnemu (art.

788 § 1 k.p.c.), wszczętego przez osobę, na którą przeszło uprawnienie

stwierdzone tym tytułem, nie ma również z tego powodu legitymacji do zaskarżenia

zażaleniem, na podstawie art. 795 § 1 k.p.c., postanowienia sądu pierwszej

instancji co do nadania klauzuli wykonalności. (...)

Powyższe rozważania prowadzą do wniosku, że w postępowaniu wszczętym

na podstawie art. 788 § 1 k.p.c. przez podmiot, na który przeszło uprawnienie

stwierdzone tytułem egzekucyjnym, osoba oznaczona w tym tytule jako wierzyciel,

nie ma legitymacji do wniesienia zażalenia na postanowienie sądu pierwszej

instancji w przedmiocie nadania klauzuli wykonalności. Taka odpowiedź powoduje,

że nieaktualne stało się zagadnienie drugie.

Przytoczone względy uzasadniały podjęcie uchwały, jak na wstępie.